پایان نامه بررسی رابطه سواد رسانه ای با سبک زندگی(مورد مطالعه) نوجوانان 15 تا 18 ساله دبیرستانی منطقه شش تهران

پایان نامه کارشناسی ارشد رشته علوم ارتباطات اجتماعی

بررسی رابطه سواد رسانه‌ای با سبک زندگی نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله دبیرستانی منطقه شش تهران و بررسی ارتباط آگاهی، تحلیل و نگاه انتقادی به پیام‌های رسانه‌ای با سبک زندگی نوجوانان.

مقدمه:

پژوهش حاضر با موضوع «بررسی رابطه سواد رسانه‌ای با سبک زندگی نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله دبیرستانی منطقه شش تهران» به بررسی ارتباط میان میزان سواد رسانه‌ای نوجوانان و شیوه زندگی آنان می‌پردازد. در عصر حاضر که ارتباطات مبتنی بر اطلاعات مرزهای جغرافیایی را پشت سر گذاشته و تحولات گسترده‌ای را در عرصه جهانی ایجاد کرده است، رسانه به عنوان ابزاری مؤثر می‌تواند امکان دسترسی انسان به دستاوردهای علمی و اطلاعاتی را فراهم کند و در شکل‌گیری زندگی مطلوب و پربار نقش داشته باشد. در عین حال، استفاده نادرست یا همراه با سوءنیت از رسانه می‌تواند پیامدهای مخرب و ویران‌کننده‌ای ایجاد کند. از این رو، برخورداری مخاطبان از مهارت‌هایی برای استفاده آگاهانه و فعالانه از پیام‌های رسانه‌ای اهمیت زیادی دارد.

سواد رسانه‌ای فراتر از سواد سنتی، یعنی توانایی خواندن و نوشتن، قرار دارد. این مفهوم توانایی تحلیل و ارزشیابی پیام‌های رسانه‌ای و انتقال اطلاعات موجود در پیام به دیگران را در قالب‌ها و ابزارهای گوناگون دربرمی‌گیرد. فردی که از سواد رسانه‌ای برخوردار است، علاوه بر دسترسی به پیام رسانه‌ای، می‌تواند شیوه کار رسانه، نحوه معنی‌سازی، ماهیت پیام، اهداف تولید آن، تأثیر رسانه بر مخاطب و تکنیک‌های مورد استفاده برای اثرگذاری بر مخاطب را درک کند. چنین مهارتی می‌تواند فرد را از مصرف‌زدگی صرف خارج کرده و به او کمک کند از سبک زندگی خود در برابر برخی اثرات مخرب رسانه محافظت کند. مسئله اصلی پژوهش نیز بر همین اساس، بررسی رابطه میان سواد رسانه‌ای و سبک زندگی است. در حوزه سواد رسانه‌ای، پژوهش از دیدگاه‌های پاتر، تامن و هابز و در حوزه سبک زندگی از دیدگاه‌های وبر و وبلن استفاده کرده است.

پژوهش از نظر نوع، اکتشافی، از نظر راهبرد، کمی و از نظر روش، پیمایشی است. جامعه آماری آن را نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله دبیرستانی منطقه شش تهران تشکیل می‌دهند. حجم نمونه بر اساس جدول کرجسی و مورگان ۳۷۹ نفر تعیین شده و نمونه‌ها با استفاده از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای انتخاب شده‌اند. ابزار گردآوری اطلاعات، پرسشنامه محقق‌ساخته بسته‌پاسخ بر اساس مقیاس پنج‌درجه‌ای لیکرت بوده است. داده‌های حاصل از پژوهش نیز با استفاده از نرم‌افزار آماری SPSS مورد تحلیل قرار گرفته‌اند.

نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بین سواد رسانه‌ای و سبک زندگی نوجوانان رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. این رابطه تنها به سواد رسانه‌ای به صورت کلی محدود نیست، بلکه ابعاد مختلف سواد رسانه‌ای نیز با ابعاد مختلف سبک زندگی ارتباط مثبت و معنادار دارند. ابعاد مورد بررسی سواد رسانه‌ای شامل آگاهی از اهداف پنهان پیام‌های رسانه‌ای، درک محتوای پیام‌های رسانه‌ای، گزینش آگاهانه پیام‌های رسانه‌ای، نگاه انتقادی به پیام‌های رسانه‌ای و تجزیه و تحلیل پیام‌های رسانه‌ای است. در مقابل، سبک زندگی در این پژوهش با شاخص‌هایی مانند رفتار با والدین، ارتباط با جنس مخالف، تفریحات، رفتار در مدرسه و نوع لباس پوشیدن بررسی شده است.

در بخش نظری پژوهش، سواد رسانه‌ای به عنوان مهارتی معرفی می‌شود که به مخاطب امکان می‌دهد از پیام‌های رسانه‌ای استفاده آگاهانه‌تری داشته باشد. بسیاری از افراد تصور می‌کنند به دلیل آشنایی با تارنماها، آهنگ‌ها، کتاب‌ها، مجلات، فیلم‌ها، برنامه‌های تلویزیونی، بازی‌های رایانه‌ای و ابزارهای اینترنتی، از سواد رسانه‌ای برخوردارند. آشنایی با نحوه استفاده از رسانه‌ها، دریافت اطلاعات و سرگرم شدن با آنها بخشی از مهارت‌های رسانه‌ای است، اما پژوهش تأکید می‌کند که سواد رسانه‌ای می‌تواند فراتر از این مهارت‌های اولیه باشد. شناخت چگونگی تولید و برنامه‌ریزی پیام‌ها، مالکیت رسانه‌ها، اقتصاد و صنعت رسانه‌ای و نحوه اعمال تأثیرات مستمر رسانه بر فرد و سبک زندگی، از جنبه‌های مهم‌تر سواد رسانه‌ای محسوب می‌شوند.

بر اساس دیدگاه مطرح‌شده در پژوهش، افزایش آگاهی افراد نسبت به عملکرد رسانه‌ها و نحوه تأثیرگذاری آنها بر مخاطب می‌تواند کنترل فرد بر اثرات رسانه‌ای را افزایش دهد. در سطح پایین‌تر سواد رسانه‌ای، فرد ممکن است توانایی دسترسی به پیام‌های رسانه‌ای را داشته باشد، اما الزاماً توانایی کافی برای محافظت از خود در برابر تأثیرات مداوم رسانه‌ای بر ادراک و زندگی را نداشته باشد. رسانه‌ها می‌توانند با شکل‌دهی به انتظارات افراد درباره مصرف، روابط، جذابیت، موفقیت، شهرت، سلامت و مسائل مختلف، در نحوه نگاه آنان به جهان و زندگی تأثیر بگذارند. بنابراین، شناخت سازوکار رسانه و پیام‌های آن برای داشتن مواجهه‌ای آگاهانه اهمیت دارد.

سبک زندگی در پژوهش به صورت مجموعه‌ای از ترجیحات فردی در رفتار شخصی و مجموعه‌ای از طرز تلقی‌ها، شیوه‌های رفتاری، حالات و سلیقه‌ها مطرح شده است. در حوزه‌های روان‌شناسی و جامعه‌شناسی، تعاریف متعددی برای سبک زندگی ارائه شده، اما بخش عمده این تعاریف آن را روش زندگی و بازتابی از ارزش‌های اجتماعی، شیوه برخورد، فعالیت‌ها، الگوهای رفتاری و عادات مصرفی فرد می‌دانند که در فرایند جامعه‌پذیری شکل می‌گیرد. بر اساس پژوهش، شاخص‌های سبک زندگی می‌توانند شامل مصرف، مصرف فرهنگی، فعالیت‌های فراغت، مدیریت بدن، الگوهای خرید، رفتار خانوادگی و الگوهای مصرف غذا باشند.

