پایان نامه چگونگی مواجهه علمای شیعه با حاکمان با تأکید بر دیدگاه امام خمینی (ره)

پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مطالعات تاریخ تشیع

چکیده

امام خمینی (رحمه الله) معتقدند اکثر علمای شیعه به پیروی ائمه­ی اطهار (علیهم السلام)، با حکومت­های غیر مشروع مخالفت یا مبارزه کرده­اند. به لحاظ شرعی، هیچ کسی بدون اجازه­ی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و ائمه (علیهم السلام) حق حکومت ندارد و ایشان فقط به فقهای عادل اجازه­ی حکومت داده­اند. بنابراین، هر حکومتی غیر از آن، نامشروع بوده و همکاری با آن حرام است مگر در موارد حفظ مصالح عموم یا اضطرار یا طبق نظر دیگر فقها در موارد امکان امر به معروف و نهی از منکر.

اما گروهی از علما چه در زمان ائمه مثل علی بن یقطین، ابن بزیع و نجاشی­ یا در دوره­های بعد مثل خواجه نصیر و علامه­ی حلّی، محقق ثانی، میرداماد، بهائی و مجلسی برای حفظ مصالح شیعه به دربار حاکمان وارد شده و منشأ خدماتی بوده­اند. آنها فقط در صورتی خود را در نظر مردم کوچک نموده و مناصب حکومتی را پذیرفته­اند که می­توانستند از موقعیت خود نزد حاکمان به نفع مذهب تشیع و شیعیان بهره ببرند.

در مقابل، تعداد زیادی از فرزندان ائمه مثل زید، شاگردان ایشان و علما در سراسر سرزمین­های اسلامی دست به قیام و مبارزه زده­اند و کسانی که قدرت بسیج مردم را نداشته­اند، ابراز مخالفت نموده و در این راه سختی­ها را متحمل شده­اند و گاه به شهادت رسیده­اند. ائمه نیز در خفا از قیام­­های زمان خود حمایت کرده­اند.

به خصوص در صد سال اخیر، از زمان قیام تنباکو و مشروطه و بعد از آن در هنگام انقلاب 1920م عراق و در قیام­های دوره­ی رضا پهلوی در برابر کشف حجاب، نظام اجباری، لباس متحد الشکل، و بعد از آن در نهضت ملی نفت، علمای شیعه در میدان مبارزه، بر دیگران مقدّم بوده و رهبری مبارزات را بر عهده داشته­اند.

 اما نباید هر بهانه­ای را از علما پذیرفت، بلکه باید نسبت به همکاری با حکام، آنها را متهم نمود زیرا آنچه بیشترین لطمه را به مذهب و اعتقادات مردم وارد می­کند، ورود علما به دستگاه­های دولتی جائر است.

کلید واژه: علمای شیعه، امام خمینی، حاکمان، قیام علما، مخالفت با حاکم، همکاری با حاکم.

مقدمه

تبیین موضوع

رفتار علمای شیعه در قبال حاکمان  از دیر باز مورد توجه مردم و اصحاب ائمه و نسلهای بعدی قرار داشته است. به طوری که ورود به دربار خلفا و کمک به آنها و پذیرفتن پست­های حکومتی از جانب آنها، موضوع سوال و مورد تقبیح روایات شیعی قرار دارد. همچنین عموم مردم نسبت به روابط میان عالمان، به عنوان شاخص­ترین گروه ذی نفوذ در جامعه و حاکمان، که سرنوشت جامعه در دستان آنها بوده است حساس بوده و آن را رصد می­کردند.

از سویی حاکمان برای کسب مشروعیت نیازمند همکاری علما بوده و عالمان برای جذب امکانات لازم برای رسیدن به مقاصد خویش (دنیوی و اخروی) محتاج ارتباط با صاحبان قدرت بوده­اند. در این صورت همواره عالمانی به منظور حفظ کیان اسلام و جامعه­ی اسلامی از ستم حاکمان، خود را به آنان نزدیک کرده و گروهی نیز برای به دست آوردن مطاع دنیا با صاحبان قدرت همراه شده­اند. در مقابل، بسیاری از علما در طول تاریخ به مبارزه یا مخالفت با حاکمان یا کناره­ گیری از آنها پرداخته­اند.

از آنجا که در میان تحلیل­گران تاریخ تشیع، گاهی توجه به گروهی خاص از علما شده و رفتار ایشان مورد تحصین یا تقبیح قرار گرفته و نسبت به دیگران تعمیم داده شده است، لازم است در دوره­های مختلف تاریخی به تقسیم بندی مواجهه­ی علما پرداخته شود تا حکم یکسانی بر همه­ی آنها جاری نگردد.  

امام خمینی (ره) که امروزه الهام ­بخش اندیشه و تحلیل بسیاری از پژوهشگران حوزه­ی تاریخ تحلیلی تشیع می­باشد، در زمینه­ی مواجهه­ی علمای شیعه با حاکمان در دوره­های مختلف تاریخی نظراتی را ارائه کرده­اند که لازم است به طور تفصیلی به شرح و توضیح آن پرداخت. 

