پایان نامه تاثیر دین زرتشتی بر دیدگاه شاهنامه در باره جهان پس از مرگ

خلاصه پایان نامه تاثیر دین زرتشتی بر دیدگاه شاهنامه در باره جهان پس از مرگ

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشدM.A) (

چکیده:

شاهنامه جایگاه بزرگی در میان کشور ایران فرهنگی دارد. از آنجا که شاهنامه ریشه در فرهنگ ایران باستان دارد. فرهنگ انگیزه‌ای است که مردم را پیش می‌برد،. در این پژوهش تلاش خواهد شد که دیدگاه شاهنامه در باره جهان پس از مرگ و تاثیر دین زرتشتی بر این دیدگاه بررسی و نشان داده شود دیدگاه مردم در باره مرگ و دنیای پس از آن اثر بزرگ و گسترده‌ای بر روش زندگی مردم می‌گذارد. از سوی دیگر کوشش می‌شود با همسنجی دیدگاه شاهنامه در باره مرگ و دنیای پس از مرگ با گات‌ها ریشه‌های فرهنگ شاهنامه بررسی شود.

در این تحقیق شیوه کار توصیفی و تحلیلی است، با بهره گیری از کتب کتابخانه و مقالات مربوطه در سایتهای مورد نظر اطلاعات گرد آوری گردید. کلیه بیتها در شاهنامه که به مسئله جهان پس از مرگ ارتباط داشت و همچنین بخشی از سروده‌های گات‌ها، کتاب آسمانی زرتشتیان، یا اوستا، نوشته‌های مقدس زرتشتیان، و پندنامه‌های موبدان که پیامی همچون بیت مورد نظر داشتند و با مطالب دیگر در کتبی که بعنوان رفرنس آورده شده یادداشت، بررسی و نکات مشترک موجود مورد تحلیل قرار گرفت.

نتیجه اینکه در دیدگه شاهنامه، گیتی (دنیای مادی) گذراست و نمی‌شود دل در آن بست، ولی مینو (دنیای روحانی) جاوید است و باید در آن بهترین زندگی را داشت. شاید چون دانش مردم بسیار ناچیز است، پس نگارنده شاهنامه همواره از سوی چهره‌های شاهنامه دست نیایش به سوی خداوند برمی‌دارد تا بهترین راه برای رسیدن به این بهترین زندگی پر از آرامش و آسایش را بیابد. او در این آرزوست که از دشواری‌ها و پادافره (مجازات) دوزخ رهایی یابد، و به نظر میرسد اندیشه فردوسی در کنار زندگی و زندگی با مرگ برای این گره میخورد تا موجب زدودن غفلت از هستی آدمی باشد و انسان را به این نکته رهنمود سازد که مرگ در ماست و همیشه با ماست، مرگ در مقابل زندکی و همراه همیشگی آن شگفت انگیزترین پارادوکس تاریخ حیات بشری بوده است که از همان آغاز همپای وی تا به امروز راهی طولانی و شگرف راپیموده و همچنین در دین زرتشت نیز این اعتقاد میرود که زندگی با مرگ تن به پایان نمیرسد روان به زندگی مینو ادامه میدهد، از این رو هر کس باید روش زندگی را به گونهای برگزیند تا به زندگی روان در مینو آسیب نرسد.

کلید واژه ها: شاهنامه، زرتشت، مرگ، بهشت، دوزخ، گات ها

مقدمه

شاهنامه شاهکاری ادبی است با موضوعاتی جامع و داستانهایی متنوع سراینده آن حکیم جامع الاطراف که جلوه هایی مختلف از ادبیات حماسی، غنایی و تعلیمی را به نمایش می گذارد. بررسی ابعاد مختلف «شاهنامه» موجب شناخت بیشتر عظمت و شکوه این اثر وهمچنین سراینده آن می شود.

پند و ا ندرزهای فردوسی است که از آبشخورهای فکری دینی و قومی وی سرچشمه گرفته است و از آنجا که عاطفه نهفته در آن انسانی است نه شخصی، جامعیت و شمول آن از زمان و مکان خاص فراتر است و همه آفاق را در بر می گیرد.

