خلاصه پایان نامه روابط سببی علویان با خلافت (خلفای سه گانه، آل زبیر و بنی امیه)
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مطالعات تاریخ تشیع
موضوع ازدواجهای اهل بیت وفرزندان آنان یکی از مباحث بحث بر انگیز در طول تاریخ بوده است که امروزه مورد توجه خاص شیعیان و اهل سنت قرار گرفته است . این موضوع نه تنها در محافل علمی مانند دانشگاهها از سوی شیعه و اهل سنت مطرح می شود بلکه اهل سنت با انشار کتابهایی در این حوزه و پخش آن در بین حجاج این سوال را در بین توده ی مردم ایجاد کرده اند که آیا اساسأ بین اهل بیت و خاندان آنان با خلفا وصلتی می توانسته صورت گرفته باشد و اگر بوده چگونه انجام شده است؟
افراد زیادی در پاسخ به این پرسش در جهت تقریب دو فرقه اسلامی (اهل سنت و شیعه) گامهایی برداشته اند و عده ای دیگر اصل این ازدواجها را مردود دانسته و آنان را نفی می کنند لذا در این پایان نامه سعی شد تا روابط سببی، یعنی ازدواج زنان و مردانی از خاندان اهلبیت با زنان و مردانی از خاندان سه خلیفه نخست، خلفای اموی از هر دو شاخه سفیانی و مروانی و خاندان آل زبیر مشتمل بر شخص خلیفه، فرزندان و نوادگان آنان از هر دو طرف را مطالعه، بررسی، توصیف و نقد کند. نیز با ارایه جدولها و نمودارهایی میزان این گونه روابط را با روابط سببی اهلبیت با دیگر خاندانها اندازهگیری و نسبت سنجی کند.
سوال اصلی که در این پایان نامه دنبال شد، این است که روابط دو سویه اهل بیت (ائمه اثنی اشری و فرزندان و نوادگان آنان )با خاندان خلفا،خلفای سه گانه،آل زبیر،بنی امیه (سفیانی و مروانی) چگونه بوده است؟
همچنین تبین شد که از بین چند ازدواج انجام شده گزارش ازدواج با خلفا و نسل آنان ثبت شده است.ودرمرحله بعد که از حوصله این پایان نامه خارج است باید صحت و سقم این ازدواجها بررسی شود . نتیجه ای که بدست آمدحاکی از این است که بیشترین گزارش مربوط به نوادگان امام سجاد است که با خاندان آل زبیر وصلت کرده اند و این گزارشات توسط راویان زبیری وارد تاریخ شده است که جای تأمل دارد.بعد از آن گزارش ازدواجهای متعدد حضرت سکینه دختر امام حسین آمده که به جهت اضطراب در روایات تشخیص حق امری مشکل شده است . برای ازدواجهای امام محمد باقر یک ازدواج و برای امام جعفر صادق گزارشی به دست نیامد و گزارش ازدواج دو امام اول امام علی و امام حسن با خلفا و نسل آنان در مقایسه با امامان دیگر و ازدواجهای اهل بیت با غیر از نسل خلفا بسیار ناچیز و کم است.
کلیدواژه: خاندان، اهل بیت، خلفا، روابط سببی، علویان، ازدواج های درون خاندانی، ازدواج های برون خاندانی
بیان مساله
این پایان نامه در صدد است تا روابط سببی، یعنی ازدواج زنان و مردانی از خاندان اهل بیت با زنان و مردانی از خاندان سه خلیفه نخست، خلفای اموی از هر دو شاخه سفیانی و مروانی و خاندان آل زبیر مشتمل بر شخص خلیفه، فرزندان و نوادگان آنان از هر دو طرف را مطالعه، بررسی، توصیف و نقد کند. نیز با ارایه جدولها و نمودارهایی میزان این گونه روابط را با روابط سببی اهلبیت با دیگر خاندانها اندازهگیری و نسبت سنجی کند.
