پایان نامه اخلاق کار گروهی در پژوهش

پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد رشته‌ی اخلاق کاربردی

چکیده

کار گروهی در پژوهش نیز مانند همه‌ی عرصه‌های دیگر زندگی انسان آمیخته با مسایل اخلاقی است. پویایی و پایایی گروه‌های پژوهشی از دغدغه‌های جامعه‌ی علمی است و مسایل اخلاقی در این عرصه می‌تواند تأثیرگذار باشد. ترویج ارزش‌های اخلاقی در گروه‌های پژوهشی می‌‌تواند تأثیر بسزایی در جواب به این دغدغه داشته باشد و این ترویج می‌تواند از طریق منشورهای اخلاقی و راهنمایی برای حل تعارض‌ها صورت بگیرد.

در این پژوهش با تعیین طرف‌‌‌های درگیر در کار گروهی پژوهشی، ارزش‌ها و اصول اخلاقی مطرح در این زمینه، کدهای رفتاری آنان تعیین شده است و با بررسی روش‌ها و راه‌حل‌های رفع تعارض به کاربست آن قواعد اخلاقی و این راه‌حل‌ها در موارد تعارض احکام و منافع پرداخته شده است. این پژوهش بر اساس روش‌ها و اهداف اخلاق کاربردی نگاشته شده است و زمینه‌ساز نگارش منشوری اخلاقی برای گروه‌های پژوهشی در حوزه‌ی علوم انسانی در حوزه و دانشگاه می‌باشد. محوری‌ترین بحث در این پژوهش ارتباط بین هوش اخلاقی، تفکر انتقادی و کار گروهی در پژوهش است.

این پژوهش بر اساس روش‌های پژوهش کیفی سامان یافته است. در فصل سوم از روش  نظریه‌ی بنیادی برای سامان دادن به اطلاعات گردآوری شده استفاده شده و در فصل چهارم و پنجم از روش موازنه‌ی متفکرانه. ضمناً این پژوهش پژوهشی کاربردی است.

کلیدواژه: اخلاق کاربردی، کار گروهی، کار تیمی، کار جمعی، پژوهش گروهی،‌ هوش اخلاقی، تفکر انتقادی، تعارض اخلاقی،‌ منشور اخلاقی

مقدمه

از دهه‌ی شصت میلادی، فیلسوفان اخلاق دریافتند که آنچه تا آن زمان به عنوان قواعد کلی اخلاق هنجاری مورد بحث و بررسی آنان بوده راهی به جایی نبرده است. از سویی دیگر توجه و اقبال به مسایل اخلاقی در همه‌ی سطوح جامعه به صورت چشمگیری افزایش یافته بود. فلاسفه‌ی اخلاق در بیان قواعد کلی با چالشی بزرگ مواجه بودند. این قواعد کارایی نداشت و سرگردانی عامل اخلاقی را در صحنه‌ی عمل چاره نمی‌کرد. به همین دلیل پرداختن به موضوعات جزیی به عنوان بخشی جدانشدنی از قواعد کلی مطرح شد. توجه بیش از حد به کلیت قواعد کاسته و اخلاق کاربردی متولد شد. با گذشت زمانی اندک این رشته‌ی جدید علمی استقلال خود را به دست آورد و سعی در توسعه‌ی زمینه‌های موضوعی خود کرد.

اینک جایی از عرصه‌های زندگی اجتماعی انسان، خارج از قلمروی اخلاق کاربردی نیست. اگر روزی موضوعات چالش‌برانگیز در این محدوده بود، اینک اخلاق کاربردی برای همه‌ی زندگی اجتماعی انسان مطالبی برای گفتن دارد. اخلاق کاربردی با میان‌رشته‌ای بودنش نگاه تک بعدی در موضوعات را کنار گذاشت و توسعه و عمقی به مباحث داد.

این پژوهش که در فضای اخلاق کاربردی برای سامان دادن به مسایل اخلاقی در حیطه‌ی کار گروهی در پژوهش نگاشته شده است، سعی می‌کند تا بتواند حرف نویی در دسته‌بندی مطالب داشته باشد.

البته از نظر محتوایی نیز نوآوری‌های در این پژوهش به چشم می‌خورد. ارتباط بین هوش اخلاقی و کار گروهی در پژوهش یکی از نوآوری‌های این پژوهش است. نکته‌ی دیگری که در سراسر متن خودنمایی می‌کند مبنایی از اخلاق هنجاری است با عنوان خودگرایی اخلاقی. این عنوان نباید رهزنی کند. خواننده اگر توجهی به فصل دوم و ذیل مبادی اخلاقی کار گروهی داشته باشد، مطلبی نسبتاً جدید می‌یابد که او را قانع خواهد کرد که این قاعده‌ی اخلاق هنجاری به گونه‌ای جدید و متناسب با اخلاق کاربردی در اینجا استفاده شده است و این نیز نوآوری دیگری است که در این متن رخ داده است و بر همین اساس نوآوری دیگری رخ داده و آن بازتعریف تعارض اخلاقی است. نوآوری دیگر همانا در برخی از مباحث مربوط به گروه است که خواننده‌ی متأمل تفاوت‌های ظریف این مباحث را درخواهد یافت. مطلب دیگر آنکه ساختار بحث نیز ابتکاری است و چنین ترتیبی از مباحث در جایی دیگر دیده نشده است. در این ساختار سعی شده است نظم منطقی بحث حفظ شود و هر بحث به نوعی مقدمه‌ی مباحث آتی خود باشد.

در فصل اول بیان مسئله، اهداف پژوهش، اهمیت و ضرورت پژوهش و سؤالات و روش پژوهش مطرح شد.

در فصل دوم مبادی تصوری و تصدیقی مورد بررسی قرار گرفت. بحث از مبادی در چهار محور اخلاق، گروه، کار گروهی و مبادی کار گروهی با کمی تفصیل ارایه شده است. در این بخش سعی شده تا مبادی تصوری و تصدیقی مورد نیاز این پژوهش با کمترین اطناب و زیاده‌گویی تدوین شود. این بخش گر چه نهایتاً حجم زیادی را به خود اختصاص داده است ولی امید است نو بودن برخی از مطالب و تقریر جدید آن بتواند خواننده را بر سر خواندن آن استوار بدارد. در بخش دوم یعنی پیشینه باید گفته شود که از زاویه دید این نوشته پیشینه‌ی کاملاً مطابقی وجود ندارد و آنچه آورده‌ایم با کم و کاست نزدیک‌ترین نمونه‌هاست.

در فصل سوم به بیان ویژگی‌های مطلوب و نامطلوب اعضا و رهبر گروه و خود گروه پرداخته‌ایم. در تهیه‌ی این ویژگی‌ها، از روش نظریه‌ی بنیادی بهره برده‌ایم. با مطالعه‌ی کتاب‌های متعدد و تفکر در این موضوع ویژگی‌های متعددی به دست آمد که با دسته‌بندی و کدگذاری آن سعی شد این ویژگی‌ها تجمیع شده و به ویژگی‌های محدودتری که اصالت و تقدم دارند برسیم. به نظر می‌رسد در هر سه بخش تا حدودی به این هدف رسیده باشیم.

در فصل چهارم برای بیان کدهای رفتاری اعضا، رهبر و کدهای مربوط به گروه لازم بود تا ابتدائاً روشن می‌شد که چه کسانی ممکن است با یک گروه پژوهشی در ارتباط باشند. ارزش‌های حاکم بر کار گروهی در پژوهش و اصول اخلاقی حاکم بر این فضا نیز باید با همان روش نظریه‌ی بنیادی سامان می‌یافت. ده ارزش اصلی در سه محور به دست آمد که مجموعاً پنجاه و نه اصل اخلاقی از این ارزش‌ها در فضای اخلاق کار گروهی در پژوهش تولید شد. حال همه چیز برای تدوین کدهای اخلاقی مهیاست. در نتیجه در این محور صد و یک کد اخلاقی به نگارش در آمد.

در فصل پنجم روش‌های گوناگونی در دو دسته‌ی روش‌های پیشگیرانه و راه‌حل‌های درمانی برای حل تعارض‌ها معرفی می‌شود و نهایتاً همه‌ی آنچه بیان می‌شود برای به کاربستن در نمونه‌هایی از تعارض در این زمینه به کار گرفته می‌شود. در این قسمت به جای حکم صریح تلاش شده است با بیان ملاحظاتی به عامل اخلاقی کمک شود تا خود بتواند تصمیمی اخلاقی اتخاذ کند.

با اتمام این پنج فصل به سؤالات اصلی و فرعی این پژوهش پاسخ داده و اهداف اخلاقی کاربردی در این حیطه برآورده می‌شود. البته این حیطه احتیاج به پژوهشی بیش از این دارد که باید به صورت گروهی صورت بگیرد.

لازم است در اینجا علاوه بر تشکر و سپاس از استاد راهنما جناب آقای دکتر محمد حسین رحمتی و استاد مشاور جناب حجت الاسلام و المسلمین حسن بوسلیکی به جهت تلاش‌ها و دقت‌های ایشان دارم، از تمام اساتیدی که راه را برای ورود به این عرصه هموار کردند سپاس‌گزاری کنم.

فصل اول

کلیات

1.1. بیان مسئله

فارغ از اینکه ضرورت کار گروهی در چیست و فواید و آسیب‌های آن کدام است، هنگامی که گروهی شکل گرفت با توجه به حکمت شکل‌گیری آن باید به وظیفه‌ی خویش عمل کند و تا پایان زمان پیش‌بینی شده به کار خود ادامه دهد. واقعیت مشهود این است که بسیاری از فعالیت‌های ما در زندگی به صورت گروهی انجام می‌شود. کار گروهی در پژوهش می‌تواند موجب افزایش بازده علمی و ارتقای کیفیت آن باشد (علاقبندراد). به همین دلیل پویایی و پایایی گروه، مسئله‌ی اساسی برای گروه‌ها به شمار می‌رود. ولی بسیاری از گروه‌ها در تداوم و حفظ حیات خود موفق نیستند (حاجیلری). عوامل متعددی در تحقق این دو   یعنی پویایی و پایایی تأثیر دارند. یکی از این عوامل، رعایت اخلاق است (غلامی 66).

این تحقیق بر اساس اهداف اخلاق کاربردی [1] تنظیم شده است. برای اخلاق کاربردی حداقل دو هدف بیان می‌شود: الف: تدوین منشور اخلاقی در ساحت‌های مختلفِ حرفه‌ای و غیر حرفه‌ای؛ ب: یافتن راه‌حل تعارض‌های اخلاقی[2] (اسلامی, دبیری و علیزاده, اخلاق کاربردی 45 48). برای برآوردن این دو هدف باید به فلسفه‌ی اخلاق و اصول و مبانی اخلاقی توجه داشت و با روش موازنه‌ی متفکرانه [3] به ارایه‌ی وظیفه‌ی اخلاقی در موارد جزیی و موقعیتی پرداخت (اسلامی, دبیری و علیزاده, اخلاق کاربردی 32).

حال مسئله این است که چه مبانی اخلاقی­ای در رابطه با کار گروهی مطرح است؟ این مبانی در رابطه با هر یک از طرف‌های مرتبط با کار گروهی چگونه قابل تطبیق است؟ انواع تعارضات اخلاقی در کار گروهی کدام است؟ راه حل تعارض‌های اخلاقی در کار گروهی چیست؟

جواب این سؤال‌ها می‌تواند راهی به پویایی و پایایی گروه باشد و گروه را حداقل از ناحیه‌ی مباحث اخلاقی از فروپاشی و خمودگی حفظ کنند.

البته گروه‌ها، بسته به نوع فعالیتی که دارند با عناصر و تعارض‌های متفاوتی روبرو هستند؛ در اینجا فقط به گروه‌‌های علمی خواهیم پرداخت. علت این اختصاص نیز چنان که در پیشینه‌ی تحقیق خواهیم گفت خالی بودن عرصه از تحقیقی دقیق و جامع در رابطه با چنین گروه‌هایی است. البته بخشی از مطالب مطرح شده در این نوشتار در رابطه با گروه‌های دیگر نیز صادق خواهد بود.

کار علمی نیز اعم از آموزشی و پژوهشی است. البته در مراحلی از آموزش پیش از آموزش عالی آموزش و پژوهش باید توأمان حرکت کنند تا دانش‌آموزان هم در امر آموختن موفق‌تر باشند و هم پژوهش را بیاموزند. ولی در آموزش عالی عمدتاً پژوهش مستقل از آموزش مطرح است. منظور از کار علمی در این پژوهش، همان کار علمی پژوهشی در آموزش عالی اعم از دانشگاهی، حوزوی و پژوهشگاه‌ها است.

از سوی دیگر هدف اصلی این پژوهش، کار گروهی پژوهشی در زمینه‌ی علوم انسانی می‌باشد. ولی برخی از اصول، کدهای اخلاقی و راه‌حل‌هایی که برای تعارض‌ها مطرح می‌شود عمومی است و اختصاصی به علوم انسانی ندارد.

2.1. اهداف پژوهش

در این نوشتار دو هدف اصلی یعنی تدوین منشور اخلاقی و طرح راه‌حل تعارض‌های کار گروهی پژوهشی مورد نظر است. این دو هدف، هدفِ کلی هر پژوهشی است که مبتنی بر روش‌های اخلاق کاربردی تدوین شود. این دو هدفِ کلی هر کدام متضمن اهدافی فرعی هستند، که عبارتند از:

الف: تبیین مبانی اخلاقی کار گروهی

ب: تبیین وظایف اخلاقی افراد مرتبط با کار گروهی

ج: ارزش‌های محوری در کار گروهی

د: بررسی انواع تعارض‌های اخلاقی شایع در کار گروهی

Abstract

Moral problems are very closely concerned with group work in a research process. Scientific society concerns dynamism and durability of research groups; and ethical issues, in this area, can be effective. Promoting moral values in research groups can be very effective ​​in response to this concern and this promotion can be done through moral charters and guidelines for solving dilemmas.

Determining all people involved in a research work group and the relative values and moral principles, this research appoints their behavioral cods, and by studying the methods and solutions to remove dilemmas, it deals with applying the abovementioned moral rules and solutions to get rid of individual and inter-individual conflicts. The methods and goals of applied ethics are the bases on which this research has been done and it paves the way for writing a moral charter for Humanities research groups in the Seminary and University. The relation between Moral Intelligence, Critical Thinking and group working in research is the most central issue in this thesis.

This research has been put in order on the basis of Qualitative Research methods. In the third chapter, it is Grounded Theory according to which the collected data have been put in order and in the fourth and fifth chapters Reflective Equilibrium theory has been applied. And finally it is to mention that this study is an applied research.

Key words: Applied Ethics, Group work, Team work, Collective work, Group research, Moral Intelligence, Critical Thinking, Moral dilemma, Ethical/Moral Charter