رسانه یکی از عوامل فرهنگی مؤثر بر سبک زندگی معرفی شده و در دنیای معاصر از عوامل مهم تغییر سبک زندگی به شمار می‌رود. پژوهش با اشاره به ماهواره و فضای مجازی بیان می‌کند که تنوع رسانه‌ای می‌تواند احساس اختیار در انتخاب را در مخاطب ایجاد کند، در حالی که پشت این تنوع و ذائقه‌سنجی رسانه‌ای، سازوکارهایی برای جذب مخاطب و ایجاد تغییرات فرهنگی وجود دارد. بنابراین، نحوه مواجهه فرد با رسانه و میزان اثرپذیری او از پیام‌های رسانه‌ای، با میزان سواد رسانه‌ای ارتباط پیدا می‌کند.

سواد رسانه‌ای در این پژوهش به صورت یک پیوستار در نظر گرفته شده است؛ به این معنا که افراد در سطوح مختلفی از آن قرار می‌گیرند و نقطه‌ای وجود ندارد که بتوان بر اساس آن فردی را کاملاً فاقد سواد رسانه‌ای یا دارای سواد رسانه‌ای کامل دانست. همواره امکان پیشرفت در این زمینه وجود دارد و جایگاه افراد در این پیوستار بر اساس دیدگاه و چشم‌انداز آنها نسبت به رسانه‌ها تعیین می‌شود. همچنین سواد رسانه‌ای از ابعاد شناختی، حسی، اخلاقی و زیباشناختی تشکیل شده و تنها به دانش شناختی درباره رسانه محدود نیست.

اهمیت بررسی سواد رسانه‌ای در نوجوانان از این جهت است که نوجوانان از مصرف‌کنندگان پرمصرف رسانه‌های نوین محسوب می‌شوند. پژوهش با اشاره به جمعیت جوان جامعه ایران، نوجوانان را گروهی می‌داند که ضریب نفوذ مصرف رسانه‌ای در میان آنها بالاست. در متن پژوهش تأکید شده است که ممکن است نوجوانان از سواد فنی بالایی برخوردار باشند، اما این موضوع لزوماً به معنای برخورداری از سطح بالای سواد رسانه‌ای نیست. پایین بودن سواد رسانه‌ای می‌تواند سبک زندگی نوجوانان را در مواجهه با اثر پیام‌های رسانه‌ای آسیب‌پذیرتر کند. پیام‌های رسانه‌ای می‌توانند بر پایبندی به مباحث اخلاقی و کیفیت روابط نوجوانان در خانه، مدرسه و روابط بین‌فردی از جمله ارتباط با جنس مخالف اثرگذار باشند.

پژوهش همچنین ضرورت توجه به رسانه‌های جمعی و فضای مجازی را در زندگی نوجوانان مورد تأکید قرار می‌دهد. تلویزیون، شبکه‌های ماهواره‌ای و اینترنت در زندگی روزمره نوجوانان حضور دارند و در زمینه‌هایی مانند درس، سرگرمی و فعالیت‌های اجتماعی نقش ایفا می‌کنند. بر اساس مطالب مطرح‌شده در پژوهش، افزایش استفاده از رسانه‌ها می‌تواند با تغییراتی در معیارهای انتخاب پوشش و برخی جنبه‌های سبک زندگی همراه باشد. از این منظر، سواد رسانه‌ای عاملی مهم برای نحوه مواجهه نوجوانان با پیام‌های رسانه‌ای محسوب می‌شود.

اهمیت و ضرورت پژوهش از این دیدگاه نیز ناشی می‌شود که سبک زندگی انسان در معرض حجم گسترده‌ای از پیام‌های رسانه‌ای قرار دارد. رسانه می‌تواند آگاهی ایجاد کند، آموزش دهد، روشن سازد، ترغیب کند، الهام‌بخش باشد و احساس ایجاد کند؛ اما در عین حال می‌تواند آسیب‌رسان و گمراه‌کننده نیز باشد. پژوهش بر این اساس، بررسی مهارت سواد رسانه‌ای و رابطه آن با سبک زندگی را در شرایطی که رسانه‌های مختلف بخش مهمی از اوقات و فعالیت‌های نوجوانان را تحت تأثیر قرار داده‌اند، ضروری می‌داند.

در نهایت، هدف اصلی پژوهش بررسی رابطه سواد رسانه‌ای با سبک زندگی نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله دبیرستانی منطقه شش تهران است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که میان سواد رسانه‌ای و ابعاد آن با سبک زندگی و ابعاد آن رابطه‌ای مثبت و معنادار وجود دارد. بنابراین، بر اساس داده‌های این پژوهش، آگاهی از اهداف پنهان پیام‌های رسانه‌ای، درک محتوای پیام، گزینش آگاهانه، نگاه انتقادی و توانایی تجزیه و تحلیل پیام‌های رسانه‌ای با ابعادی از سبک زندگی نوجوانان مانند رفتار با والدین، ارتباط با جنس مخالف، تفریحات، رفتار در مدرسه و نوع لباس پوشیدن مرتبط است.

[1] www.farhangemrooz.com/print/5363

[2]  www.jameeirani.ir

[3] www.life.shafaqna.com/healthy-community/item/18190

[4] www.basijnews.ir/social/1393/04/11/print.html:id=2019775

[5]  www.ricac.ir/print.php?plugin:content.1419

[6]  www.amar.org.ir/Portals/0/Files/abstract/1390/sarshomari90_nahaii.pdf

[7]  مرکز تحقیقات صدا و سیما, خلاصه نتایج نظرسنجی درباره شبکه های ماهواره ای, شماره30

 [8] www.jameeirani.ir

[9]  www.fardanews.com/fa/print/237352

[10]  www.isna.ir/fa/print/93031809058

[11] www.irna.ir/fa/NewsPrint.aspx?ID=81017002

Abstract

In the modern day that information-based communication has gone beyond geographical borders provided the world with a dramatic evolution, media as a useful tool may help the man in the 21th century to attain its ideal and fruitful living by using the state of art technologies; this is while should this tool has been used mistakenly and by bad intention, it can perform like a devastating and catastrophic force. Should we have some audiences against diverse media, being able to protect its living against its devastating challenges, besides wisely and actively benefiting from the media messages, it is necessary to learn a skill called as “Media Literacy”.

 Besides capability as mentioned in the traditional literacy, the same as reading and writing skills, it provides also the man with capability of analysis and evaluating the message as well as power of transferring the existing message to others in different formats and by various tools. By empowering the man for understanding the way it works, as well as how media can make the meaning, i.e. nature of the message and objectives for producing it and also influence of the media on the audiences and different techniques used for this reason, it could take him out of the mere consumerism and protects his lifestyle against destructive effects of the media. Therefore, this study is going to answer to this question is whether there is a correlation between media literacy and life style? To find an answer for this question, there has been used of perspective of media literacy Potter, Hobbes and Tamen and theories provided by sociologists such as Weblen and Weber.

 This is an exploratoried study based on its type and is quantitative based on its approach within is surveying method. The population of this study includes high school students between 15 and 18 years old in district 6 of Tehran and sample size taken by Krejcie and Morgan table equal to 379 that was selected by random sampling method.  Data collection tools include a questionnaire provided by the author of closed type based on Likert’s Five-Option Scale; data of this study were analyzed by SPSS.

The most important result of this study indicate that there is a significant correlation between media literacy and its dimensions including understanding the contents of media message, knowing the hidden objectives of a media message, deliberate choices of media messages, analysis of media messages, and a critical view to media messages with the lifestyle and its dimensions including behavior with parents, relationship with opposite sex, recreations, behavior in the school, and types of dressing.

Keywords: Media literacy, Lifestyle, Young adult