سوابق تحقیق
این پایان نامه در صدد بررسی روابط سببی علویان با خلفا و نسل خلافت میباشد تا کنون کتابی به صورت مستقل و مشخص به ازدواج فرزندان ائمه با فرزندان خلفا تا دو نسل نپرداخته است کتابهایی که در این حوزه نوشته شده است را میتوان به سه دسته تقسیم کرد
دسته اول کتابهایی هستند که مساله محور نبوده و در حاشیه به معرفی نام ائمه و فرزندان و احیانا نام همسران آنان پرداختهاند
دسته دوم کتابهایی هستند که اگر چه مساله محور بوده اما تک نگاری هستند و فقط یکی از ازدواجهای محل بحث و تردید را بررسی کردهاند از جمله این کتب میتوان به کتابهایی که در مورد ازدواجهای ام کلثوم دختر امام علی(علیه السلام) با عمر بنالخطاب خلیفه دوم و یا کتابهایی که در مورد ازدواجهای سکینه دختر امام حسین و فاطمه بنت الحسین نوشته شده است اشاره کرد.
دسته سوم کتابهایی هستند که بیشتر از طرف اهل سنت و به زبان عربی نوشته شده است این کتابها اگر چه مساله محور بوده و تمام ازدواجها را گزارش کردهاند اما تعداد آنان اندک و به ندرت قابل دسترسی است و ثانیا مولفین آنان اهل سنت هستند که دغدغه شیعه را نداشته و در صدد صحت و سقم گزارشات نبوده و به صورت عام نوشته شده است.
کتابهای دسته اول:
1 کتاب ادب الطف اؤشعراءالحسین(علیه السلام) نوشته جواد شبًر ناشر دارالمرتضی سال چاپ1409ق 1988م
در جلد اول این کتاب اسامی همسران و فرزندان امام حسین آمده اما به ازدواج فرزندان امام حسین یا دیگر ائمه نپرداخته است.
2 کتاب موسوعه الکربلا نوشته لبیب بیضون ناشرمؤسسه الاعلمی سال چاپ1427ق
این اثر دو جلدی نگاهی گذرا به حوادث عاشورا دارد و در لابلای ان به ذکر اسامی اولاد و فرزندان حضرت رسول تا فرزندان امام حسین میپردازد.
کتابهای دسته دوم:
1 کتاب بانوی ناشناخته سکینه(سلام الله علیها) نوشته محمدرضا واحدی
این کتاب تنها به حضرت رقیه دختر امیرالمومنین پرداخته و وجود چنین دختری را محرز دانسته ولی به ازدواج آن حضرت اشارهای نکرده است.
2 کتاب حضرت زینب(سلام الله علیها) و سکینه(سلام الله علیها) نوشته علامه مرحوم شیخ جعفر نقدی.
این کتاب مفصل است ولی به اجمال به ازدواج عمر و ام کلثوم پرداخته و این ازدواج را نپذیرفته همچنین رقیه را دختر فاطمه فرزند پیغمبر میداند که در کودکی از دنیا رفته و در مدینه مد فون شده است.
3 کتاب معمای ازدواج عمر باحضرت ام کلثوم نوشته علی شهرستانی
این کتاب به واکاوی این ازدواج پرداخته و در سه قلمرو تاریخی فقهی عقایدی بحث و بررسی کرده است اما به ازدواج فرزندان دیگر ائمه نپرداخته است.
4 کتاب در شناخت فرزندان و اصحاب امام حسین علی اکبر و حضرت سکینه و مسلم بنعقیل نوشته علامه عبدالرزاق مقرم ترجمه حسن طارمی
وی در فصل دوم کتاب در باره ازدواج حضرت سکینه با فرزندان امام حسن اشاره کرده ولی در خصوص ازدواج وی با مخالفان بحثی نکرده است.
