پایان نامه بررسی قالی های طرح درختی در موزه‌ آستان قدس رضوی

پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد صنایع دستی

گرایش پژوهش هنرهای سنتی

فصل اول

کلیات طرح تحقیق

- مقدمه

 طبیعت با همه زیبایی­اش همواره الهام بخش هنرمندان در عرصه­های مختلف هنری بوده و طبیعی است طراحان با ذوق قالی ایرانی با طبع لطیف و ژرف­نگری هنرمندانه­شان این همه زیبایی را که خالق بخشنده و مهربان در اختیار آنها نهاده و اطرافشان پراکنده است به دیده دل بنگرند و در آثار خویش از آنها بهره گیرند. نماد درخت یکی از قدیمی ترین نقوشی است که مورد توجه بشر قرار گرفته و آن را در آثار هنری خویش به کار برده است. این نماد که بیشتر آن را به عنوان درخت مقدس و یا درخت زندگی می­ستودند، از 3500 سال قبل از میلاد در نواحی بین النهرین و پس از آن ایران مورد توجه بوده است. حضور این نماد که با اشکال مختلف به کار گرفته می­شده است، تا پس از ظهور اسلام نیز همچنین در آثار هنری به چشم می­خورد، اما این باور نه به عنوان درخت زندگی و از دیدگاه اساطیری، بلکه در نقش آفریده با برکت خداوند، تسبیح کننده ذات اقدس الهی و نشانی از بهشت موعود است.

    از این نقش به کرات در تمام شاخه­های هنری از جمله قالی استفاده شده است. در هنر قالی­بافی طرح­های درختی از جمله مهمترین و متنوع­ترین شاخه­های طراحی قالی است که در اشکال مختلف از جمله طرح محرابی درختی، طراحی شده است. اما به کارگیری نقش درخت در جایگاه محراب، مطمئناً از فلسفه­ای برخوردار بوده است که می­توان بعضی از اشکال آن را تمثیلی از بهشت دانست و بعضی دیگر را تمثیلی از موجودی تسبیح­گر یعنی انسان، چرا که  شکل  درخت علاوه بر آنکه برخلاف  شکل  انسان، مشمول ممنوعیت نقاشی در مکان نماز نمی­باشد، در عین حال با توجه به آیات قرآنی، موجودی تسبیح­گر و مبارک است که می­تواند جانشین خوبی برای نقش انسان در مکان محراب باشد.

    این نوشتار در پی آن است که به این سوالات پاسخ دهد که نقش درخت از چه جایگاهی در فرهنگ و هنر ایرانی برخوردار است؟ آیا طرح درختی در قالی­های موزه­ی آستان قدس از قداست خاصی برخوردار است و ارتباطی با مسائل مذهبی و فرهنگی حاکم بر آستان قدس دارد؟ و در نهایت آثار موجود در آستان قدس با سایر قالی­های همزمان خارج از آستان قدس تفاوتی دارد؟

1-2- تعریف، بیان ضرورت و اهمیت مسئله­ی پژوهش:

 طرح درختی، تاریخی به گستردگی بهره برداری از این نقش از دوره­ی پیش از تاریخ تا کنون دارد و هر دوره و هر طرحی نیز برآمده از برداشت­های ذهنی و فرهنگی صاحبان چنین طرح­هایی است که در جای خود قابل بررسی است. تمایل به جاودانه کردن سرسبزی و ایجاد فضاهای خرم و پوشیده از درخت نزدیکی انسان به طبیعت را مهیا ساخت و میل به بهره مندی از این نعمت طبیعی رو به فزونی نهاد. به تدریج بلوغ فکر و اندیشه این فرصت را به بشر بخشید که فضاهای مورد نظر خود را با تسلط بر طبیعت در هر مکانی فراهم آورد و به دلخواه خود زینت بخشد. از آنجا که طرح­های درختی مضامینی چون شجره­نامه، خانواده، ارتباطات قدسی و معنوی و امثال آنها را در بر می­گیرد، این موضوع قابل طرح است که آیا طرح­های درختی موجود روی قالی­های آستان قدس ارتباط ماهوی، معنوی، خانوادگی و قدسی با این فضای روحانی دارد؟ و یا اینکه حداقل این امر ملحوظ نظر قرار گیرد که طرح­های درختی قالی­های موجود در آستان قدس دارای چه ویژگی­هایی است و آیا این ویژگی، قابل مقایسه با نمونه­های همانند و همزمان خود است؟

قالی­ های طرح درختی مورد مطالعه در این پژوهش با انتخاب کارشناسان موزه­ی فرش آستان قدس رضوی صورت گرفته است. مجموع آثاری که با این عنوان در موزه فرش نگهداری می­شود 9 اثر است و همه­ی آنها در این پژوهش مورد توصیف و تحلیل قرار گرفته است. دوره­ی زمانی این قالی­ها مربوط به دوره­ی صفوی تا دوره­ی معاصر می­باشد. برای مطالعه­ی تطبیقی قالی­های موزه­های آستان قدس، آثاری با مضمون و نقش مشابه از  موزه­های تهران انتخاب شده است.