آرامش و آبادی آرزوی هر کس برای داشتن بهترین زندگی است. این آرامش پدید آمدنی نیست مگر

آن که با دانش نیک همزبانی به همدلی دگرگون شود. همانگونه که استاد عشق مولوی می‌سراید:

همزبانی خویشی و پیوندی است یار با نا محرمان چون بندی است

ای بسا هندو و ترک همزبان ای بسا دو ترک چون بیگا نگان

از زبان محرمی خود دیگر است همدلی از همزبانی بهتر است

برای رسیدن به همدلی و همزبانی باید یکدیگر را درست شناخت. فرهنگ را نیروی پیش برنده مردم و جامعه دانسته‌اند. در واژه نامه معین آن را ادب و هنر و ادب کردن مردم معنی کرده است. استاد برومند سعید(1384)، در پژوهشی ادیبانه آن را از دو بخش فر + هنگ می‌داند. «فر» پیشوندی به معنی پیش و جلو رفتن است و «هنگ» دگرگونه‌ای از «سنگ» به معنی متانت و سنگینی است.

فرهنگ زمانی پدیدار می‌شود که آموخته‌ها در منش مردم نهادینه گردند. بدینگونه مردم از آن آموخته‌‌ها در زندگی خود و یا درون جامعه بهره می‌برند، بدون آنکه نیازی به فشار بیرونی برای بکار بستن آن باشد. برای نمونه اگر بد شمردن اسراف در منش کسی نهادینه شود، او نه برای جریمه دولتی و نه برای خوش آمد دیگران از اسراف پرهیز نمی‌کند، بلکه چون این کار را بد می‌داند از آن می‌پرهیزد. چنین کسی در خلوت هم آن کار دیگر را نمی‌کند[1].

مهم آنست که چه آموخته‌ای با چه آرمانی و از چه راهی در منش مردمان نهادینه می‌شود. آیا بهره‌کشانی می‌خواهند از شیره جان مردمانی ثروت و قدرت بیندوزند یا آبادگرانی مردم دوست در پی افزایش خرسندی مردم هستند.

تاریخ ایران گواه آنست که هرگاه رهبران و مدیران کلان کشور در این وظیفه کوتاهی کردند، کشوربه دست بیگانگان افتاد. اما نکته مهم آنست که ایرانیان از دیدگاه فرهنگی نه تنها شکست نخورده‌اند، بلکه فرهنگ خود را به مهاجمان دیکته هم کردند (محسنی نیا، 1382).

بنابراین گرگان مردم نما که خود را صاحبان جهان می‌دانند، برای چیرگی بر این مرز و بوم راهی دیگر را برگزیدند. آنها با بریدن مردم از ریشه‌های فرهنگی ایشان و نمایاندن ویژگی‌های ویران کننده به جای فرهنگ، می‌کوشند تا بر روح مردم چیره گردند. ایران گرامی اگر نه نخستین، ولی یکی از بنیانگزاران فرهنگ انسانی در جهان است. از آنجا که ایران فرهنگی شمار بزرگی از کشورها را در بر می‌گیرد، شناخت فرهنگ و ریشه‌های فرهنگ می‌تواند به همزبانی وهمدلی مردم این کشورها بیانجامد و آرامش و آبادی را در میان آنها نهادینه سازد.

مرگ سرنوشت هر کسی است که در هر فرهنگی به گونه‌ای تعریف شده است. این تعریف ریشه باورها، فرهنگ و در پی آنها رفتارهای آن مردم است. در این نوشتار کوشش می‌شود با بررسی بیت‌‌های شاهنامه که در آنها از بهشت و دوزخ یاد شده و همسنجی آن با آموزش‌های گات‌ها (آموزش‌های آسمانی زرتشتیان) ریشه‌های باور شاهنامه به جهان پس از مرگ جستجو شود. امروزه آموزش‌های گات‌ها در میانه کتاب یسنا جای داده شده‌است. کتاب یسنا 72 هات (هائیتی=سرود =فصل =بخش) دارد که 17 هات از آن (از هات 28 تا 34، 43تا 51 و 53) گات‌ها است. هر هات چندین بند دارد که با شماره یاد می‌گردد.