5 کتاب ازدواج ام کلثوم با عمر نوشته آیه الله سید علی حسینی میلانی ناشر مرکز حقایق اسلامی نوبت چاپ دوم 1386 چاپ وفا
این کتاب دارای چهار بخش است که راویان سند روایات را در سه بخش بررسی کرده و در بخش چهارم به ازدواج ام کلثوم با عمردر روایات امامیه پرداخته است ودر نهایت به این نتیجه رسیده که عمر از ام کلثوم دختر امیرالمومنین علی(علیه السلام) خواستگاری کرد و با تهدید و ارعاب و با کمال بی میلی واکراه صرف عقد انجام گرفت و او از عمر فرزندی نداشت
6 مقاله «ازدواج عمر با ام کلثوم از نگاه فریقین» نوشته محمد الله اکبری، مجله طلوع سال ششم شماره 23، پاییز1386
این مقاله بهطور مفصل به این ازدواج پرداخته و در صدد اثبات تحقق این ازدواج بوده است این مقاله نیز جزو تک نگاریها میباشد.
7 کتاب جانشینی محمد نوشته مادلونگ.
این کتاب در دو بخش به ازدواجهای امام حسن و عثمان بنعفان به طور مفصل پرداخته است اما به ازدواجهای سایر ائمه و فرزندان آنها با خلفا اشارهای نکرده است
8 کتاب امهات الائمه(علیهم السلام) نوشته حازم الخاقانی
این کتاب از همسر پیامبر حضرت خدیجه آغاز شده و به فاطمه بنت اسد مادر امام علی، فاطمه زهراء مادر امام حسن و حسین، فاطمه دختر امام حسن مادر امام محمد باقر، فاطمه دختر قاسم محمد بنابوبکر، حمیده مغربیه مادر امام کاظم، تکتم الطاهره مادر امام رضا،سکینه مادر امام جواد، سمانه المغربیه مادر امام علی الهادی، حدیثه مادر امام حسن عسکری، نرجس مادر امام زمان پرداخته است در این کتاب ازدواجهایی که محل اختلاف است اشاره نشده همچنین به ازدواجهای فرزندان ائمه نپرداخته است.
9 کتاب معمای ازدواج عمر با حضرت ام کلثوم نوشته استاد علی شهرستانی نویسنده روایات مربوط به این ازدواج را در منابع و متون حدیثی، فقهی، تاریخی، مورد بررسی قرار داده است و به این نتیجه رسیده که چنانچه چنین ازدواجی هم صورت گرفته باشد از روی میل و علاقه نبوده و زشتیهای عمر و هوسهای سرکش او با این ازدواج نمایان شده چرا که در سخن عمر است که گفته از جاهلیت چیزی در وجودم باقی نمانده مگر اینکه پروا ندارم به که زن دهم و از چه کسی زن بگیرم.
10 کتاب سکینه بنت الام الحسین(علیه السلام) نوشته علی محمد علی دخیل
ابتدا به معرفی سکینه دختر امام حسین میپردازد و اینکه سکینه در کربلا به همراه عمهاش زینب رسالت سنگین، پیام عاشورا را بر دوش داشته کرده است. و سپس به ازدواجهای سکینه پرداخته از نظر نویسنده حضرت سکینه جز با پسر عمویش عبدالله بنحسن با کس دیگری ازدواج نکرده است. وی ازدواجهای دیگر سکینه را مردود دانسته است.
11 کتاب از تبار محدثان نوشته علی اکبر مهدوی پور،
در بخشهای ابتدایی کتاب در صدد اثبات دختری بنام سکینه برای امام حسین است که در کربلا حضور داشته و همسنگر حضرت زینب(سلام الله علیها) بوده است و جزو روایان حدیث هم بوده است اما در خصوص ازدواجهای سکینه سخنی به میان نیاورده و در پایان به آرامگاه حضرت در شام میپردازد.
12 کتاب سکینه بنت الحسین نوشته دکترعایشه عبدالرحمن بنت الشاطی، به طور مفصل به ازدواجهای حضرت سکینه پرداخته است این کتاب اگر چه مساله محور است اما تک نگاری است و مشمول تمام ازدواجهای ائمه و فرزندان آنان نمیشود.
