خلاصه پایان نامه مطالعه تطبیقی واژه ملک در قرآن کریم و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی
پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد رشته صنایع دستی
گرایش پژوهش هنر های سنتی
چکیده:
برخی از آفریدههای بلند مرتبه خداوند، که در شرایط عادی توسط انسانها قابل مشاهده نیستند، مَلََک نام دارند. قرآن کریم بیشتر از کتابهای آسمانی دیگر به موضوع ملائک پرداخته و از این جهت منبعی غنی برای شناخت این موجودات غیبی به حساب میآید. در آیات مختلف قرآن کریم به ویژگیها، وظایف، خصوصیات، نوع رسالات و همچنین دیگر نامهای این موجودات روحانی اشاره شده است. واژه ملک در زبان فارسی به فرشته و سروش ترجمه شده و از این طریق به جایگاه مهمی در ادبیات فارسی دست پیدا کرده است. حتی نام آنان در ملیترین منظومه فارسی زبانان یعنی شاهنامه فردوسی نیز وارد شده است. تبدیل شاهنامه فردوسی به نسخههای نفیس مصور و تصویرشدن چهره و اندام برخی از فرشتگان در نگارهها، موجب شکلگیری رسالهای با عنوان «مطالعه تطبیقی واژه مَلَک در قرآن کریم و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی» گردیده است. این تحقیق به شیوه توصیفی و تطبیقی و با محور قرار دادن آیات قرآن کریم درباره ملائک، متن شاهنامه فردوسی و تصاویر مربوط به فرشتگان در نگاره های شاهنامه طهماسبی را به نقد کشیده و مورد مطالعه قرار داده است. از نتایج این تحقیق دستیابی به سیمایی کلی و قابل فهم از وضعیت بصری ملائک در قرآن کریم، و تطبیق این تعریف با روایت فردوسی از آنها بوده است. لذا با وجود دشواریها و پیچیدگیهای خاصی که در ارائه تعریف جامع و کامل از فرشتگان در قرآن کریم وجود دارد، قابل تطبیق بودن روایت فردوسی و نگارگران پس از او درباره فرشتگان با وضعیت بصری قابل درک ملائک در قرآن کریم، اصلیترین موضوع مورد تحلیل قرار گرفته در این رساله میباشد.
واژگان کلیدی: قرآن کریم – شاهنامه طهماسبی- نگارگری – مَلَک – فرشته
مقدمه
تصاویر نگارگری ایران لبریز از موجودات خیالیای است که شناخت دقیق ماهیت هرکدام از آنها نیازمند مطالعه متن هر نگاره و آشنایی با داستانهای مربوط به هر یک از آنان است. رساله حاضر با عنایت به لزوم شناخت تخصصی تصاویر مربوط به موجودات غیبی، تمرکز خود را به شناخت تصویر فرشتگان معطوف کرده است. به همین منظور کلیه نگارههای در دسترس از فرشتگان در نگارگری ایران و تعداد زیادی از متنهای مربوط به هر تصویر، مورد مطالعه اولیه قرار گرفت، تا چگونگی پرداخت دقیق به این موضوع در قالب یک تحقیق جامع و اصولی روشن شود. در نهایت، از میان همه مجموعههای تصویری، مجموعه شاهنامه فردوسی و 258 نگاره از نسخه طهماسبی، کاملترین و پژوهشپذیرترین مجموعه برای شناخت دقیق فرشتگان و ملائک تشخیص داده شد.