در این رساله علاوه بر بحثهای تاریخی باید به مباحث نظری نیز پرداخته شود. نظریات شرعی امام در مورد جواز همکاری یا عدم همکاری عالمان با انواع حکومت­ها مورد بررسی قرار ­گیرد. مسائلی از قبیل: حکومت عدل و حکومت جور چگونه حکومتی است؟ مواجهه­ی علما با حکومت عدل چگونه باید باشد؟ مواجهه­­ی ­آنها با حکومت جور چگونه است و در چه صورتی همکاری با حکومت جور جایز است؟ 

 

پیشینه­ی تحقیق

درباره­­ی زندگی علمای شیعه مقالات و کتاب­های متعددی نگاشته شده که در ضمن آنها به رفتار ایشان با حاکمان زمان خودشان اشاره شده است. اما در موضوع این پایان­نامه «چگونگی مواجهه­ی علمای شیعه با حاکمان با تأکید بر دیدگاه امام خمینی (ره)» نه در بعد نظری و نه در بعد تاریخی تحقیق جامعی صورت نگرفته است. آنچه در دسترس می­باشد عبارت است از:

الف. مقاله­ی مناسبات سیاسی علمای شیعه با سلاطین و دیدگاه­های امام خمینی(ره)، از علی ابوالحسنی منذر

ب. مقالاتی پیرامون تعامل علما با حکام جور مثل: بررسی تعامل همکاری علما با حکام جور از سبحان دانش و مقاله­ی رابطه­ی علمای شیعه با حکومت در عصر غیبت از سید مهدی طاهری. 

ج. مقالات و کتبی درباره­ی مواجهه­ی علما با حاکمان در مقاطع تاریخی خاص مانند: دوره­ی صفویه، اواخر قاجاریه و اوایل پهلوی. 

د. مقالات و کتبی درباره­ی زندگی سیاسی و چگونگی رفتار برخی از عمای شیعه با حکام زمان خود. به خصوص دوره­ی صفویه، که علما با ورود خود به دربار باعث مشروعیت بخشی به دستگاه حاکم شده­اند. درباره­ی زندگی سیاسی مجلسی دوم، شیخ بهایی، علامه حلی، محقق کرکی به طور خاص تحقیقاتی منتشر شده است. چنانچه پیرامون شخصیت­هایی چون میرزای شیرازی، آخوند خراسانی، شیخ فضل الله نوری، نائینی، مدرس، حاج آقا نور الله اصفهانی، آیت الله کاشانی و دیگر علمای مجاهد پژوهش­های مستقلی به چاپ رسیده است.  

روش تحقیق

علمای شیعه در طول تاریخ چهار نوع رابطه را با حکمان برقرار کرده­اند: 1) مخالفت و مبارزه با حاکمان. 2) کناره­گیری از حکومت­های فاسد و سکوت درباره­ی آنها. 3) حمایت و همکاری با حاکمان. 4) هدایت و اصلاح حاکمان.

امام خمینی (ره) از لحاظ بحث نظری در کتب مختلف خود به این بحث­ها پرداخته­اند و آنچه را از نظر حکم شرعی جایز، واجب یا حرام است، بیان فرموده­اند. همچنین از لحاظ تاریخی، به این مسأله اشاره کرده­اند که روش متداول علما چگونه بوده و در چه شرائطی این عملکردها اتفاق افتاده است؟

این رساله، هم از لحاظ نظری و هم از لحاظ تاریخی به بحث و بررسی نظر حضرت امام می­پردازد و به بیان ادله و شواهد نظر ایشان در مقابل نظرات رقیب خواهد پرداخت.

این موضوع اگرچه از لحاظ نظری و فقهی در کتاب­های فقهی مطرح شده است، اما از لحاظ تاریخی، همه­ی جوانب آن  کمتر مورد توجه بوده و اکثراً نظراتی بدون استناد به شواهد تاریخی ابراز گردیده است.

در این رساله ابتدا نظرات فقهی امام را درباره­ی مواجهه­ علما با حاکمان در کتب ایشان از جمله تحریر الوسیله، ولایت فقیه، کشف اسرار، کتاب التقیه بررسی کرده و همچنین در کتابهای صحیفه امام، تبیان روحانیت و حوزه­های علمیه، تبیان تاریخ معاصر ایران از دیدگاه امام خمینی (ره) پس از پیدا کردن اسامی علمایی که به طور خاص امام به آنها اشاره کرده­اند چگونگی تعامل آنها با حکام و تأثیرگذاری آنها در مقاطع مهم تاریخی در کتب تاریخی جستجو شده است. با توجه به اینکه نویسنده در رشته­ی تاریخ تحصیل می­کند حجم اصلی رساله مربوط به مباحث تاریخی است.

