خلاصه پایان نامه بررسی انسجام واژگانی در شاهنامه فردوسی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد(M.A)
مقدمه
زبان ابزار بیان مفاهیم و ارتباط میان انسانهاست.نخستین و اساسیترین نقش زبان نیز همین میباشد زیرا بشر ناگزیر است که در ارتباط با دیگران در اجتماع تجربهاش را منتقل کند و تجربه دیگران را دریابد.بنابراین در مطالعه و توصیف آن باید صور و اشکال زبانی مرتبط با این نقش زبان را مورد بررسی قرار داد.شاخهای در زبانشناسی با عنوان سخنکاوی در این رابطه و جهت بررسی کاربرد زبان بوجود آمده است.
تحلیلکلام به بررسی روابط برونجملهای و ارتباط بین زبان و بافتهایی که در آن بکار برده میشود میپردازد.متن صورت مذاکرات کلام است و متن یک واحد منسجمی را تشکیل میدهد.آنچه که متن را از غیرمتن متمایز میسازد متنیت[1] است و یکی از عوامل بوجود آورنده متنیت، انسجام است. انسجام زمانی در متن حاصل میشود که تفسیر عنصری در متن به تفسیر عنصری دیگر وابسته باشد.هلیدی و حسن (1976) ابزارهای انسجام در متن را در زبان انگلیسی به سه دسته اصلی تقسیم کردهاند که عبارتند از :
1.دستوری: عوامل دستوری که دارای سه زیرمجموعه ارجاع، جانشینی و حذف میباشد.
2. واژگانی: عوامل واژگانی که در برگیرنده تکرار و با همآیی است.
3.پیوندی: عوامل پیوندی که شامل عناصر اضافی، سببی، تقابلی و زمانی است.
آنچه در این پژوهش انجام شد بررسی زبان شاهنامه از دیدگاه انسجام واژگانی میباشد و تلاش بر آن بود تا طبق نظریه هلیدی و حسن، انسجام واژگانی در این اثر ماندگار قرن چهارم هجری بررسی شود.
1-2 اهمیت موضوع
لطفیپورساعدی(1374) اینگونه مطرح میکند که نقش ارتباطی زبان مهمترین عامل و انگیزه پیدایش توسعه و تکامل آن است.در ایفای این نقش ارتباطی،زبان به عنوان یک کل عمل میکند.این تحقیق به بررسی شاخهای از زبان به عنوان گفتمانکاوی خواهد پرداخت که در مطالعات زبان و زبانشناسی بسیار حائز اهمیت است.صحبت از تحلیل کلام یا گفتمانشناسی توجه به متن را در پی دارد و متن دارای ویژگیهای خاصی است که یکی از آنها انسجام متنی میباشد.انسجام متن و شناخت عوامل مؤثر در آن بسیار مهم است چرا که کوچکترین تغییر در این عناصر به تغییر در انسجام متن میانجامد و تغییر در انسجام متن باعث تغییر در بافتار و در نتیجه در سراسر متن می- گردد که درک نادرستی از آن را به خواننده یا شنونده القا میکند.لذا اهمیت این تحقیق به این دلیل است که عوامل انسجام در متن نقش مهمی را ایفا میکنند.
1-3 بیان مسئله
در تحلیل کلام مطالعه زبان در رابطه با نقش ارتباطی آن و چگونگی کاربرد آن توسط گوینده/ نویسنده انجام میشود و آن با بررسی متن آغاز میگردد و طبق نظر هلیدی وحسن " آنچه متن را از غیرمتن متمایز میسازد متنیت است وانسجام یکی ازعوامل ایجاد متنیت میباشد"(4:1976). از آنجایی که انسجام یک رابطه معنایی است فرض بر آن است که در زبان فارسی هم مانند انگلیسی به سه گروه دستوری، واژگانی و پیوندی طبقه بندی میشود.این تحقیق برمبنای عوامل و ابزار انسجام واژگانی از میان دیگر عوامل انسجام قرار دارد و تلاش بر آن است تا ادعای هلیدی و حسن در زبان انگلیسی رادر اشعار فردوسی بیازماید وتأثیرمؤلفههای انسجام واژگانی را مورد مطالعه قرار دهد و در پی آن باشد که آیا فردوسی از این عوامل استفاده کرده است یا نه.
1-4 سوالات وفرضیههای تحقیق
1-4-1 سوالات تحقیق
سوالاتی که در این تحقیق بررسی شد عبارتند از:
- آیا کلیه عناصر انسجام واژگانی یعنی "تکرار" (عین واژه ،هممعنایی، شمول معنایی و واژه عام) و "با همآیی "در شاهنامه کاربرد دارد؟
- توزیع عوامل انسجام واژگانی در شاهنامه چگونه است؟
- از میان این عوامل بسامد کاربرد کدامیک بیشترین است؟
1-4-2 فرضیههای تحقیق
طبق سوالات فوق فرضیههای زیر در این تحقیق بررسی شد:
- کلیه عناصر انسجامی "تکرار" و "با همآیی" و ... در شاهنامه کاربرد دارد.
- توزیع عوامل انسجام واژگانی در شاهنامه متفاوت است.
- از میان این عوامل(تکرار عین واژه،هممعنایی، شمول معنایی، واژه عام و با همآیی ) احتمالًا
" تکرار عینواژه "بیشترین کاربرد را دارد.
1-5 کلید واژه ها
سخن[2]
کلام (سخن) کاربرد زبان است در رابطه با شکلبندی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی. زبان منعکسکننده رشد اجتماع و نیز نوع کنش افراد با جامعه است و از دو دیدگاه ساختاری و نقشگرایی قابل تعریف است:
1.دیدگاه ساختاری:به باور شفرین[3](1994) در این دیدگاه کلام سطح ساختاری بزرگتر از جمله یا بند محسوب میشود و عبارت است از مجموعه سازههایی که رابطه خاصی با هم دارند و فقط میتوانند در آرایههای محدودی رخ دهند. در این دیدگاه بر نحوه نقشگذاری واحدهای زبانی در رابطه با هم تأکید شده و رابطه نقش کلام با بافت موقعیتی که جزئی از آن است و بطور کلی فرایند ارتباط زبانی نادیده گرفته میشود.
2. دیدگاه نقشگرایی : لطفیپورساعدی(1371) کلام را در این دیدگاه فرایندی میداند که طی آن کلیه عوامل حاکم بر کاربرد زبان در بین انسانها شامل عوامل متنی، اجتماعی، فرهنگی، بین شخصی و غیره برای تبلور و شکلگیری پیام به تعامل میپردازند.
سخنکاوی[4]
تحلیل کلام شاخهای از زبانشناسی است که صورتهای زبانی را در رابطه با نقش ارتباطی زبان و چگونگی کاربرد زبان بوسیله طرفین سخن جهت انجام کاری مطالعه میکند.
هریس(1951) نخستین زبانشناسی است که از اصطلاح "تحلیل کلام" استفاده کرد.او میگوید پس از سطح تکواژها، جملهوارهها و جملهها سطح کلام قرار میگیرد. در نظر وی آنچه کلام راخاص جلوه میدهد این است که کلام دارای ساخت است و واحدهای کلامی بر طبق آن به هم مرتبط میشوند.
براون ویول (1983) تحلیلکلام را اینگونه تعریف میکنند: "تحلیل کلام یا سخنکاوی " لزوماً تجزیه و تحلیل زبان در کاربرد است؛ پس نمیتواند محدود به توصیف صورتهای زبانی مستقل از اهداف یا نقشهایی باشد که این صورتها برای برآوردن آنها در امور انسانی بوجود آمدهاند. سخنکاو (تحلیلگر زبانی) در صدد آن است که بداند زبان به چه منظور بکار میرود.
لطفیپورساعدی تحلیل کلام را اینگونه تعریف میکند:
"تحلیل کلام به عنوان شاخهای از زبانشناسی نحوه کنش و واکنش عوامل متعدد در فرایند آفرینش سخن، چگونگی رد و بدل کردن پیام بین سخنگویان و به طورکلی ماهیت جریان متبلور شدن معنا در صورتهای زبانی را مطالعه میکند"(50:1371).
متن
لطفیپورساعدی(1371) کلام را یک فرایند و متن را محصول زبانی و تظاهر صوری آن میداند. به نظر او متن عبارت است از یک یا چند جمله که دارای معنا یا پیام معنیدار باشد ولی واضح است که هر چند جملهای که به طور متوالی کنار هم قرار گرفته باشند تشکیل متن نمیدهند.بین جملههای یک متن روابط معینی برقرار است که آن متن را از مجموعه جملههایی که بطورتصادفی کنار هم قرار گرفتهاند متمایز میسازد.
ون دایک(1977) نیز تمایزی بین دو اصطلاح متن و کلام قائل شده است. او اصطلاح متن را برای اشاره به ساخت نظری انتزاعی استفاده میکند که در کلام تجلی مییابد.به عبارت دیگر نسبت متن به کلام نسبت جمله است به گفتار.
هلیدی و حسن (1976) متن را چنین تعریف میکنند: متن خود واژهای است که در زبانشناسی برای اشاره به قطعه گفتاری یا نوشتاری با هر طول بکار میرود که کلیت پیوستهای را تشکیل می- دهد.مشخصههایی وجود دارد که تنها مختص متن است و در جای دیگر نمیتوان یافت.همچنین متن میتواند نوشتاری یا گفتاری، نثر یا نظم باشد.
یارمحمدی (1372) متن را شیوه ادای پیام میداند. ارائه پیام بصورت متن تابع ساز و کارها و ملاحظات بسیاری از طرف گوینده یا نویسنده است.اگر فردی بخواهد کلامی را بصورت متن ارائه دهد باید ازموضوع مورد گفتگوی طرف یا طرفهای گفتگو و شناخت قبلی از حالات شنونده و موقعیت گفتار ارزیابی دقیقی انجام دهد و سپس متن را بصورت گفتار یا نوشتار جهت ارائه سازمان بخشد.
متنیت
هلیدی و حسن (1976) عامل تعیین کننده اصلی در تشخیص متن از یک دسته جملات غیر مرتبط را "متنیت" میدانند.متن دارای متنیت است و به عقیده آنها این متنیت است که متن را از غیرمتن جدا میسازد.این حقیقت به این دلیل است که متن به عنوان واحد معنایی یکدست با توجه به عناصر اطرافش عمل میکند.آنها معتقدند متنیت توسط روابط انسجامی مشخص میشود.روابط انسجامی درون یک متن فرایندی است که در آن تعبیر برخی از عناصرمتن وابسته به عناصر دیگر باشد،یعنی یک عنصر پیش فرض عنصر دیگری قرار میگیرد و این عنصر ثانویه نمیتواند بدون مراجعه به عنصر اولیه رمزگشایی شود.
بافت زبانی
در درک و فهم معنی واژگان و جملات دو نوع بافت را باید در نظر گرفت.یکی از آنها بافت زبانی یا همبافت است که در واقع تعبیر و تفسیر یک واژه یا عبارت از طریق واژهها و یا عبارتهای کنار آن میسر است. به باور بعضی از زبانشناسان میتوان معنی یک واژه را بر اساس محیطی که در آن واقع میشود،بافت زبانی، تعیین کرد(پالمر،1366).
بافت غیرزبانی (بافت موقعیت)
بافت غیرزبانی محیط خارج از زبان است که میتواند بر روی معنای متن تأثیر گذاشته و گاه سبب شود یک جمله حتی عکس معنی خود در چهارچوب بافت زبانی را داشته باشد(پالمر،همان).
مالینفسکی اینگونه استدلال میکند که هر پارهگفتار تنها در زمانی مفهوم خواهد بود که در بافت خاص خود مورد مطالعه قرار گیرد؛زبانهای زنده دنیا نباید همانند زبانهای مرده جدا از بافت موقعیتیشان بررسی شوند،بلکه باید در متن رویدادهایی که از آنها استفاده میشود مورد پژوهش قرار گیرند(همان).
ضیاءحسینی(1390) بافت را در حقیقت بستری میداند که متن در آن واقع میشود، و این شامل موقعیت سخن،طرفین سخن،جامعه و فرهنگ طرفین سخن نیز میشود.
انسجام
به نظر هلیدی و حسن (1976) انسجام عبارت است از رابطهی معنایی میان جملههای متن که با نشانگرهای زبانشناختی گوناگون- اعم از دستوری،واژگانی و معنایی- که باعث پیوند جملهها با یکدیگر میشوند و در قالب واحدهای بزرگتری چون بند بهم میپیوندند و به آن دسته از
Abstract
The present research, based on Halliday and Hassan’s theory in "Cohesion in English", studies the lexical cohesion in poems of Ferdowsi .
According to Halliday and Hassan (1976) cohesive relations are divided to three general types: Grammatical, Lexical and conjunctional.
As this is a descriptive research, the researcher tries to examine the frequency of utilization of lexical cohesion elements (collocation and reiteration) in 10 selected poems of Ferdowsi’s Shahnameh.
These samples are divided into some parts and the elements of lexical cohesion are examined in the selected parts of the samples.
The findings,that can be seen in some charts and tables, show that all kind of the lexical cohesion has been used with different occurrence frequency; and, the usage of the same word reiteration is much more than the other types of reiteration like synonymy, superordinate and general word .
فهرست پایان نامه بررسی انسجام واژگانی در شاهنامه فردوسی
فهرست:
عنوان
فصل اول
کلیات طرح............................................................................................
1-1
مقدمه ............................................................................................
1-2
اهمیت موضوع ......................................................................................
1-3
بیان مسئله ......................................................................................
1-4
سوالهای و فرضیههای تحقیق ...............................................................
1-4-1
سوالهای تحقیق ....................................................................................
1-4-2
فرضیههای تحقیق ..................................................................................
1-5
کلیدواژهها .............................................................................................
1-6
محدودیت تحقیق ..................................................................................
1-7
شاهنامه فردوسی ....................................................................................
فصل دوم
پیشینه تاریخی تحقیق.............................................................................
2-1
مقدمه .....................................................................................................
2-2
مبانی نظری تحقیق ................................................................................
2-2-1
زبانشناسی و ادبیات ..............................................................................
2-2-1-1
ویژگیهای زبان ادبی .............................................................................
2-2-1-2
گونههای زبان ادبی ................................................................................
2-2-2
نظریههای زبانشناسی ............................................................................
2-2-2-1
زبانشناسی توصیفی(ساختگرا) ..............................................................
2-2-2-1-1
زبان و گفتار ...........................................................................................
2-2-2-1-2
صورت آوایی و معنی ............................................................................
2-2-2-2
زبانشناسی نقشگرا ...............................................................................
2-2-2-2-1
نقشگرایی در مکتب پراگ ....................................................................
2-2-2-2-2
نقشگرایی در مکتب کپنهاگ .................................................................
2-2-2-2-3
نقشگرایی در مکتب لندن .....................................................................
2-2-3
سخنکاوی .............................................................................................
2-2-3-1
کاربرد سخنکاوی .................................................................................
2-2-4
متن و زبانشناسی متن ...........................................................................
2-2-5
بافت ......................................................................................................
2-2-6
متنکاوی ................................................................................................
2-2-7
انسجام و همبستگی ...............................................................................
2-2-7-1
انسجام ...................................................................................................
2-2-7-1-1
ارجاع .....................................................................................................
2-2-7-1-2
جایگزینی ...............................................................................................
2-2-7-1-3
حذف .....................................................................................................
2-2-7-2
انسجام واژگانی .....................................................................................
2-2-7-2-1
تکرار .....................................................................................................
2-2-7-2-2
باهمآیی ..................................................................................................
2-2-7-3
انسجام پیوندی ......................................................................................
2-3
مبانی عملی تحقیق .................................................................................
فصل سوم
روششناسی...........................................................................................
3-1
مقدمه .....................................................................................................
3-2
روش گردآوری اطلاعات ......................................................................
3-3
روش تجزیه و تحلیل ............................................................................
فصل چهارم
تجزیه و تحلیل دادهها............................................................................
4-1
مقدمه .....................................................................................................
4-2
منبع دادهها .............................................................................................
4-3
روش کدگذاری دادهها ..........................................................................
4-4
بررسی دادهها .........................................................................................
4-4-1
متن 1،آغاز کتاب ...................................................................................
4-4-2
متن 2، کیومرث .....................................................................................
4-4-3
متن 3، بیژن و منیژه ...............................................................................
4-4-4
متن 4، پادشاهی همای ..........................................................................
4-4-5
متن 5، هوشنگ .....................................................................................
4-4-6
متن 6، بهمن ..........................................................................................
4-4-7
متن 7، تهمورث ....................................................................................
4-4-8
متن 8، جمشید ......................................................................................
4-4-9
متن 9، پادشاهی یزدگرد ........................................................................
4-4-10
متن 10، پادشاهی نرسی بهرام ...............................................................
فصل پنجم
نتیجهگیری و پیشنهادهای تحقیق............................................................
5-1
مقدمه .....................................................................................................
5-2
نتیجهگیری .............................................................................................
5-3
پیشنهادهای تحقیق .................................................................................
واژهنامه فارسی به انگلیسی
.................................................................................................................
واژهنامه انگلیسی به فارسی
..............................................................................................................
منابع
.................................................................................................................
منابع داخلی
..................................................................................................................
منابع خارجی
..................................................................................................................
منابع اینترنتی
..................................................................................................................
منبع:
آقاگلزاده، فردوس، و علی افخمی، 1383، زبانشناسی متن و رویکردهای آن، مجله زبانشناسی، ش اول، س نوزدهم، تهران.
البرزی، پرویز، 1386، مبانی زبانشناسی متن، تهران، امیرکبیر.
باطنی، محمدرضا، 1372، پیرامون زبان و بانشناسی، مجموعه مقالات نخستین کنفرانس زبانشناسی نظری و کاربردی، تهران، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
پالمر، فرانک، 1366، نگاهی تازه به معنی شناسی ، ترجمه کورش صفوی، تهران، نشر مرکز.
تاکی، گیتی، 1378، پیوستگی و همبستگی متن یا انسجام و ارتباط مطالب در زبان فارسی، مجله زبانشناسی،ش اول و دوم، س چهارم، تهران، نشر مرکز دانشگاهی.
حجت الله طالقانی، آزیتا، 1379، انسجام واژگانی و نقش آن در ترجمه ، فصلنامه علمی- فرهنگی مترجم، ش 32 ،چاپخانه فردوسی مشهد .
حق شناس، علی محمد ،1373 ، نظم ، نثر ، شعر سه گونه ادب ،مجموعه مقالات دومین کنفرانس زبانشناسی نظری و کاربردی ،تهران ،دانشگاه علامه طباطبایی.
روبینز، رابرت هنری، 1370، تاریخ مختصر زبانشناسی، ترجمه علیمحمد حقشناس، تهران مرکز
شفیعی کدکنی، محمدرضا، 1368، موسیقی شعر، تهران، انتشارات آگاه.
صفوی ، کورش ، 1385 ، آشنایی با معنی شناسی، تهران ، نشر پژواک کیوان .
-----------، 1373، از زبانشناختی به ادبیات، جلد اول، نظم، تهران، سرچشمه.
ضیاءحسینی، محمد، 1386، گزیده مقالههای دکتر درباره زبانشناسی، روش تدریس، ترجمه ادبیات، تهران، انتشارات رهنما.
-------------، 1388، مبانی زبانشناسی، تهران، انتشارات رهنما.
-------------، 1390، سخنکاوی، تهران، انتشارات رهنما
غلامرضایی ، محمد ، 1377 ، سبک شناسی شعر پارسی از رودکی تا شاملو ، تهران ، انتشارات جامی.
فرکلاف، نورمن، 1379، تحلیل انتقادی گفتمان، گروه مترجمان، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها.
لطفی پور ساعدی ، کاظم ،1371 ، درآمدی به سخن کاوی ، مجله زبانشناسی ،ش اول ، س نهم ، تهران .
----------------- ،1374 ، درآمدی به اصول و روش ترجمه ،مرکز نشر دانشگاهی ،تهران .
مشکوه الدینی ، مهدی ، 1386 ، سیری در زبانشناسی ، مشهد ، انتشارات دانشگاه فردوسی.
یار محمدی ، لطف الله، 1372 ، شانزده مقاله در زبانشناسی کاربردی و ترجمه، نوید ، شیراز.
---------------، 1383، گفتمان شناسی رایج و انتقادی، تهران، هرمس.
نبوی، محمد، 1373، از زبان تا شعر ، پایان نامه کارشناسی ارشد، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران .
نیکوبخت، ناصر، 1389، مبانی درستنویسی زبان فارسی معیار، تهران چشمه.
نوبهار، مهرانگیز، 1372، دستور کاربرد زبان فارسی، تهران، رهنما.
منابع تحقیق(خارجی) References
Brown, G., & Yule, G. (1983). Discourse Analysis. Oxford: Blackwell publication.
Firth, J. R. (1957). Papers in Linguistics. Oxford: University Press.
Halliday, M.A.K., (1973). Explorations in the Functions of Language. London: Edward Arnold.
----------------------.(1985). An Introduction to Functional Grammar. London: Edward Arnold.
Halliday, M. A. K., & Hassan, R. (1976). Cohesion In English Longman. London .
Harris, Z. (1952). Discourse Analysis in Language . Oxford: Blackwell publishers.
Lyons, J. (1984). Language and Linguistics, An Introduction. Cambridge University Press.
. (1977). Semantics. Volume 2, Cambridge University Press.----------.
-----------. (1968). Introduction to Theoretical Linguistics. Cambridge University Press.
Richards, J. Et al. (1992). Language Teaching and Applied Linguistics. London : Longman.
Scheffirin, D. (1994). Approaches to Discourse. Oxford: Blackwell Publishers.
Stubbs, M. (1983). Discourse Analysis. Oxford: Basil Blackwell.
Van Dijk, T.A. (1977). Text and Context. London: Longman.
Websites (منابع تحقیق(اینترنتی
راه نجات www.rahenejat.com
رفیعی، سعید، 1388 linguist87.blogfa.com
--------، 1390 www.kanoonweb.com
زارعی www.persian language.ir
سایت آریاکلیک www.ariaclick.com سایت فرهنگی و ادبی تربتجام www.torbatjam.ws
شیخی، غفور، 1378 searches.blogfa.com
ظاهریعبدوند1383 www.noormags.com
عاطفراد، مهدی، وبسایت سخن www.p30tarh.com
یحیاییایلهای، احمد، وبسایت ارتباطات اجتماعی www.yahyaee.com