مجموعه شاهنامه طهماسبی که تدوین آن به سالهای نیمه اول قرن دهم هجری قمری باز میگردد به سفارش شاه اسماعیل اول و پس از او شاه طهماسب اول صفوی در کتابخانه سلطنتی شهر تبریز به نگارش درآمده است. این مجموعه حاصل تلاش هنرمندان شاخصی چون سلطان محمد، میرمصور، آقامیرک، میرسید علی، مظفر علی، دوست محمد و چندین هنرمند نگارگر گمنام دیگر بوده است و پس از تدوین نهایی، توسط شاه طهماسب به سلطان سلیم دوم عثمانی اهدا میشود. نگارههای این مجموعه ارزشمند پس از خریداری توسط دلالی به نام هوتون، برگ برگ شده و نگارههای آن به موزهها و مجموعهداران مختلف دنیا فروخته میشود. به همین دلیل، یافتن کلیه آثار با کیفیت مناسب از این مجموعه نفیس کار دشواری به حساب میآمد که در نهایت از طریق سایتهای معتبر اینترنتی، کتابهای تخصصی فارسی و لاتین و چندین مجموعه و واسطه دیگر، کلیه آثار نگارگری آن شناسایی و تهیه گردیده، و در نهایت بهعنوان بخش مهمی از جامعه آماری این رساله مورد استفاده قرار گرفت.
در بین برخی از نگارههای شاهنامه طهماسبی، تصاویری از موجودات بالدار وجود دارد که شباهت ظاهری زیادی با انسانها دارند. در متن شاهنامه فردوسی این موجودات با نامهای فرشته، پری و سروش معرفی شدهاند. بررسی ماهیت این واژگان باعث میشود تا انتساب همه آنها به ملائکی که خداوند در قرآن کریم از آنها صحبت کرده از حساسیت بالایی برخوردار شود. دلیل این امر هم ماهیت متفاوت این دو موجود در منابع ادب فارسی است که جنس فرشته را از نور و جنس پری را آتش و ماهیت اصلیاش را جن معرفی کرده است.
این حساسیتها باعث شد تا برای شناخت دقیق ماهیت فرشتگان در متن شاهنامه فردوسی و تصاویر شاهنامه طهماسبی، به دنبال منبعی مطمئن و قابل استناد باشیم. در این زمینه حتی با یک جستجوی سطحی و ساده نیز قرآن کریم مهمترین منبع برای شناسایی ملائک تشخیص داده میشود. آن هم نه تنها برای مسلمانان، بلکه حتی برای غیر مسلمانان، زیرا میزان کمیت و کیفیت صحبت درباره ملائک و موجودات هم خانواده با آنها در قرآن کریم، از کتابهای آسمانی دیگر مثل انجیل و تورات نیز بیشتر است. به این ترتیب، با راهنماییهای دکتر محمدعلی رجبی بهعنوان استاد راهنما و دکتر مهران هوشیار بهعنوان استاد مشاور، عنوان نهایی این رساله «مطالعه تطبیقی واژه مَلَک در قرآن کریم و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی» تدوین شده و تحقیق حاضر ذیل این عنوان تدوین گردید. نگارنده امیدوار است تا رساله حاضر بتواند منبع مناسبی برای شناخت تخصصی ماهیت ملائک در قرآن کریم و فرشتگان در شاهنامه طهماسبی بوده و بخشی از نیازهای جامعه هنری کشورمان درباره وضعیت بصری فرشتگان در نگارگری ایران را تأمین بنماید.