مناسب بود که این رساله فقط شامل دو فصل نظری و تاریخی باشد، اما به دلیل حجم زیاد مطالب در فصل تاریخی، لازم آمد تا این فصل به فصول جزئی­تری تقسیم شود. بهتر این بود که فصل تاریخی نیز به سه دوره­ی: عصر حضور ائمه، عصر غیبت کبری تا ابتدای نهضت تنباکو و از نهضت تنباکو تا عصر حاضر تقسیم می­شد. اما ملاک تقسیم بندی در بررسی نظرات حضرت امام (ره) تغییر پیدا کرد. امام خمینی در دوره­ی حضور ائمه به این پرداخته­اند که علما در این دوره یا با حکام مخالفت و یا کناره­گیری کرده­اند مگر، برخی از آنها که با اجازه­ی ائمه وارد دستگاه حاکم شدند. دوران غیبت نیز شامل دو دوره بوده است: 1. در دوره­ی صفویه و مقطعی از قاجاریه که علما با نیت خیر خود با حکومت همکاری کرده­اند. 2. از نهضت تنباکو تا عصر حاضر که علما بیشتر به مبارزه و مخالفت پرداخته­اند. بدین ترتیب فصل بندی رساله با مشورت استاد محترم راهنما به وضع موجود درآمد.

  

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل اول: تبیین مفاهیم

 

 

1.1. علمای شیعه

عالم: در معنای عالم، آنچه در این پایان نامه مورد نظر است عالمی است که علاوه بر آنکه نسبت به مسائل متعددی از یک دانش اطلاع کامل داشته باشد، در آن دانش محقّق نیز باشد. بنابراین، در این تحقیق فقط کسانی مورد نظر قرار گرفته­اند که از علمای طراز اول بوده و در زمینه­ی علمی خویش صاحب نظر باشند. به همین جهت در این کاربرد، علما یا عالمان فقه، فقط به مجتهدین گفته می‌شود، نه فضلایی که هنوز در مقام تحقیق مسائل علم فقه، صاحب نظر نشده‌اند.

شیعه: درباره­ی عنوان «شیعه» اختلاف زیادی وجود دارد که مربوط به تعریف این عنوان است.[1] از نظر لغت معناهایی که برای آن ذکر شده همه در جهت بیان همراهی و دوستی بوده و معنای حزب و گروه و ... نیز از همین معنا به دست آمده است. اما معنای شیعه در اصطلاح، به کسانی گفته می‌شود که پیرو علی (علیه السلام) باشند و جانشینی او را پذیرفته باشند اگرچه در تعریف آن اختلافاتی وجود دارد که برخاسته از فرقه‌های مختلف آنان و عقاید ایشان است. برای مثال: کسانی که به برتری حضرت علی (علیه السلام) نسبت به دیگران معتقد باشند یا امامت او را پذیرفته باشند یا اعتقاد دارند که بر اساس اراده­ی الهی و وصیت پیامبر، علی (علیه السلام) امام است یا کسانی که معتقدند نام علی (علیه السلام) از جانب پیامبر اکرم  (صلی الله علیه و آله) برای جانشینی و حکومت، مورد تصریح قرار گرفته است، از این اختلافات است.

همچنین در برخی از تعریف‌ها علاوه بر حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) اعتقاد به امامت ائمه­ی پس از ایشان نیز مورد نظر قرار گرفته است. چنانچه در بعضی از تعاریف به مرجعیت علمی حضرت علی (علیه السلام) و امامان بعد از ایشان نیز علاوه بر حقانیت حکومت، اشاره شده است. گاهی نیز به مسأله­ی عصمت امام توجه کرده‌اند و آن را از اجزای اعتقادی شیعه  برشمرده‌اند.

لازم است به این نکته توجه شود که تعریف‌های واژه­ی «شیعه» با دو مشکل مواجه است: اول، نصی به عنوان منبع اصلی که مورد پذیرش همه­ی تاریخ نویسان و فرقه پژوهان باشد که به استناد آن به تعریف شیعه بپردازند وجود ندارد. دوم، از لحاظ تاریخی نسبت به درج تعدادی از فرقه‌های مسلمانان در میان شیعیان وحدت نظر وجود ندارد تا بتوان به تعریف مشترک دست یافت. به همین جهت، تحقیق پیرامون این‌گونه واژگان کاری دشوار است.

آنچه در این پایان نامه مورد نظر قرار دارد، «شیعه­ی اثنی عشری» یا شیعه­ی دوازده امامی است زیرا ناظر بر نظرات حضرت امام بوده و ایشان درباره­ی رفتار تاریخی این گروه اظهار نظر کرده‌اند، و پیرامون اعتقادات ایشان درباره­ی امامت دوازده تن از آل پیامبر چنین توضیح داده‌اند: «امامت را باید خدا تعیین کند به حکم خرد و خلفا و سلاطین لایق آن نیستند و علی و اولاد معصومین او اولوا الامرند که خلاف گفته‌های خدا هیچگاه نگفته و نگویند و این نیز به تعیین پیغمبر اسلام است.»[2]

البته روشن است که درباره­ی اصحاب ائمه ممکن است برخی از ایشان فقط به حقانیت امامت ائمه­ی اطهار (علیهم السلام) تا زمان خودشان معتقد بوده باشند و نسبت به دیگر ائمه اصلا اطلاعی نداشته باشند.

علمای شیعه: بر اساس آنکه مقصود از علما، صاحب نظران و متخصصین علمی و مقصود از شیعه، شیعیان اثنی عشری است، مقصود از «علمای شیعه» دو گروه است: