پایان نامه بررسی و تبیین سنت روایی عاشورا با تکیه بر اندیشه پل ریکور

چکیده

بی­شک، واقعه عاشورای اباعبدالله­الحسین(علیه­السلام)، باعظمت­ترین و الهام­بخش­ترین پدیده تاریخ اسلام است. چنان­که بیش­ترین آیین­ها و پرحجم­ترین تاریخ­نگاری­ها را در جهان اسلام از آنِ خود کرده است. همین عظمت و گستره، سبب شده تا تحلیل این واقعه به صورت یک پدیده زنده و پیش­رو، کاری دشوار و پرچالش­ باشد. به نظر می­رسد با آن­که عاشوراپژوهی­های معاصر، به گسترش مباحث نظری این حوزه کمک شایانی کرده است؛ اما به سبب تسلط روش اجتهادی بر رویکردهای پژوهشی این حوزه، نتوانسته پیوندی محکم با بدنه اجتماعی آیین­های عاشورایی برقرار سازد. این شکاف، گشودن افق­های نظری تازه در بررسی و تبیین روند شکل­گیری و استمرار پدیده عاشورا را  ضروری می­نماید.

در میان فیلسوفان معاصر جهان، اندیشه پل ریکور فرانسوی، در حوزه­های هرمنوتیک، روایت­شناسی و شناخت­شناسی تاریخ، همواره مورد توجه محققان بوده است. تبیین مفاهیمی چون خاطره جمعی، سنت روایی و روایت تاریخی در اندیشه او، می­تواند دستاوردهای بدیع و راه­گشایی در بررسی عاشورا به مثابه یک سنت روایی زنده، برای عاشوراپژوهان داشته باشد. این رساله می­کوشد تا تبیین معرفت­شناسانه تاریخ از دیدگاه ریکور را به عنوان بدیلی برای رویکردهای تاریخ­پژوهی مرسوم، معرفی نماید.

همچنین می­کوشد پس از شرح این اندیشه­ها، آن را به محک واقعه عاشورا بیازماید و نشان دهد که با این نگاه، حوادث بزرگی چون عاشورا را، می­توان نه به عنوان یک واقعه سپری شده، که به مثابه یک پدیدار پویا با همه گستره و ابعادش مورد کنکاش قرار داد؛ و برای بسیاری از پرسش­های پیچیده پاسخ­های تازه یافت.

واژگان کلیدی: تاریخ، عاشورا، سنت روایی، روش اجتهادی، پل ریکور، خاطره جمعی، روایت تاریخی.

اهداف

دغدغه اصلی این رساله گشودن افقی تازه فراروی کسانی است که در حوزه روایات تاریخی و به ویژه روایت عاشورا پژوهش می­کنند. مطالب این فصل در سه بخش سامان یافته است. در بخش نخست  درباره سیره و روش پژوهشگران مسلمان در مواجهه با علوم انسانی بحث و رویکرد غالب و حاکم بر ذهن و قلم علمای مسلمان  از هر حیث معرفی می­گردد. در بخش دوم با نگاهی به تاریخ­پژوهی اسلامی روش جامع نقد تاریخی مسلمانان معرفی می­گردد و  در ادامه، در بخش سوم، گزارشی از روند عاشورا­پژوهی دانشمندان مسلمان و داوری درباره مقاتل و روایت­های عاشورایی که در طول اعصار و قرون پدید آمده است، ارائه خواهد شد. در پایان  فصل نیز از ضرورت گشودن افق های نو و رویکردهای تازه برای بررسی روایت عاشورا سخن به میان خواهد آمد.

هرچند حادثه عاشورای سال 61 هجری از عمیق­ترین و تاثیرگذارترین حوادث تاریخ اسلام به شمار می­آید و علاوه بر حضور پررنگ در جوامع تاریخی، تاریخ نگاری­های مستقل پرشماری تحت عنوان «مقاتل» به آن اختصاص یافته، اما بررسی تاریخی این حادثه توسط عاشورا پژوهان  و دانشمندان مسلمان ذیل رویکرد کلی ایشان به تاریخ صورت گرفته است.  بنابراین ناچاریم  به عنوان نقطه عزیمت، به این سوال پاسخ گوییم که علمای مسلمان چه تصوری از تاریخ دارند و روش ایشان هنگام بررسی وقایع تاریخی چیست؟ البته پیش کشیدن این بحث به معنای بررسی فلسفه تاریخ نزد اندیشمندان مسلمان نیست. چه، این بحث از موضوع و حوصله این رساله خارج است. در واقع هدف این رساله بررسی پدیدارشناسانه نحوه شکل گیری دانشی به نام تاریخ و روایت­های تاریخی ذیل آنست؛ نه  اینکه روند شکل­گیری حوادث تاریخی و علل و عوامل تطوارات جوامع بشری در دوران های مختلف و پیش بینی سمت و سو و سرانجام تمدن­های بزرگ را به بحث گذاریم.

تاریخ چیست؟

ابتدا باید بدانیم علمای مسلمان تاریخ را چه می­بینند. از اندیشمندان و مورخانی چون مسعودی و ابن خلدون  که بگذریم در دوران معاصر مرحوم شهید مطهری(ره) به عنوان یک عالم مسلمان بیشترین بحث و بررسی را دراین­باره داشته است. ما در همین فصل درباره رویکرد خلدونی و سیطره آن بر رویکردهای پس از او سخن خواهیم گفت؛ اما اکنون برای ارائه یک تعریف و تقسیم ساده، از اندیشه این شهید بزرگوار بهره می­بریم. گو این­که رساله حاضر برای بررسی انتقادی روش حاکم بر مجامع علمی اسلامی در پژوهش تاریخی، بیشتر به رویکرد علامه مطهری ارجاع خواهد داد.

شهید مطهری(ره) در پاسخ به این سوال که تاریخ یعنی چه؟ سه معنا از این واژه را معرفی می­کند که به اختصار نقل می­شود. در تعریف نخست، تاریخ یعنی علم به وقایع و حوادث سپری شده و اوضاع و احوال گذشتگان، زندگینامه­ها و سیره­هایی که در میان همه ملل تالیف شده و می­شود. علم تاریخ در این معنا، اولاً جزئی است؛ یعنی علم به یک سلسله امور شخصی وفردی است نه علم به کلیات و یک سلسه قواعد و ضوابط، ثانیاً یک علم «نقلی» است نه عقلی، ثالثاً علم به «بودن­»ها است نه علم به «شدن»ها. رابعاً به گذشته تعلق دارد نه به حاضر. شهید مطهری(ره) این نوع تاریخ را «تاریخ نقلی» اصطلاح می­کند. در تعریف دوم علم تاریخ یعنی علم به قواعد و سنن حاکم بر زندگی­های گذشته که این از مطالعه و بررسی حوادث و وقایع گذشته به­دست می­آید. بنابراین محتوا و مسائل «تاریخ نقلی» به منزله مبادی و مقدمات این علم به شمار می­آید. مورخ به این معنا، در پی کشف طبیعت حوادث و روابط علی و معلولی آن­هاست تا از این راه به قواعد و ضوابطی کلی برای تعمیم حوادث مشابه حال و گذشته دست یابد. این نوع تاریخ که شهید آن را تاریخ علمی اصطلاح کرده است، مانند نوع نخست به گذشته تعلق دارد و علم به بودن­هاست نه شدن­ها؛ اما بر خلاف تاریخ نقلی علم به کلی است نه جزئی و عقلی-نقلی است نه نقلی محض.  تعریف سوم، به فلسفه تاریخ برمی­گردد. یعنی علم به تحول­ها و تطورهای جوامع از مرحله­ای به مرحله­ای دیگر و قوانین حاکم بر آن. این علم، علم به شدن­هاست و عقلی است[1].

صرف نظر از این­که آیا همه علمای مسلمان با این تقسیم­بندی همراهند یا خیر، همین تقریب به ذهن برای ما کافی است تا بگوییم که هدف این رساله تبیین برخی رویکردهای پژوهشی در تاریخ به معنای نخست و به طبع آن، تعریف دوم است. بر این پایه نخست رویکرد غالب اسلامی برای کاوش در این نوع تاریخ معرفی و بررسی انتقادی می­شود. سپس در فصل­های آینده رویکرد روایت شناسانه به تاریخ از نگاه فیلسوف معاصر، پل ریکور معرفی و شناسایی می­گردد. در همه این مسیر حادثه­ی محوری برای مورد پژوهی، روایت عاشوراست و تلاش می­کنیم سنت روایی عاشورا را در پس چهارده قرن با نگاه تاریخی ریکور شناسایی کنیم. 

بخش نخست: روش اجتهادی

علمای مسلمان و به ویژه عالمان شیعه در کاوش­های دینی خود از روشی بهره ­می­برند که با روش­های شناخته شده در مجامع علمی غربی تفاوت­های آشکار دارد. این روش که در طول اعصار با تحولاتی نیز همراه بوده و شاخه­ها و تقسیماتی به همراه دارد با عنوان کلی «روش اجتهادی» شناسایی می­گردد. مدعای این نوشته اینست که دانشمندان مسلمان این روش و رویکرد پژوهشی خود را به دیگر شاخه­های علوم انسانی تعمیم داده­اند. به عنوان مثال در بررسی­های تاریخی خود چون با تاریخ اسلام مواجه بودند همین روش اجتهادی را به کار بسته­اند. البته برای این روش در هر حوزه دانشی، کارویژه مشخصی متناسب با شرایط و ویژگی­های  آن حوزه به چشم می­خورد که ناشی از کارکردها و آثار مترتب بر پژوهش در هر حوزه است. با این توضیح اجتهاد در دانش فقه و اصول برای رسیدن به حکم شرعی در فروعات احکام با اجتهاد در علم کلام اسلامی  یا تاریخ پژوهی تفاوت­هایی دارد. اما اصول، مبانی و لوازم مشترکی نیز دارند.

برای اجتهاد، نظر به مذاهب مختلف اسلامی و به صورت مشخص مشرب شیعی و سنی، و نیز با توجه به اختلاف­هایی که در جزئیات روش وجود دارد، تعاریف متعددی گفته شده است. اما اجتهاد دینی را در یک تعریف جامع که حوزه­های دانشی مختلف را در برگیرد چنین تعریف کرده­اند:

 اجتهاد دینی، اصطلاحاً  عبارتست از کوشش علمی بر اساس منابع معتبر، به واسطه ابزار و عناصر لازم برای تفهم، اکتشاف و استخراج مطلق آموزه­های دین به گونه­ای که از اعتبار(حجیت یا صرفاً منجزیت و معذریت) برخوردار باشد.[2]

در این تعریف نکاتی وجود دارد. از جمله اینکه مجتهد پیش از رجوع به منبع باید از اعتبار آن یقین حاصل کند. اعتبار منبع به دو معناست . یکی اصل جواز رجوع به منبع برای استخراج یا کشف که این معنا یا مستقیما توسط شرع تایید می­گردد و یا از راه عقل به دست می­آید مانند اینکه گفته شود آیا خبر واحد حجت است یا خیر که این بحث در علم اصول با دلایل نقلی و عقلی بررسی می­شود. معنای دوم اعتبار منبع اینست که پس از تجویز رجوع محقق به یک منبع، آیا مفاد منبع مطابق واقع به محقق رسیده است یا خیر. مثلا پس از پذیرش قرآن به عنوان یک منبع آیا قرآن امروزی مصون از تحریف و دستبرد مانده یا آیات و مفاد آن توسط عده­ای تغییر داده شده و کم و زیاد شده است که بنابراین نمی­تواند برای مجتهد یک منبع قابل اعتماد محسوب شود. یا مثلا مراسیلی که مرحوم صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه نقل کرده صحیح است یا خیر. مثال نخست موضوع قابل بحث در علوم قرآنی و علم اصول است و مثال دوم موضوع علم رجال و حدیث شناسی است. نکته قابل توجه در رابطه با تحصیل اعتبار منبع در شکل دوم، تجربه محور بودن آنست. یعنی برای اطمینان از  اعتبار روایات تاریخی که به دست محقق امروزی می­رسد چیزی جز گزارش­های تاریخی که گفته­ها و شنیده­های افراد درباره راویان است وجود ندارد. محقق در این مرحله از اجتهاد ناچار باید بر اساس تجربه دیگران وثاقت یک راوی و در نتیجه صحت سند را بدست بیاورد. البته این مساله برای رویکردهای عقل­گرا بیش از رویکردهای متن محور اهمیت داشته است. مثلا اخباریان که به نوعی در میان فقها متن محور محسوب می­شوند نسبت به ضرورت علم رجال شبهاتی را وارد کرده­اند.[3] خلاصه آنکه رویکردهای تحلیلی در پژوهش های دینی که همواره دریافت عقلی را بر کلیت متن حاکم کرده­اند با نگاه تردید و احتیاط با متن مواجه شده­اند. توجه به این مساله در ادامه مسیر این رساله خالی از اهمیت نیست.

ABSTRACT

Without a doubt, the event of Imam Hossein, s Ashoura is the greatest and most inspiring phenomenon in the history of Islam, as most of the rituals and historiographies in the world of Islam belong to it. Such a greatness has made it a hard and challenging task to analyze this event as a live and present  phenomenon. Though the contemporary researches on Ashoura have contributed a lot to the expansion of theoretical discussions in this issue, this researches seem to be unable to create a strong link with the social body of Ashoura rituals, being influenced by traditional research methods. This gap necessitates the creation of new theoretical horizons in order to survey the process of formation and continuation of The phenomenon of Ashoura.

Among the contemporary philosophers of the world, the French Paul Ricœur, s thought in Hermeneutics, Narratology and Epistemology of history has always been paid attention by the researchers. Clarifying   notions  like collective anecdote, narrative tradition, historical narration in his tuought,  could have fresh contributions in revising Ashoura as  a live narrative tradition for the use of Ashoura researchers. This essay tries to identify Ricœur, s epistemological clarification of history as a replacement for the current methods of historiology.

This essay, in addition, tries to examine this thoughts, after being illustrated, based on the event of Ashoura  and show that from this point of view every important incident like Ashoura could be scrutinized  not as a passed  event but like a dynamic phenomenon along with all its extend and aspects, and find an answer for a lot of complicated questions.

Key words: History, Ashoura, narrative tradition, traditional method, Paul Ricœur, historical narrative