فصل اول:
کلیات پژوهش
1-1- بیان مسئله
فرشتگان مخلوقاتی هستند که امکان رؤیت آنها در حالت طبیعی و توسط انسانهای عادی امکان پذیر نیست. قرآن کریم در جایگاه مهمترین کتاب آسمانی، این موجودات غیبی و روحانی را با نام مَلَک، روح، روحالأمین و روحالقدس معرفی کرده است. در آیات مختلف قرآن کریم به موضوع فرشتگان اشاره شده و مطالعه این توصیفات و اشارات، مختصات کلی آنها را تا حدود زیادی روشن ساخته است. از سوی دیگر، در کتاب شاهنامه فردوسی به عنوان یکی از مهمترین کتابهای تاریخ ادبیات فارسی هم به نام فرشتگان اشاره شده و مطالبی درباره آنان بیان گردیده است. شاهنامه فردوسی بهعنوان یک متن ادبی و کهن ایرانی نام دو مَلَک اعظم الهی یعنی حضرت جبرئیل و حضرت اسرافیل را در خود دارد و در کنار آن چندین مورد اشاره به نام سروش (فرشته حامل پیامهای الهی نزد ایرانیان باستان) نیز در این کتاب به چشم میخورد. سروش و شخصیت غیر زمینی دیگری که پری نام دارد هم از دیگر واژگان مرتبط با واژه فرشته در متن شاهنامه فردوسی به حساب آمده و رساله حاضر قصد شناسایی دقیق این واژگان در متن شاهنامه فردوسی و تصاویر شاهنامه طهماسبی را دارد. دلیل تمرکز بر شاهنامه طهماسبی نیز، نفاست و تعداد بسیار زیاد نگارههای این مجموعه است. ویژگیهای خاص شاهنامه طهماسبی از جمله ارزش هنری بالای آنها باعث شده تا این مجموعه مهمترین مجموعه نگارگری جهان به حساب آید. به همین منظور در این رساله از آیات قرآن کریم بهعنوان منبع اصلی برای شناخت ماهیت اصلی ملائک بهره گرفته شده و دستاوردهای این بخش از تحقیق نیز با خوانش متن شاهنامه و مقایسه و تطبیق با تصاویر شاهنامه طهماسبی مورد نقد و بررسی قرار خواهد گرفت.
2-1- روش تحقیق، جامعه آماری و روش نمونهگیری
این تحقیق، یک تحقیق بنیادی است و به روش توصیفی و تطبیقی ارائه خواهد شد. جامعه آماری تحقیق حاضر شامل کلیه محتویات مرتبط با موضوع در سه منبع مهم است: آیات مرتبط با موضوع ملائک در قرآن کریم، ابیات مرتبط با فرشتگان و سروش در شاهنامه فردوسی و تصاویری از شاهنامه طهماسبی که فرشتگان در آن حضور داشته و یا به نوعی با موضوع فرشتگان ارتباط دارند. روش نمونهگیری در این تحقیق به صورت انتخابی بوده و تعداد نمونهها شامل کلیه آنها میشود.
3-1- ابزار تحقیق
ابزار مورد استفاده برای انجام تحقیق و گردآوری اطلاعات، شامل دوربین عکاسی، اسکنر، چاپگر، رایانه و فیش برداری بوده است.
4-1- اهداف تحقیق
هدف از این تحقیق رسیدن به درکی کلی از سیمای بصری ملائک در قرآن کریم و تطبیق آن با روایات فردوسی درباره فرشتگان بوده است. همچنین تحلیل چگونگی ترسیم تصویر فرشتگان در نگارگری ایران (با تمرکز بر شاهنامه طهماسبی) هدف بصری تحقیق حاضر به حساب میآید. به این ترتیب درک میزان مطابقت ویژگیهای بصری ملائک در قرآن کریم با توصیفات فردوسی درباره آنها، و همینطور میزان مطابقت آن با تصویر فرشته، سروش و پری در شاهنامه طهماسبی از نتایج تحقیق حاضر خواهد بود.
5-1- سؤالات تحقیق
سؤالات مطرح شده در رساله حاضر به این شرح هستند:
1. آیا با کمک توصیفات قرآنی از وضعیت ظاهری ملائک، امکان دستیابی به تصویری بصری و ملموس از آنها وجود دارد؟
2. آیا توصیفات قرآنی از ملائک، با توصیفی که فردوسی از آنها ارائه کرده قابل تطبیق هستند؟
3. وضعیت بصری ارائه شده از ملائک در قرآن کریم با تصویر فرشتگان در شاهنامه طهماسبی چه ارتباطی داشته، و آیا این دو، قابلیت مطالعه تطبیقی با هم را دارند؟
6-1- فرضیات تحقیق
فرضیات مطرح شده در رساله به این شرح است:
1. به نظر میرسد با کمک توصیفات قرآنی درباره ملائک، امکان دستیابی به تصویری کلی از آنها وجود داشته باشد.
2. احتمالاً بخشی از ابعاد وجودی ملائک در قرآن کریم و ویژگیهای بصری آنها با فرشتگان حاضر در متن شاهنامه فردوسی مطابقت داشته و بخش دیگری از آن نیز متفاوت و مغایر با فرهنگ قرآنی است.
3. اینگونه به نظر میرسد که دورنمای بصری ارائه شده از ملائک در قرآن کریم با تصویر فرشتگان در شاهنامه طهماسبی به هم نزدیک بوده و قابلیت تطبیق با هم را داشته باشند.
7-1- توضیحات درباره فصلبندی رساله
رساله حاضر برای پاسخگویی به سؤالات، و اثبات یا رد فرضیات، در شش فصل به نگارش در خواهد آمد: پس از فصل اول که «کلیات تحقیق» نام دارد، فصل دوم با نام «ملائک در قرآن کریم» به موضوعاتی از قبیل واژه مَلَک، و واژگان و مفاهیم مرتبط با آن اشاره خواهد کرد و با استناد به آیات قرآن کریم، ویژگیهای بصری آنها را به بحث خواهد گذاشت.
فصل سوم از رساله «ارتباط بین قرآن کریم، دنیای نگارگری و ادبیات فارسی» نام دارد و در آن موضوعاتی چون ارتباط قرآن کریم و نگارگری، نقش تخیل و عالم مُثُل در رسیدن به دنیایی معنوی و غیرمادی در نگارگری، نقش واسطهای ادبیات فارسی بین قرآن کریم و نگارگری ایران و نقش متن در شناسایی دقیق موجودات غیبی در نگارگری ایران مطرح خواهد شد. فصل چهارم از رساله نیز «فرشتگان در متن و تصاویر شاهنامه طهماسبی» نام دارد و در آن موضوع وضعیت فرشتگان در متن شاهنامه فردوسی و همچنین در تصاویر شاهنامه طهماسبی، بهطور جداگانه مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.
در نهایت فصل پنجم از این تحقیق «مطالعه تطبیقی واژه ملک در قرآن کریم و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی» نام دارد و چند واژه مطرح در متن شاهنامه فردوسی که ارتباط مستقیم با واژه مَلَک در قرآن کریم دارند، مورد نقد تطبیقی با قرآن کریم و تصاویر شاهنامه طهماسبی قرار خواهند گرفت. در اینجا ابتدا هریک از این شش واژه (فرشته، جبرئیل، اسرافیل، هاروت، سروش و پری) به طور جداگانه در متن شاهنامه فردوسی مورد جستجو و مطالعه قرار گرفته و سپس مورد نقد تطبیقی با ابعاد مختلف واژه مَلَک در قرآن کریم قرار خواهند گرفت. پس از این مرحله، در صورت یافته شدن تصویر هرکدام از این شخصیتها در شاهنامه طهماسبی، وضعیت بصری آنها نیز مورد مطالعه قرار خواهند گرفت، تا در نهایت سیمای کلی وضعیت بصری فرشتگان در این تحقیق مورد تحلیل دقیق قرار گرفته باشد.
فصل دوم:
ملائک در قرآن کریم
1-2- واژه «مَلَک» و مشتقات آن در قرآن کریم
1-1-2- مَلَک
سوره انعام (6:8): واژه «مَلَک»: «و گفتند: چرا بر او فرشته نازل نمیشود و چنانچه فرشته بفرستیم کار تمام شود و دیگر لحظهای آنها مهلت نخواهند یافت».
فهرست پایان نامه مطالعه تطبیقی واژه ملک در قرآن کریم و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی
فهرست:
فهرست مطالب ..................................................................................................................................................... ه
فهرست تصاویر .....................................................................................................................
مقدمه ................................................................................................................................................................... 1
فصل اول: کلیات پژوهش ................................................................................................................................... 3
1-1- بیان مسئله .................................................................................................................................................................................... 4
2-1- روش تحقیق، جامعه آماری و روش نمونهگیری ................................................................................................................... 4
3-1- ابزار تحقیق .................................................................................................................................................................................... 5
4-1- اهداف تحقیق ............................................................................................................................................................................... 5
5-1- سؤالات تحقیق ............................................................................................................................................................................. 6
6-1- فرضیات تحقیق ............................................................................................................................................................................ 6
7-1- توضیحات درباره فصلبندی رساله ........................................................................................................................................... 7
فصل دوم: ملائک در قرآن کریم ........................................................................................................................................... 8
1-2- واژه «مَلَک» و مشتقات آن در قرآن کریم ..................................................................................................................... 9
1-1-2- ملک ................................................................................................................................................................................. 9
2-1-2- ملائکه ............................................................................................................................................................................. 11
3-1-2- ملائکته ........................................................................................................................................................................... 22
4-1-2- ملکاً ................................................................................................................................................................................. 23
5-1-2- ملکین ............................................................................................................................................................................. 24
6-1-2- ملکالموت ..................................................................................................................................................................... 25
2-2- واژگان مرتبط با واژه «مَلَک» در قرآن کریم ................................................................................................................ 26
1-2-2- واژه روح و مشتقات آن ............................................................................................................................................... 26
2-2-2- روحالقدس ..................................................................................................................................................................... 30
3-2-2- روحالأمین ...................................................................................................................................................................... 32
4-2-2- جبریل ............................................................................................................................................................................ 33
5-2-2- میکال ............................................................................................................................................................................. 34
6-2-2- رسول ............................................................................................................................................................................... 35
3-2- اشارات غیر لفظی به ملائک در قرآن کریم ................................................................................................................. 37
4-2- ماهیت، وظایف و مشخصات ملائک در قرآن کریم .................................................................................................... 40
5-2- ویژگیهای بصری ملائک با استناد به قرآن کریم ...................................................................................................... 42
فصل سوم: ارتباط بین قرآن کریم، دنیای نگارگری و ادبیات فارسی ........................................................................... 47
1-3- قرآن کریم و نگارگری ایران ............................................................................................................................................ 48
2-3- نقش تخیل و عالم مُثُل در رسیدن به دنیایی واقعی و درعین حال غیرمادی در نگارگری ...................... 51
3-3- نقش واسطهای ادبیات فارسی بین قرآن کریم و نگارگری ایران .................................................................... 57
4-3- نقش متن در شناسایی دقیق موجودات ماورائی و فرشتگان در نگارگری ایران .......................................... 61
فصل چهارم: فرشتگان در متن و تصاویر شاهنامه طهماسبی ......................................................................... 73
1-4- شاهنامه فردوسی ............................................................................................................................................................... 74
2-4- فرشتگان در متن شاهنامه فردوسی ............................................................................................................................... 77
3-4- شاهنامه طهماسبی ............................................................................................................................................................ 86
4-4- تصویر فرشتگان در شاهنامه طهماسبی ......................................................................................................................... 89
فصل پنجم: مطالعه تطبیقی واژه ملک در قرآن کریم و تصویر فرشته در شاهنامه طهماسبی ...................... 94
1-5- فرشته ............................................................................................................................................................................................ 95
2-5- جبرئیل ....................................................................................................................................................................................... 102
3-5- اسرافیل ....................................................................................................................................................................................... 103
4-5- هاروت ......................................................................................................................................................................................... 104
5-5- سروش ......................................................................................................................................................................................... 105
6-5- پری .............................................................................................................................................................................................. 110
7-5- یافتهها و نتیجهگیری ......................................................................................................................................................... 113
منابع و مأخذ ......................................................................................................................................................................... 118
منبع:
قرآن کریم، ترجمه مهدی الهی قمشهای، (1387)، چاپ پنجم، قم: اسوه.
قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، (1388)، چاپ سوم، قم: طلایه آفاق.
قرآن کریم، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، (1379)، چاپ سوم، تهران: دوستان.
آژند، یعقوب. (1386)، سلطان محمد تبریزی، چاپ اول، تهران: امیرکبیر.
ابن حسام. (1381)، خاوران نامه: شاهکاری از ادبیات و هنر نقاشی ایران، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
اقبال آشتیانی، عباس. (1384)، تاریخ ایران، چاپ پنجم، تهران: نامک.
امام علی(ع). (1385)، نهج البلاغه، عبدالمحمد آیتی، چاپ هفدهم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
امام سجاد (ع). (1381)، صحیفه کامله سجادیه، محمد تقی خلجی، چاپ اول، قم: میثم تمار.
بورکهارت، تیتوس. (1366)، هنر اسلامی:زبان و بیان، مسعود رجب نیا، چاپ اول، تهران: سروش.
پاکباز، روئین. (1380)، نقاشی ایران از دیرباز تا امروز، چاپ دوم، تهران: زرین و سیمین.
پاکباز، روئین. (1378)، دائرهالمعارف هنر، چاپ دوم، تهران: زرین و سیمین.
پوپ، آرتور. (1378)، سیر و صور نقاشی ایران، یعقوب آژند، چاپ اول، تهران: مولی.
پوپ، آرتور و اکرمن، فیلیپس. (1387)، سیری در هنر ایران (از دوران پیش از تاریخ تا امروز)، جلد پنجم (هنر نقاشی، کتاب آرایی و پارچه بافی)، چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.
تجویدی، اکبر. (1352)، نقاشی ایران از کهن ترین روزگار تا دوران صفویه، چاپ اول، تهران: اداره کل نگرش وزارت فرهنگ و هنر.
جامی، عبدالرحمن. (1386)، مثنوی هفت اورنگ، چاپ دوم، تهران: اهورا.
حافظ، شمس الدین محمد. (1380)، غزلیات، چاپ سوم، تهران: حمیدا.
دهخدا، علیاکبر. (1377)، فرهنگ لغت، چاپ دوم از دوره جدید، تهران: دانشگاه تهران.
زکی محمد حسن. (1384)، چین و هنرهای اسلامی، غلامرضا تهامی، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر.
ساوجی، سلمان. (1348)، مثنوی جمشید و خورشید، چاپ اول، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
سعدی شیرازی. (1385)، کلیات سعدی، چاپ اول، تهران: هرمس.
شایگان، داریوش. (1373)، هانری کربن: آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی، باقر پرهام، چاپ دوم، تهران: فرزان.
شرو سیمپسون، ماریا. (1382)، شعر و نقاشی ایرانی: حمایت از هنر در ایران، عبدالعلی براتی و فرزاد کیانی، چاپ اول، تهران: نسیم دانش.
طباطبائی، سید محمد حسین. (1361)، قرآن در اسلام، چاپ سوم، تهران: بنیاد علوم اسلامی.
عمید، حسن. (1377)، فرهنگ عمید، چاپ دهم، تهران: امیرکبیر.
فردوسی، ابوالقاسم. (1387)، شاهنامه، چاپ چهارم، تهران: هرمس.
فضل الله همدانی، رشید الدین. (1386)، جامع التواریخ (تاریخ بنی اسرائیل)، چاپ اول، تهران: میراث مکتوب.
کربن، هانری. (1377)، تاریخ فلسفه اسلامی، سید جواد طباطبائی، چاپ دوم، تهران: کویر.
کربن، هانری. (1387)، انسان نورانی در تصوف ایرانی، فرامرز جواهری نیا، چاپ دوم، تهران: آموزگار خرد.
گودرزی، مرتضی. (1380)، جست و جوی هویت در نقاشی معاصر ایران، چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.
مددپور، محمد. (1384)، حکمت انسی و زیبایی شناسی عرفانی هنر اسلامی، چاپ اول، تهران: سوره مهر.
مولوی، جلالالدین محمد. (1390)، مثنوی، چاپ سوم، تهران: هرمس.
نصر، سید حسین. (1375)، هنر و معنویت اسلامی، رحیم قاسمیان، چاپ اول، تهران: دفتر مطالعات دینی هنر.
نظامی گنجوی، الیاس. (1387)، خمسه، چاپ دوم، تهران: هرمس.
همدانی، محمد بن محمود. (1375)، عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات، چاپ اول، تهران: مرکز.