1-3- سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهش:

در زمینه طرح درختی می توان مطالب زیادی را بدست آورد از جمله این منابع می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

     1- عابددوست، حسین و زیبا کاظم پور (1388)، «صورت­های متنوع درخت زندگی بر روی ­فرش­های ایرانی»، گلجام، تهران: فصلنامه علمی- پژوهشی انجمن علمی فرش ایران، شماره 12. این مقاله به بررسی صورت­های مختلف درخت و گیاه مقدس (درخت زندگی) بر روی قالی­های ایرانی ­پرداخته است. علاوه بر این با مقایسه مفاهیم باستانی­تر این صورت­ها، اصل تداوم حیات مفاهیم این نماد را بر روی قالی­ها مورد توجه قرار داده است.  همچنین ابتدا به بررسی ارتباط درخت زندگی با نمادهای محراب و نور، سبو، حیوانات محافظ، نیلوفر و سیمرغ پرداخته و نمونه­های موجود در هنر باستانی ایران و اسطوره­های زرتشتی را معرفی کرده و سپس طرح درخت زندگی را همراه با این نمادها بر روی قالی­های ایرانی  معرفی می­کند. مضمون و محتوای این مقاله بر مبنای درخت زندگی بر روی فرش­های ایرانی است و اگرچه به نقش طرح درختی در قالی­های موزه­ی آستان قدس که موضوع این پژوهش است، اشاره­ای نکرده است،  اما برای مطالعه­ی طرح­های درختی و شناخت جایگاه طرح­های موجود می­توان از مقاله استفاده کرد.

    2- مریم قائمی، هلینا (1384)، اسطوره درخت زندگی، پایان نامه کارشناسی، تهران، دانشگاه سوره. این پایان نامه پس از ارائه­ی مقدمه­ای در خصوص مفهوم درخت و درخت زندگی، فصل اول آن به نمادگرایی درخت می پردازد. در فصل دوم اسطوره­ی درخت زندگی و مضامین آن را به تفصیل بررسی کرده است. فصل سوم، به نمادهای درخت زندگی در قالی طرح درختی اختصاص داده است.

این پایان­ نامه نیز به بررسی درخت زندگی پرداخته و کمک می­کند تا با اشرافی بیشتر و آگاهی کاملتری طرح­های قالی­های موزه، مورد مطالعه قرار گیرد.

      3- شجاع نوری، نیکو (1385)، «درخت نقشی بر فرش، رویی بر عرش»، گلجام، تهران:  فصلنامه علمی پژوهشی انجمن علمی فرش ایران، شماره 3. این مقاله به بررسی انواع نقوش قالی محرابی که قالی محرابی درختی گونه­ای از آن است پرداخته است. همچنین به صورت فلسفی دو نقش درخت و محراب را تحلیل کرده است. همانطور که ذکر شد این مقاله به بررسی طرح درخت و محراب می­پردازد که بخشی از عنوان این پژوهش است، با این تفاوت که در پژوهش پیش رو  به مطالعه نقش طرح درختی در قالی­های موزه آستان قدس می­پردازیم که در این مقاله اشاره­ای به آن نشده است.

     4-اربابی، بیژن(1387)، «ارزیابی شیوه­های طبقه بندی طرح و نقش فرش ایران»، گلجام، تهران: فصلنامه علمی پژوهشی انجمن علمی فرش ایران، شماره11. این مقاله در پی شناخت طرح و نقش در قالی های ایران می­باشد و سعی نموده تعریفی دقیق را اتخاذ نماید که جامعیت لازم را داشته باشد. همچنین در ادامه به معرفی و تقسیم انواع نقوش قالی پرداخته است. مقاله­ی ذکر شده به طور کلی تنها به معرفی نقوش در قالی­ها پرداخته است و اشاره­ای به طرح­های درختی در قالی­های موزه آستان قدس ندارد.

     5- صالح شوشتری، سمیه و علی اصغر شیرازی( 1387)، «تطبیق شکل درخت در طبیعت با آثار نگارگری ایرانی»، نگره، تهران: فصلنامه تحلیلی پژوهشی دانشکده هنر دانشگاه شاهد، شماره5. این مقاله پس از نگاهی گذرا  به طبیعت در عرفان اسلامی و رویش گاه­های درختان ایران، ضمن آشنایی با گونه­های درختان باغ­های ایرانی، برخی از انواع درختان ایران را با گونه­های همسان آن­ها در آثار نگارگری مورد تطبیق قرار داده است. در این مقاله نیز، تنها به معرفی تطبیقی نقش درخت در نگارگری و طبیعت پرداخته است و مطالعه­ای بر روی طرح درختی قالی­ها صورت نگرفته است.