13 کتاب آمنه بنت الحسین نوشته سید محمد علی الحلو،
نویسنده دو افتراء را که، تاریخ نویسان زبیری به حضرت سکینه از خاندان مطهر اهل بیت زدهاند بررسی کرده و بی اساس بودن آنها را با اسناد تاریخی اثبات کرده است یکی از این افتراءها ازدواج حضرت سکینه با مصعب بنزبیر است که اولین بار در تاریخ توسط زبیربن بکار و پسر عمویش مصعب نقل شده است و دشمنی آل زبیر با اهل بیت برای مورخین محرز است آل زبیر با هدف کسب اعتبار سعی داشتند خود را به هر نحوی به اهل بیت نزدیک کنند لذا با ساختن این شایعات اذهان را به این سمت سوق دهند که بین اهل بیت و آل زبیر خصومت نبوده است. این کتاب در پایان نتیجه میگیرد که حضرت سکینه بعد از همسرش عبدالله بنحسن با هیچ کس دیگری ازدواج نکرده است.
14 کتاب داستان ازدواج چهارده معصوم نوشته سید هادی میر اشرفی با نثری ساده و شیوا داستان ازدواج ائمه را بیان کرده است اما هیچ اشارهای به ازدواج فرزندان ائمه یا همسرانی که در منابع محل اختلاف است نپرداخته.
15 کتاب خاندان عصمت نوشته سید تقی واردی تلاش کرده است به سبکی تازه به طبقه بندی اطلاعات و دسته بندی موضوعات در خصوص زندگی اهل بیت بپردازد ایشان در ابتدای هر قسمت مشخصاتی از قبیل نام، کنیه، تاریخ ولادت، محل تولد، نسب پدری، و...، نام همسران و فرزندان آن امام را ذکر کرده است. اما به ذکر آنان بسنده کرده و وارد بحث و نقد روایات نشده است همچنین به ازدواجهایی کهدر منابع محل اختلاف است اشاره نکرده.
16 کتاب تحریف اسماء اولاد المعصومین نوشته علامه المحقق الدکتور نجاح الطایی،
این کتاب حدودا 250 صفحه است که هشت صفحه از آن به ازدواج عمر با ام کلثوم پرداخته است. مولف این ازدواج را خیالی و ساخته راویان کذاب دانسته است وی معتقد است که ام کلثوم کنیه زینب دختر فاطمه است برای اینکه حضرت فاطمه فقط حسن و حسین و زینب را بهدنیا آورد و محسن در شکم مادرش (فاطمه(سلام الله علیها)) بدست عمر کشته شد.
کتابهای دسته سوم:
1 النسب المصاهره بین اهل بیت والصحابه مع الرویه فی السیره الاجتماعیه والاحداث التارخیه فی صدر الاسلام نوشته علاء الدین المدرس
این نویسنده کتاب رادر سه بخش تالیف کرده است.
بخش اول: به معرفی قبایل عرب در عصررسالت میپردازد.
بخش دوم: به معرفی قبایل و نسب اهل بیت و صحابه میپردازد.
بخش سوم: به ازدواجهای صحابه با اهل بیت میپردازد.
بخش سوم این کتاب مورد بحث این پایان نامه هم میباشد با این تفاوت که:
فهرست پایان نامه روابط سببی علویان با خلافت (خلفای سه گانه، آل زبیر و بنی امیه)
فهرست:
مقدمه. 1
بیان مساله. 2
سوابق تحقیق.. 2
کتابهای دسته اول: 3
کتابهای دسته دوم: 3
کتابهای دسته سوم: 6
معرفی و نقد منابع. 8
1 عمده الطالب فى انساب آل ابى طالب... 8
2 الشجره المبارکه فی أنساب الطالبیه . 9
3 جمهره أنساب العرب: 11
4 إعلام الورى بأعلام الهدى: 12
5 الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد: 13
6 الفخری فی أنساب الطالبیّین: 15
7 الطبقات الکبرى: 17
8 المجدی فی انساب الطالبین.. 19
9 مقتل الامام امیر المؤمنین على بنابى طالب: 21
10 کتاب نسب قریش: 22
سوال اصلی: 23
فرضیه: 23
اهداف تحقیق: 23
فصل اول: 25
کلیات.. 25