با یاری آموزگار گاتاشناسی موبدیار مهران غیبی، برای بهتر فهمیدن گات‌ها چند برگردان فارسی (آذرگشسب، 1351؛ جعفری، 1359؛ دوانلو، 1387، رضی، 1363؛ شهزادی، 1381؛ شهمردان، 1364) را هم سنجی (مقایسه) و مفهوم آن در این نوشتار بکار برده شد. این نوشتار دستاورد همسنجی آموزش‌های گات‌ها با سرودهای شاهنامه برای دریافتن نقش گات‌ها در رابطه با جهان پس از مرگ در شاهنامه است.

فصل اوّل

کلّیات

1-1 بیان مسئله

شاهنامه جایگاه والایی در کشورهای ایرانی (ایران فرهنگی) از جمله ایران دارد. شناخت ریشه باورهای شاهنامه به شناخت فرهنگ کشورهای ایرانی و همگرایی فرهنگی آنها برای گسترش دوستی و آرامش (صلح) بایسته است. آرمان‌ها و باورهای مردم در گزینش راه زندگی اثر بزرگی دارد. چگونه زیستن مردم در گرو باور ایشان به جهان پس از مرگ و باور ایشان به چنین جهانی است. در این پژوهش تلاش خواهد شد که دیدگاه شاهنامه در باره جهان پس از مرگ و تاثیر دین زرتشتی بر این دیدگاه بررسی و نشان داده شود.

1-2 اهمیت تحقیق

دغدغه مرگ و جهان پس از آن یکی از مضوعات مهم و اساسی که همیشه اندیشه آدمی را به خود مشغول ساختهاست و آنچه به زندگی دنیائی معنا میدهد هدفدار بودن آنست همگامی و همراهی دائمی مرگ و زندگی در شاهنامه زمینه را برای نزدیک شدن به انسان زیستن و انسان مردن فراهم میسازد.

از این رو اهمیت بررسی مسئله یادآوری مرگ، معنابخش زندگی است، یعنی اینکه نتیجه چگونه زندگی کردن هر کس در این دنیا جهان پس از مرگ او را تحت تاثیر قرار خواهد داد.

1-3 اهداف تحقیق

شناخت فرهنگ و باور های مردم کشورهای ایرانی (ایران فرهنگی)

بررسی دیدگاه شاهنامه در باره جهان پس از مرگ

ارزیابی تاثیر دین زرتشتی بر دیدگاه شاهنامه در باره جهان پس از مرگ

1-4 پرسشهای تحقیق

دیدگاه شاهنامه در باره مرگ چیست؟

دیدگاه شاهنامه درباره جهان پس از مرگ چیست؟

دیدگاه گاتها در باره مرگ چیست ؟

دیدگاه گاتها در باره جهان پس از مرگ چیست؟

دیدگاه گاتها با دیدگاه شاهنامه تا چه اندازه همخوانی دارد؟

دیدگاه شاهنامه در باره تاثیر باور مرگ بر رفتار زندگان چیست؟

1-5 فرضیه های تحقیق

به نظر میرسد دوستی و آرامش تنها از راه شناخت بهتر و بیشتر ریشه‌های فرهنگی پایدار خواهد ماند.

به گمان میرسد فرهنگ کشورهای ایرانی امروزین آمیخته‌ای از باورهای ایران باستان، مردم بومی و باورهای اسلامی ایشان است.

به نظر میرسد چگونه زیستن و چگونه مردن مردم در گرو فرهنگ و باور آنها در باره جهان پس از مرگ است.

به گمان میرسد شاهنامه کتابی است که چکیده تاریخ، باورها و فرهنگ ایران باستان تا ایران هزار سال پیش را نشان می‌دهد.

به نظر میرسد آموزگاران فردوسی به عنوان یک دهقان زاده خراسانی، چهار موبد بودند.

فصل دوّم

پیشینه تحقیق

2- درآمد

امروز هر کس می داند که فردوسی بزرگترین و شاهنامه ارزنده ترین شاهکار جاودانی زبان و اندیشه و فرهنگ ایرانی است و بسیاری از محققان به حق آن را بزرگترین حماسه جهان خوانده اند. فردوسی یک شاعر معمولی نظیر هزاران گویندهایی که درآن مرز و بوم و به زبان این ملت شعر سرودهاند و دیوان ها ترتیب داده اند یا داستان سرایی که منظومه ای بدیع و دلنشین آفریده باشد نیست او حکیم، متفکر، رهبر فکری و صاحب درد ملت خویش است و هر ایرانی وظیفه دارد که در شناختن و شناساندن او در حد امکان بکوشد این دهقان آزاده ی خراسان، این ایرا نی بیدار دل ژرف اندیش، وقتی به فکر سرودن حماسهی ملت خویش افتاد که این سرزمین از دو سو در برابر ترکتازی نظامی و سیاسی و فرهنگی بیگانگان بییار و یاور بود. از یک سو خلافت بغداد و با عصبیت قومی عربی برآن بود که فرهنگ و آداب و رسوم و تشخص ملی اقوام تابعه را نابود سازد، از دگر سو، اقوام تازه نفسی از آن سوی سیحون سربرآورده بودند و خاندانهای ایرانی را که حامی فرهنگ ملی ایران بودند، یک به یک از میان بر میداشتند.

[1] - واعظان کین جلوه بر مهراب (محراب) و منبر می‌کنند چون به خلوت می‌روند آن کار دیگر می‌کنند (حافظ)

Abstract:

Culture is an effective motive for people to advance, so, the best way to

develop tranquility and habitant is to upgrade and recognize people culture by specifying their culture and trying to improve it. People viewpoint about death and world after that is mostly effected their ways of life, on the other hand, Shahnameh has significant place within country of cultural Iran. As the Shahnameh has root in antient Iran, attempts are made to study its point of view about death and world after that by considering Gatta (Zoroastrian holy book).

In Shahnameh viewpoint, universe (material world) is a passage and we can not be interested in it, but Minoo (spiritual world) is eternal and we should have the best life in it. Perhaps people knowledge is very insufficient,so, the Shahnameh writer always raise hand to the God on behalf of Shahnameh characters for worshipness, till find the best way to achieve a path toward a life full of tranquility and convenience.

His wishes are to be released from difficulties and padafreh (punishment) of ahell. In Gatta, Zoroastrian holy book, God has created mankind free, and granted him/her tools to seck and select his/her way. Therefore people try their best, because, they are aware of their incapability and ignorance, so, they want assistance from God to come to them.

Thus, Zoroastrian every day and each day 5 to 6 time in their pray say: oh God come to me. In Gatta heaven and hell means the best and the worst life, respectively, that people make for themselves.

Key Words: Shahnameh, Zoroastrian, death, heaven, hell, Gatta

فهرست پایان نامه تاثیر دین زرتشتی بر دیدگاه شاهنامه در باره جهان پس از مرگ

فهرست:

چکیده.............................................................................................................................................................................. 1

مقدمه................................................................................................................................................................................ 2

فصل اوّل: کلّیات

1-1 بیان مسئله............................................................................................................................................................ 5

1-2 اهمیت تحقیق...................................................................................................................................................... 5

1-3 اهداف تحقیق...................................................................................................................................................... 5

1-4 پرسشهای تحقیق.............................................................................................................................................. 6

1-5 فرضیه های تحقیق............................................................................................................................................. 6

فصل دوّم: پیشینه تحقیق

2- درآمد......................................................................................................................................................................... 8

2-1 فردوسی از ولادت تا در گذشت...................................................................................................................... 14

2-1-1 شاهنامه از نظر بزرگان ایران زمین........................................................................................................... 19

2-1-2 شاهنامه از نظر بزرگان سرزمینهای دیگر................................................................................................ 24

2-1-3 توحید از دیدگاه فردوسی............................................................................................................................ 26

2-2 تاریخچه زندگانی زرتشت و آیین او............................................................................................................... 29

2-2-1 عرفان زرتشت.................................................................................................................................................. 31

2-2-2 اوستا.................................................................................................................................................................. 40

2-3 مرگ از دیدگاه قرآن........................................................................................................................................... 41

2-3-1 حکمت مرگ از دیدگاه اسلام.................................................................................................................... 45

2-3-2 آراء فلاسفه و حکمادر رابطه با مرگ........................................................................................................ 46

2-3-3 مرگ از دیدگاه عرفان و اسطوره و مادیگرایان........................................................................................ 48

2-4 آیین های خاک سپاری..................................................................................................................................... 49

2-4-1 مراسم تشییع زرتشتیان............................................................................................................................... 49

2-4-2 آیین خاکسپاری در اسلام........................................................................................................................... 50

عنوان صفحه

2-4-3 آیین خاکسپاری در شاهنامه...................................................................................................................... 52

2-4-3-1 دخمه........................................................................................................................................................... 53

2-4-4 آیین سوگواری در شاهنامه......................................................................................................................... 54

2-4-5 سوگواری در آیین زرتشت........................................................................................................................... 56

فصل سوّم:روش تحقیق

3- درآمد......................................................................................................................................................................... 59

3-1 ابزار گرد آوری اطلاعات..................................................................................................................................... 59

3-2 شیوه گرد آوری اطلاعات.................................................................................................................................. 59

3-3 شیوه تجزیه و تحلیل دادهها............................................................................................................................. 59

فصل چهارم: یافته های تحقیق

4- درآمد......................................................................................................................................................................... 61

4-1 مرگ........................................................................................................................................................................ 63

4-1-1 مرگ در لغت................................................................................................................................................... 63

4-1-2 ریشه ی واژه ی مرگ................................................................................................................................... 64

4-1-3 تعاریف مرگ.................................................................................................................................................... 64

4-1-4 ابر پندار شاهنامه............................................................................................................................................ 67

4-1-5 حکمت مرگ و زندگی در شاهنامه ....................................................................................................... 68

4-1-6 رویکرد عرفانی و عبرت آموزی از مسأله مرگ در شاهنامه................................................................ 70

4-1-7 مرگ سرنوشتی ناگزیر.................................................................................................................................. 74

4-2 مقایسه باور مرگ در شاهنامه با گاتها............................................................................................................ 76

4-2-1 باور به دو هستی در شاهنامه..................................................................................................................... 76

4-2-2 باور به دو هستی در گات‌ها......................................................................................................................... 77

4-2-3 نام نیک در شاهنامه...................................................................................................................................... 77

4-2-4 نام نیک در گا‌ت‌ها......................................................................................................................................... 79

4-2-5 تاثیر باور به مرگ بر رفتار در شاهنامه..................................................................................................... 80

4-2-6 تاثیر باور به مرگ بر رفتار در گات‌ها........................................................................................................ 85

عنوان صفحه

4-2-7 آرزوی مرگ در شاهنامه.............................................................................................................................. 86

4-3 زمان(زروانیسم).................................................................................................................................................... 87

4-3-1 زروان خدای مرگ.......................................................................................................................................... 88

4-3-2 زروان خدای بخت.......................................................................................................................................... 89

4-4 نام های مرگ........................................................................................................................................................ 92

4-4-1 هوش................................................................................................................................................................. 92

4-4-2 زمان و زمانه..................................................................................................................................................... 94

4-4 جهان پس از مرگ.............................................................................................................................................. 96

4-4-1 درآمد................................................................................................................................................................. 96

4-4-2 رستاخیز............................................................................................................................................................ 97

4-4-2-1 رستاخیز در لغت....................................................................................................................................... 97

4-4-2-2 رستاخیز چیست؟..................................................................................................................................... 97

4-4-2-3 رستاخیز در عقاید گوناگون.................................................................................................................. 100

4-4-2-4 عقاید اقوام باستانی در مورد رستاخیز................................................................................................. 101

4-4-2-5 آراء فلاسفه و حکما در مورد رستاخیز............................................................................................. 102

4-4-2-6 نظر صاحبان ادیان در مورد رستاخیز.................................................................................................. 102

4-4-2-7 معاد جسمانی .......................................................................................................................................... 105

4-4-2-8 آفرینش نخستین دلیل قاطعی است بر معاد.................................................................................... 107

4-5 روان....................................................................................................................................................................... 111

4-5-1 روان در شاهنامه............................................................................................................................................. 112

4-5-2 سرنوشت روان پس از مرگ از دیدگاه زرتشت..................................................................................... 116

4-5-2-1 پس رشن عادل......................................................................................................................................... 120

4-5-3 پاداش و کیفر زندگی پس از مرگ ازدیدگاه زرتشت........................................................................... 121

4-5-4 سرنوشت روح در ادیان و آیین های گذشته.......................................................................................... 122

4-6 بهشت و جهنم (دوزخ)..................................................................................................................................... 123

4-6-1 بهشت................................................................................................................................................................. 124

4-6-1-1 بهشت یا دوزخ در آیین زرتشتی چگونه توصیف گردیده؟........................................................... 125

4-6-2 بررسی دیدگاه شاهنامه و گات‌ها در باره بهشت و دوزخ..................................................................... 128

4-6-2-1 سنجه (میزان، مقیاس) نیکی و بدی در شاهنامه............................................................................ 128

4-6-2-2 سنجه نیکی و بدی در گات‌ها............................................................................................................... 129

عنوان صفحه

4-6-2-3 پاداش و پادافره (بادافره، مجازات)در شاهنامه................................................................................... 132

4-6-2-4 پاداش و پادافره در گات‌ها...................................................................................................................... 133

4-6-2-5 بهشت روشن در شاهنامه....................................................................................................................... 135

4-6-2-6 بهشت روشن در گات‌ها........................................................................................................................... 136

4-6-2-7 بهشت در شاهنامه.................................................................................................................................... 137

4-6-2-8 بهشت در گات‌ها........................................................................................................................................ 141

4-7 دوزخ ( جهنم)...................................................................................................................................................... 143

4-7-1 دوزخ در شاهنامه........................................................................................................................................... 144

4-8 بازگشت به سوی خدا......................................................................................................................................... 148

4-8-1 بازگشت به سوی خدا در شاهنامه ......................................................................................................... 148

4-8-2 بازگشت به سوی خدا در گاتها................................................................................................................ 148

4-8-3 راهنمایی خدایی برای رستگاری در شاهنامه........................................................................................ 151

4-8-4 راهنمایی خدایی در گات‌ها....................................................................................................................... 152

4-9 جاودانگی................................................................................................................................................................ 154

4-9-1 جاودانگی در شاهنامه................................................................................................................................... 156

4-9-2 جاودانگی از دیدگاه زرتشت........................................................................................................................ 163

فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادها

5-1 نتیجه و بحث ..................................................................................................................................................... 166

5-2 پیشنهادها............................................................................................................................................................... 171

5-3 محدودیت ها........................................................................................................................................................ 172

منابع و مآخذ.................................................................................................................................................................. 174

منبع:

1 -قرآن کریم

2- آذرگشب، فیروز، 1351 (ج دوم 1359)، گاتها سرودهای زرتشت (ترجمه و تفسیر)، دوره دوجی. سازمان انتشارات: فروهر.

3- آشتیانی، محمد رضا و دیگران، (1352)، تفسیر نمونه، زیر نظر مکارم شیرازی، دارالکتاب الاسلامیه، تهران

4- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، (1365)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القران، چاپ اول، ناشر: بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس

5- استاریکوف، ا.ا.،(1346)، فردوسی و شاهنامه، چاپ دوم، ترجمه رضا آذرخشی، سازمان کتابهای جیبی

6- اسلامی ندوشن، محمدعلی (1347): زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه، چاپ اول، نشر آثار، تهران

7- افراسیاب پور، علی اکبر، 1389، ادیان و عرفان، 7(26)13:29، عرفان و اسطوره شناسی مرگ،

8- اکبر زاده، داریوش، (1383)، دخمه، مجله ی مطالعاتی ایرا نی دا نشگاه شهیدباهنر کرمان، سال سوم، شماره ی پنجم

9- اکبری مفاخر، آرش، (1384): روان ا نسانی در حماسه های ایرانی، انتشارات: ترفند، تهران

10- برومند سعید، جواد، (1383): ریشه شناسی و اشتقاق در زبان فارسی، چاپ اول، انتشارات دانشگاه شهید باهنر، (1378): زایش دوباره، چاپ اول، انتشارات: خدمات فرهنگی کرمان، 1384. ریشه شناسی و اشتقاق واژه فرهنگ. انتشارات: مرکز کرمان شناسی.

11- بویس،مری، (1374)،،،تاریخ کیش زرتشت،ترجمه همایون صنعتی زاده انتشارات: توس،تهران

12- بهار، مهرداد، (1384): پژوهشی در اساطیر ایران، چاپ پنجم، انتشارات: آگاه، (1352): اساطیر ایران، انتشارات: بنیاد فرهنگ ایران.

13- پورداود، ابراهیم. 1377. یشت‌ها، دوره دوجی، چاپ دوباره، انتشارات: اساطیر. 1347. یشت‌ها، چاپ دوم، انتشارات: طهوری، تهران.، 1355. فرهنگ ایران باستان، بخش نخست، انتشارات: دانشگاه تهران. چاپ دوم.، به کوشش فره‌وشی، بهرام، 1356. یادداشتهای گاتها، انتشارات: دانشگاه تهران، چاپ دوم.

14- تفضلی، احمد، (1369): جاویدان خرد، انتشارات: طوس.، (1376): تاریخ ادبیات ایرانپیش از اسلام به کوشش ژاله آموزگار، انتشارات: سخن، تهران

15- جعفری، علی اکبر، 1354. هفت هات، انجمن فرهنگ ایران باستان.، 1359. ستوت یسن گاتهای اشوزرتشت، سارمان انتشارات: فروهر.

16- حدادی، الهام، داودی مقدم، فریده، رویکرد عرفانی به مرگ در حماسه فردوسی،

17- حسینی همدانی، سید محمد حسین، (1361): انوار درخشان، چاپ اول. مصحح محمد باقربهبودی، ناشر: کتابفروشی لطفی، تهران

18- حسین بن خلف تبریزی، المفردات فی غریب القرآن، (1384)،برهان قاطع، ناشر: باران اندیشه

19- خسروی، غلامرضا، (1367): دورنمای رستاخیز در ادیان پیشین و قرآن، انتشارات: کتابفروشی مرتضوی

20- دادگی، فرنبغ، (1378): بند هش ایرانی، ترجمه مهرداد بهار، چاپ سوم، انتشارات: طوس

21- دوانلو، فرانک (گردآورنده)، 1387. گات‌های زرتشت (متن طبیقی بر اساس هشت ترجمه فارسی)، چاپ نخست، شیراز، انتشارات: نوید، 1387، گات‌های زرتشت- متن تطبیقی بر اساس هشت ترجمه فارسی، انتشارات نوید، شیراز، چاپ یکم.

22- دوستخواه، جلیل،1380از فریدون تا کیخسرو، تا تاریخ، حماسه ایران، یادمانی از فراسوی هزاره ها، تهران: انتشارات: آگه،

23- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، زیر نظر محمد معین و جعفر شهیدی، دانشگاه تهران

24- راس کوبلر، الیزابت، (1377): چرخ زندگی، یادداشتی در باره مرگ و زندگی، مترجمین فرناز فرود و ریحانه فرهنگی.

25- راس کوبلر، الیزابت، (1379): مرگ آخرین مرحله رشد، مترجم پروین قائمی، چاپ اول پیک بهار.

26- رضائی، مهدی، (1384): آفرینش و مرگ در اساطیر،چاپ دوم، انتشارات: اساطیر.

27- رضی، هاشم، (1363): اوستا- سرودهای زرتشت، چاپ نخست، سازمان انتشارات: فروهر.

28-زمردی، حمیرا، (1385)، نقد تطبیقی ادیان و اساطیردر شاهنامه ی فردوسی، خمسه ی نظامی ومنطق الطیر، چاپ دوم،انتشارات: زوار

29- زمردیان، احمد،(1378)، سرنوشت انسان، چاپ دوم، انتشارات کتابفروشی اسلامیه

30- زنر، آر.سی، (1378)، زروان یا معمای زرتشتی گری، چاپ دوم، ترجمه تیمور قادری، انتشارات: امیر کبیر،تهران

31- سبحانی، جعفر، (1368)،،معاد شناسی در پرتو کتاب عقل، سنت، چاپ اول، ترجمه علی شیروانی،(1380)،سرنوشت از دیدگاه علم و فلسفه