 در زمینه­­ی قالی­های موجود در آستان قدس رضوی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

    1-  تیموری بریوانلو، زهرا و منا سلطانی( 1389)، «بررسی طرح بته در قالی بیرجند با تأکید بر قالی­های موزه آستان قدس رضوی»، مشهد: نشریه الکترونیکی سازمان کتابخانه­ها و موزه­ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، شماره 7و8. این مقاله به بررسی موردی طرح­های بته­ای مراکز مختلف بافت مرتبط بوده و پژوهش­هایی با هدف بررسی سیر تحول نگاره بته متمرکز بوده است. همچنین به شناسایی طرح­های بته­ای منطقه­ای بیرجند به عنوان نمونه مطالعاتی مطلوب پرداخته است. هدف این مقاله معرفی انواع طرح­های بته­ای رایج در منطقه بیرجند از دوره قاجار تا کنون، بررسی ویژگی­های هر یک از آنها و در نهایت معرفی و طبقه­بندی قالی­های بته­ای بیرجند موجود در گنجینه آستان قدس رضوی می باشد. این مقاله تنها به بررسی طرح بته در قالی­های موزه­ آستان قدس پرداخته است و اشاره­ای به انواع طرح درختی ندارد.

    2- کمندلو، حسین( 1388)، «نگاهی به فرش­­های محرابی موزه فرش آستان قدس رضوی و بررسی قالی هفت شهر عشق»، نگره، تهران: فصلنامه تحلیلی پژوهشی دانشکده هنر دانشگاه شاهد، شماره 11. در این مقاله نگاهی کوتاه به قالی­های محرابی موزه آستان قدس رضوی و همچنین طرح قالی هفت شهر عشق دارد. این مقاله به صورت مختصر به معرفی قالی­های محرابی موزه آستان قدس پرداخته شده و تحلیلی درباره­ی نقوش صورت نگرفته و تنها به توصیف بسنده شده است.

    3-حاجی زاده، محمد امین( 1386)، بررسی تحولات نقش فرش مشهد در یکصد سال اخیر، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: تورج ژوله، تهران، دانشگاه هنر. این پایان نامه پس از بررسی تاریخ سیاسی اجتماعی خراسان و سوابق بافندگی این شهر، نگاهی دارد به نام آوران بافندگی در شهر مشهد و همچنین قالی­های موجود در موزه آستان قدس رضوی. این پژوهش نقوش قالی های مشهد را (از جمله نقش محرابی) دسته بندی کرده و به توضیح هر یک پرداخته است. این پایان نامه نیز به طور کلی انواع فرش مشهد را مورد مطالعه قرار داده است و نگاه مختصری به قالی­های موزه­ی آستان قدس دارد و تأکیدی بر قالی­های طرح درختی ندارد.

1-4- پرسش­های پژوهش:

1-آیا این طرح­ها ارتباطی با مسائل مذهبی و فرهنگی حاکم بر آستان قدس دارد؟

2-آیا طرح­های درختی قالی­های موزه­ی آستان قدس رضوی با سایر قالی­های همزمان خارج از آستان قدس تفاوتی دارد؟

1-5- فرضیه­های پژوهش:

1-به نظر می­رسد طرح­های درختی قالی­های آستان قدس ارتباطی با مسائل مذهبی و فرهنگی حاکم بر آستان قدس ندارد.

2- به نظر می­رسد تعدادی از قالی­های طرح درختی موجود در آستان قدس با سایر قالی­های همزمان خارج از آستان قدس تفاوت دارد.

1-6- اهداف و ارزش نظری پژوهش:

 هدف این است که از یک طرف آثار موجود در آستان قدس که بصورت گنجینه در موزه نگهداری می­شود، بصورت کاملتر مطالعه و معرفی شود تا در بازدیدها و راهنمایی­های موزه­ای جایگاه اصلی آن مشخص شود. دوم اینکه، ارتباط موضوعی طرح­های موجود با ویژگی­های فرهنگی و مذهبی آستان قدس و حضرت ثامن­الائمه (ع) معلوم گردد و سوم اینکه، از لابه­لای مطالعات فنی و هنری و فرهنگی آثار، یافته­های جدید برای بهره­برداری­های تحقیقی سایرین فراهم آید.

1-8- محدودیت‌های پژوهش:

از آنجایی که موضوع این پژوهش بررسی و مطالعه­ی قالی­های طرح درختی موزه آستان قدس رضوی بوده، بخشی از این آثار در مخزن موزه نگهداری می­­شدند و امکان عکس­برداری و مشاهده مستقیم همه­ی آنها امکان پذیر نبوده است، در نتیجه توصیف و تحلیل آثار از روی تصاویر قالی­ها انجام شده است.