1 مفاهیم روابط سببی(ازدواج) 26
تعریف ازدواج: معنای لغوی و اصطلاحی.. 26
معنای لغوی ازدواج.. 26
معنای اصطلاحی ازدواج.. 26
2 خاندان (آل، اهل) 28
اقسام ازدواج.. 28
1-صور ملک یمین.. 29
ازدواج دائم.. 29
ازدواج موقت(متعه) 30
کفویت در ازدواج.. 31
الف)ازدواج مرد شیعه با زن سنی.. 35
ب) ازدواج زوج سنی با زوجه شیعه. 35
ج) بطلان نکاح ناصبی.. 36
کفویت از نگاه اهل سنت... 36
ازدواج با غیر مسلمان. 43
اهمیت ازدواج.. 48
واژه شناسی کافر و مشرک... 49
الف)کفر در لغت... 49
ب) کفر در اصطلاح.. 51
اسلام در اصطلاح فقهی.. 51
کافر در اصطلاح فقهی.. 52
نتیجه بحث: 57
تعامل اهل بیت با مخالفین.. 58
1 تعامل با خلیفه اول. 62
2 تعامل با خلیفه دوم: 63
3 تعامل باخلیفه سوم: 64
نتیجه. 69
فصل دوم: 71
روابط سببی امام علی (علیه السلام) 71
وفرزندانش با خلفا 71
گفتار اول: همسران امام علی.. 72
الف) علل ازدواجهای مکرر حضرت علی(علیه السلام) 72
منبع:
.w.w.wikifegh.ir
آقانوری، علی، امامان شیعه و وحدت اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، چاپ دوم، قم
آقانوری، علی، خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه های شیعی در عصر امامان، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم .
ابراهیمی، محمد، ازدواج با بیگانگان در فقه اسلام و سائر شرائع الاهی، بوستان کتاب، نوبت چاپ دوم 1382.
ابن اثیر جوزی،الکامل فی تاریخ ،دار الصادر بیروت،1385ش.
ابن جوزی ،ابوالفرج ،المنتظم فی تاریخ الامم والملوک ،دارالکتب العلمیه،بیروت 1412ق.
ابن کثیر دمشقی،البدایه والنهایه،دارالفکر،بیروت،بی تا.
ابن منظور، ابوالفضل جمال الدین محمدبن مکرم بن منظور الافربقی، لسان العرب ج2، چاپ بیروت، سال 1374-1375 .
ابن همام اسکافی، محمدبن همام بنسهیل اسکافی، منتخب الانوار فی تاریخ ائمه اطهار، دلیل ما، قم
ابنابیالثلاج، تاریخ اهل بیت، (325ق)، یک جلد، ال بیت، قم، 1410ق.
ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، به اهتمام محمد ابراهیم، قاهره 19641959.
ابنابیالدنیا، مقتل امیرالمومنین، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، (وفات 281ق) ناشر، تاسوعا، مشهد1379ش، نوبت اول.
ابنحزم اندلسی، جمهره العرب، (وفات 456ق)، دو جلد، دارالکتاب العلمیه ، بیروت، سال چاپ 1418ق، نوبت اول.
ابنسعد، کاتب بغدادی، طبقات الکبری(وفات 230ق) دارالکتاب العلمیه بیروت، 1418ق، نوبت دوم.
ابنسعد، کاتب بغدادی، طبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی (وفات 230ق) مترجم معاصر، فرهنگ و اندیشه، تهران.
ابنسعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1410قمری، چاپ اول.
ابنشهر آشوب، مازندرانی، مناقب، (وفات 588ق) ناشر علامه، قم 1379ق)
ابنصوفیه نسابه، المجدی فی انساب الطالبین(وفات 466ق)، مکتبه آیظ الله المرعشی النجفی، قم، سال چاپ 1422، نوبت دوم.
ابنعساکر، امام الحافظ، تاریخ مدینه الدمشق، تراجم النساء، (571499هجری) تحقیق سکینه الشهابی، دار الفکر، دمشق، سوریه.
ابنعنبه، حسنی، عمده الطالب فی انساب آل ابیطالب، (وفات 828ق) یک جلد، ناشر انصاریان، نشر قم، سال چاپ1417ق.
ابوطالب مکی،قوت القلوب،دار صادر،بیروت.
اربلی، محدث اربلی، کشف الغمه، مترجم علی بن حسین زواره ای، اسلامیه، تهران، 1382ش.
ازوارقانی، سید عزالدین قاضی مروزی، الفخری فی انساب الطالبین، (وفات 614ق)ناشر، مکتبه آیه الله مرعشی النجفی، مکان نشر قم، سال چاپ 1409ق)
اصفهانی، ابوالفرج علی بن الحسین، فرزندان ابو طالب (م 356)، ترجمه جواد فاضل، تهران، کتابفروشى على اکبر علمى، (1339ش).
اصفهانی، ابوالفرج، الاغانی، ج 11 و ج 14.، قاهره 1345-1351
الاعلمی الحائری، العلامه الشیخ محمد حسین، تراجم اعلام النساء، منشورات موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، لبنان، ص.ب.712.
امام خمینی، رساله توضیح المسائل محشی(شش مرجع)، موسسه مطالعاتی منتظران موعود، مسلمیزاده.
امام خمینی، روح الله، تحریرالوسیله دفتر انتشارات اسلامی وابسطه به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بهار 1366، ج 1و2.
امین، محسن، اعیان الشیعه، دار التعارف للمطبوعات، بیروت 1406ق.
الامینی، محمد هادی، فاطمه بنت الحسین، ناشر مکتبه الزهراء.
انصاری زنجانی خوئینی، اسماعیل، الموسوعه الکبری، دلیل ما، قم1428.
الباخی، ابیزیداحمدبن سهل البلخی (340 هق)، الطبع الاولی 1431ق 2010م، دار صار بیروت.
الباعونی، شمس الدین باعونی،جواهر المطالب فی مناقب الامام علی،مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه،قم.
بخشایشی، عقیقی، زنان نامی در تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، نوبت چاپ اول ت. انتشار 1382، تابستان، قم دفتر نشر نوید اسلام.
بلاذرى، أحمد بنیحیى بنجابر، انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، 1417 قمری.
البلداوی، وسام برهان، القول الحسن فی عدد زوجات الامام الحسن(علیه السلام)، کربلا، عتبه الحسینیه المقدسه، 1429 قمری.
بنت الشاطی، دکتر عایشه عبدالرحمن، سکینه بنت الحسین، دکتر عایشه، طابع الرابع، الرمه البیضاء، ملکارت سنتر، بیروت، لبنان.
بنت الشاطی، عایشه عبدالرحمن، تراجم سیدات بیت النبوه ، قاهره
البیهقی، ابوبکر، دلایل البیهقی، (وفات 458ق)، دار الکتاب العلمیه ، بیروت، 1405ق، نوبت اول.
جباران، محمد رضا، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، پژوهشکده فقه و حقوق، بوستان کتاب1382.
جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام از سال چهل تا صد هجری، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ سوم 1369.
جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام تا سال چهلم هجری، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چاپ دوم 1369.
جمعی از نویسندگان؛مع الرکب الحسینی،تحسین،نشرقم،1386ش-1428
حاتم شامی، جمال الدین یوسف بنحاتم شامی، الدر التنظیم فی مناقب الائمه الهامیم، جامعه مدرسین، قم، 1420.
حازم الخاقانی، امهات الایمه، دارالحق، لبنان، بیروت، بیر العبد، قرب محطه دیاب، بنایه المهدیه اللبنانیه .
حر عاملی، وسایل الشیعه، دارالکتاب الاسلامیه ، تهران.
حسینی میلانی، سید علی، ازدواج ام کلثوم با عمر، مرکز حقایق اسلامی، نوبت چاپ دوم/1386، چاپ وفا.
الحلوا، سید محمد علی، آمنه بنت ال حسین، مؤسسه جهانی سبطین، سال 1382/1424ه.ق، چاپ دوم.
الحلوا، سید محمد علی، سکینه پرده نشین قریش، ترجمه محمد خنیفر زاده، مؤسسه جهانی سبطین، سال چاپ 1386 ش.
الحموی،محمدبن اسحاق حموی،انیسالمومنین،بنیاد،بعثت، تهران،1363ش،
خوانساری، احمد، جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، قم
دخیل، علی محمد علی، سکینه دختر امام حسین، ترجمه دکتر فیروز حریر چی، مؤسسه انتشارات امیر کبیر، تهران، 1362.
دخیل، علی محمد، سکینه بنت الحسین(علیه السلام)، مؤسسه اهل بیت، تاریخ 1979م 1399ه بیروت لبنان.
دکتر عقیقی بخشایشی،زنان نامی در تاریخ و فرهنگ و تمدن اسلامی
دونالدسن، م. دوایت، 1410ق، عقیده الشیعه، ترجمه عربی: ع. م، مؤسسه المفید، بیروت، چاپ دوم.
ذاکری، علی اکبر، سیمای کارگزاران، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ اول 1371.،
ذهبی، سیر اعلام النبلاء، به اهتمام شعیب الارناووط و حسین اسد، بیروت 19811988.
ذهبی، شمس الدین ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، دار الکتاب العربی، بیروت 1409ق.
ذهبی، شمس الدین، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، دارالکتاب العربی، بیروت 1409ق.
ذهبی، محمد بناحمد، سیر اعلام النبلا، تحقیق شعیب ارناوؤط و حسین اسد، بیروت، مؤسسه الرساله، 1413
ربانی، علی، چهره درخشان قمر بنیهاشم، قم انتشارات مکتب الحسین چاپ هفتم 1386، ج1.
الرحمانی همدانی،احمد،فاطمه الزهراء شادمانی دل پیامبر،دفتر تحقیقات و انتشارات بدر،تهران.
روحانی، سید محمد صادق حسینی روحانی، فقه الصادق، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
زمخشری، تفسیر کشاف، ترجمه مسعود انصاری، نشر ققنوس، تهران 1389.
زمخشری، محمودبن عمر، اساس البلاغه، محل انتشارات ققنوس، محل نشر قم،
سبط بنالجوزی، تذکره الخواص(وفات 654ق) منشورات الشریف الرضی، قم، سال 1418ق، نوبت اول.
سید احمد طریحی، محمود عادل، مجمع البحرین، تهران، نوبت چاپ چهارم.
الشبراوی، جمال الدین، الاتحاف بجب الاشراف، (وفات 1171ق) یک جلد، ناشر دار الکتاب، قم، سال چاپ 1423ق.
شریف قرشی،باقر ،موسوعه الامام علی بن ابیطالب،موسسه کوثر،1423ق.
شهرستانی، سیدعلی، معمای ازدواج عمر با حضرت ام کلثوم، ترجمه، بخش فرهنگی موسسه حضرت امام هادی(علیه السلام)، نشر یوسف فاطمه، مشهد، نوبت چاپ اول 1387.
شهرستانی، علی، زواج ام الکلثوم، قم، مرکزالابحاث العقایدیه ، طبع اول1500، سال2007م/1428ه.
شهیدی، سید جعفر شهیدی، زندگانی علی بن الحسین، دفتر نشر و اثار اسلامی، قم
شیخ الاشرف العبیدلی نسابه، ابیالحسن محمدبن ابیجعفر، تهذیب الانساب و نهایه الاعقاب (متوفی 425هق) استدراک و تعلیق عبدالله شریف الحسین بنمحمد معروف بابن طبا طبا الحسنی النسابه متوفی 449هق، اشرف سید محمود مرعشی، تحقیق شیخ محمد کاظم محمودی، نشر مکتبه آیه الله العظمی المرعشی النجفی العامه ، قم المقدسه ، مطبعه بهمن، قم سنه 1413هق، الطبع الاولی.
الطائی نجاح، تحریف اسناء اولاد المعصومین، دارالمصابیح الدجی، دارالمیزان، طبعه الاولی، 1429ه 2008 میلادی.
طبرسی، فضل بنحسن، اعلام الوری بالاعلام الهدی، آل بیت، قم، 1417السلام) مکتبه القدسی، قاهره، 1356ق.
طبری، محب الدین، (وفات 694ق) ذخایر العقبی فی مناقب ذوی القربی(علیه وفات 548ق)، آل بیت، قم، 1417ق.