32- سرامی، قدمعلی، (1368)، از رنگ گل تا زنج خار، انتشارات: علمی فرهنگی تهران، چ اول

33- شاهرخ، کیخسرو، (1380)، زرتشت پیامبری که از نو باید شناخت،انتشارات: جامی،چاپ دوم

34- شریف لاهیجی، محمد بن علی،(1373)، تفسیر شریف لاهیجی، چاپ اول، مصححان میر جلا ل ا لدین حسینی ارموی ودکتر محمد آیتی، نشر: داد، تهران

35- شودزمیذ، (1375)، گفتگو با مردگان، ترجمه زین ا لعابدین کاظمی

36- شهزادی، رستم، 1381. برگردان گات‌ها، چاپ دوم، تهران، انتشارات: فردوس.

37- شهمردان، رشید، 1364. آموزش‌های اشوزرتشت، تهران، انتشارات: راستی.

38- صالحی حاجی آبادی، نعمت الله، (1380)، انسان در بهشت و دوزخ،چاپ اول،انتشارات: فکر آوران،قم

39- عاملی، ابراهیم، (1360)، تفسیر عاملی،چاپ اول، انتشارات: صدوق، تهران

40- عبید رئوف،(1374)، انسان روح است نه جسد، ترجمه زین العابدین کاظمی خلخالی

41- عریان، سعید (مترجم)، آسانا، جاماسب جی (گردآورنده)، 1371. متون پهلوی، ناشر: کتابخانه ملی ج.ا.ایران، چاپ یکم، تهران.

42- علی خواه، محمد مهدی،(1375)، روح و معمای مرگ، چاپ چهارم، انتشارات: جمال الحق

43- غیبی، مهران، 1382. اردیبهشت- ریشه‌ها و ارزش‌ها. ماهنامه اسفند. شماره 2. آذرماه 3741 (1382)، 1379، جایگاه آتش در دین زرتشتی، هفته نامه فردوس کویر، کرمان، تیرماه 1379

44- غفار زاده، سعید، (1365)،کنکاشی نو پیرامون اسرار عالم پس از مرگ، انتشارات: قلم

45- فردوسی، ابولقاسم، (1385)، شاهنامه به کوشش دکتر سعید حمیدیان، جلد 1-4، چاپ هشتم،انتشارات: نشر قطره

46- کوزه کنانی، ملا محمد،هدایهالموحدین، چاپ اول، انتشارات: باختران

47- مرگ وجاودانگی، مقالات هیوم، راسل، ترجمه سید محسن رضازاده، چاپ دوم، دفتر پژوهش ونشر: سهروردی

48- محسنی نیا، ناصر. 1382. وجوه غلبه و استیلای فرهنگی ایرانیان در سده‌های نخستین هجری.

49- مجله‌ی مطالعات ایرانی. مرکز تحقیقات فرهنگ و زبان ایران. دانشگاه شهید باهنر کرمان. سال دوم، شماره سوم، بهار

50 - محمد بن منور(1320). اسرارالتوحید، تصحیح‌‌ احمد بهمنیار، تهران: دانشگاه‌ تهران.

51- مشکور، محمد جواد، (2537)، تاریخ اقوام و پادشاهان پیش از اسلام،سازمان انتشارات: شرقی،تهران

52- مظاهری، حسین، (1375) معاد در قرآن،چاپ ششم، انتشارات: قدس

53- منوچهر پور، منوچهر، (1387)، بدانیم وسربلند باشیم، چاپ سوم، انتشارات: فروهر

54- مهر، فرهنگ، 1374. دیدی نو از دینی کهن فلسفه زرتشت، انتشارات: جامی، تهران.

55- نوشین، عبدالحسین،(1386)، واژه نامک، (فرهنگ واژه های دشوار شاهنامه)، چاپ دوم

56- یاحقی، محمد جعفر،((1386)، فرهنگ اساطیر وداستان واره ها در ادبیات فارسی، انتشارات: فرهنگ معاصر، تهران

تگ‌ها

باور - بهشت - جهان پس از مرگ - دوزخ - دین زرتشتی - زرتشت - شاهنامه‌ - فرهنگ - گات ها