طبری، محمدبن جریر، تاریخ طبری یا تاریخ الرسل والملوک، ترجمه قاسم پاینده، چاپ دوم، انتشارات اساطیر تهران، 1362.
طوسی، ابی جعفر بن الحسن طوسی، تهذیب الاحکام، محل نشر قم.
عاملی، سید محسن امین، ترجمه، علی حجتی کرمانی(وفات 1377ق) مترجم معاصر، سروش، تهران ریال1376ش، نوبت دوم.
عسقلانی، ابنحجر، الاصابه فی تمییز الصحابه، (وفات 852ق) دار الکتاب العلمیه، بیروت 1415ق.
فخر رازی، الشجره المبارکه فی انساب الطالبیه ، (وفات 606ق) مکتبه آیه الله المرعشی النجفی، قم، 1419ق، نوبت دوم.
قمی، شیخ عباس، منتهی الامال فی تواریخ النبی والال(وفات 1359ق) دلیل ما، قم، سال نشر 1379ش).
کلانتری، م.، پایان نامه، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، سال 1353، شماره 1120.
کلینی،اصول کافی،ترجمه ایت الله کمره ای،اسوه قم،1375 ش.
گواهی، زهرا، سیمای زن در اینه فقه، مرکز نشر سازمان اسلامی، نوبت چاپ اول، زمستان 1369، چاپ شمشاد.
الله اکبری، محمد«ازدواج عمر با ام کلثوم از نگاه فریقین»مجله طلوع، سال ششم، شماره بیست وسه، پاییز 1386
مادلونگ، ویلفرد، جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله)، ترجمه احمد نمایی و دیگران، مشهد، آستاد قدس رضوی، 1377، چاپ اول.
مالکی، ابنصباغ، الفصول المهمه فی معرفه الئمه (وفات 855ق)ج2، دار الحدیث، قم، سال چاپ 1422ق.
مجلسی، بحار الانوار، (وفات1111ق) ناشر اسلامیه ، تهران، سال چاپ1363ش، نوبت دوم.
المدرس، علاءالدین، النسب و المصاهره ، دارالکتاب العربی، دمشق، القاهره، چاپ اول 2006.
مسعودی، أبو الحسن على بنحسین بنعلى، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجره ، چاپ دوم، 1409
مصعب بنالزبیر،، عبدالله المصعب بنعبدالله بنالمصعب الزبیری، لیفی بروفنسال، الطبع الرابع، دارالمعارف.
معصومه اخلاقی و نعمت الله صفری«مجله طلوع، س10، ش39، بهار 1391.
معین، محمد، لغت نامه معین، انتشارات امیر کبیر، چاپ 1350
مفید، الارشاد فی معرفه حجج الله (وفات 413ق) کنگره شیخ مفید، قم، سال 1413ق.
مفید، الارشاد، ترجمه سیدهاشم رسول محلاتی، تصحیح علی اکبر غفاری، کتابفروشی صدوق، تهران، بیتا.
مقدسى، مطهر بنطاهر، البدء و التاریخ، بور سعید، مکتبه الثقافه الدینیه .
الموسوی المقرم، عبد الرزاق، السیده سکینه ابنالامام الشهید ابیعبدالله الحسین(علیه السلام)، انتشارات الشریف الرضی، سال طبع14131371، مطبع ایران، امیر قم.
مونس، حسین، اطلس تاریخ اسلام، طبع الاولی 1407ه1987م، بالزهراء، لالعلام العربی، ا
مهدی پور، علی اکبر، از تبار محدثان سکینه دخت امیرالمؤمنین، انتشارات رسالت، چاپ اول، 1388، قم.
میر اشرفی، سید هادی، داستان ازدواج چهارده معصوم، انتشارات پیام حجت، سال1383، چاپ دوم.
ورادی، سید تقی، خاندان عصمت، مؤسسه بوستان کتاب، سال 1387.
هدایت پناه، محمد رضا، زبیریان و تدوین سیره نبوی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ اول، بهار 1391.
هدایتی، علی، کفویت در ازدواج در قلمرو فقه اسلامی و حقوق ایران، موسسه بوستان.