پایان نامه بررسی نقش مایه های تصویری در مجموعه بناهای گنجعلیخان کرمان

پایان نامه برای دریافت درجه­ی کارشناسی ارشد  «M.A»

گرایش: تصویر سازی

چکیده پایان نامه ( شامل خلاصه، اهداف، روش های اجرا و نتایج به دست آمده ):

کاشیکاری هنریست که در معماری ایران خصوصا معماری مذهبی، از اعتبار و اهمیت بالا و والا برخوردار است. در این میان کاشیکاری هفت رنگ تصویری که از اواخر دوران صفویه بر بناهای ایرانی نصب شده ،باعث پیدایش جنبش و نهضت هنری جدیدی میشود که با نقاشی ایرانی  خصوصا نقاشی قهوه خانه پیوند نا گسستنی دارد. کاشی سفیر ذوق و اعتبار هنر ایران در گوشه و کنار عالم میشود.چرا که تمام ویژگیهای هنر ایران را یکجا به نمایش میگذارد.اما بارنگ باختن معماری سنتی ایران و مورد بی مهری ،فراموشی ،بی اعتنایی قرار گرفتن آن ،بسیاری از هنر های تزئینی و بی همتای این خاک چون کاشیکاری به فراموشی سپرده می شود.

اکثر بناهای به جا مانده در شهر کرمان متعلق به دوران صفویه و قاجار میباشند ونمونه های بسیارزیبا و ارزشمندی از این کاشیهای تصویری را با موضوعات مختلف در خود جای داده است.ازجمله این بنا ها میتوان به مجموعه گنجعلیخان اشاره کرد که تنوع در رنگ آمیزی ، طراحی و کاربرد موضوعات گوناگون در بخشهای مختلف این مجموعه و ارتباط و هماهنگی موضوعات با محل قرار گیری آنها از نمونه های عالی ،اصیل و پابرجای تزیینات این دوران است .

در این نوشتار در کنار بررسی تاریخچه مجموعه گنجعلیخان کرمان به معرفی ویژگیهای نمادین وتحلیل نقوش تصویری بدیع و استسنائی  به کار رفته در این بنا پرداخته شده است.

مقدمه:

ایران سرزمینی است با پیشینه طولانی که در جای جای آن آثار متعددی از دوره های مختلف دیده می شود.در طول تاریخ ایران همیشه پیوندی نزدیک بین هنر و محیط زندگی وجود داشته است. در فرهنگ تمدن ایرانی- اسلامی، محیط زندگی انسان، یکی از مهمترین بستر هایی است که در آن هنر با عالی ترین شکل تجسم و نمود پیدا کرده است. هنرمندان با بکارگیری انواع مصالح، رنگ ها، نقش ها، شکل ها و ...، نهایت هماهنگی، تلفیق و زیبایی را در محیط زندگی ایجاد نموده و محلی دلپذیر و زیبا متناسب با نیاز های جسمی و روحی انسان بوجود آورده اند. اوج این ارتباط در معماری بناهای تاریخی تجلی پیدا می کند.

اگرچه بخش زیادی از سرزمین ایران را صحرا و دشت های کم حاصل و بدون درخت و سبزه تشکیل می دهد. در چنین محیطی دشت ها به رنگ خاکستری و قهوه ای غبار آلود نمود پیدا کرده است. خشت های گلی که با گرمای خورشید خشک شده و اجر های پخته، عمده مصالح ساختمانی این مناطق به شمار می روند. در چنین شرایطی مردم این مناطق از یک عطش فزاینده ای در استفاده از رنگ های شفاف و روشن برخوردار هستند. رنگ های مورد استفاده در اماکن بسیار دقیق و استادانه انتخاب شده اند که خود گواهی بر ارزش و جایگاه مهم رنگ در چنین محیط هایی هستند.از جهتی دیگر، بیانگر تأثیر مهم رنگ ها در ایجاد نشاط در محیط زندگی می باشد. قابل توجه است رنگ های مورد استفاده، از منابع و معادن محلی قابل استخراج بوده است.

بیش از پنج قرن، عمده ترین تزئینات قسمت های مختلف بناها، شامل انواع کتیبه ها، نقوش هندسی و گیاهی با انواع مختلف آجر انجام می پذیرفت.

فصل اول 

مقدمه:

ایران سرزمینی است با پیشینه طولانی که در جای جای آن آثار متعددی از دوره های مختلف دیده می شود.در طول تاریخ ایران همیشه پیوندی نزدیک بین هنر و محیط زندگی وجود داشته است. در فرهنگ تمدن ایرانی- اسلامی، محیط زندگی انسان، یکی از مهمترین بستر هایی است که در آن هنر با عالی ترین شکل تجسم و نمود پیدا کرده است. هنرمندان با بکارگیری انواع مصالح، رنگ ها، نقش ها، شکل ها و ...، نهایت هماهنگی، تلفیق و زیبایی را در محیط زندگی ایجاد نموده و محلی دلپذیر و زیبا متناسب با نیاز های جسمی و روحی انسان بوجود آورده اند. اوج این ارتباط در معماری بناهای تاریخی تجلی پیدا می کند.

اگرچه بخش زیادی از سرزمین ایران را صحرا و دشت های کم حاصل و بدون درخت و سبزه تشکیل می دهد. در چنین محیطی دشت ها به رنگ خاکستری و قهوه ای غبار آلود نمود پیدا کرده است. خشت های گلی که با گرمای خورشید خشک شده و اجر های پخته، عمده مصالح ساختمانی این مناطق به شمار می روند. در چنین شرایطی مردم این مناطق از یک عطش فزاینده ای در استفاده از رنگ های شفاف و روشن برخوردار هستند. رنگ های مورد استفاده در اماکن بسیار دقیق و استادانه انتخاب شده اند که خود گواهی بر ارزش و جایگاه مهم رنگ در چنین محیط هایی هستند.از جهتی دیگر، بیانگر تأثیر مهم رنگ ها در ایجاد نشاط در محیط زندگی می باشد. قابل توجه است رنگ های مورد استفاده، از منابع و معادن محلی قابل استخراج بوده است.

بیش از پنج قرن، عمده ترین تزئینات قسمت های مختلف بناها، شامل انواع کتیبه ها، نقوش هندسی و گیاهی با انواع مختلف آجر انجام می پذیرفت.

فصل دوم 

مطالعات نظری

2-1- بنا ها و کاربرد آن ها

از مشخصات ویژه معماری ایران می توان به پلانهای ساده ای اشاره کرد که با تزئین مختلف و متفاوت، اما هماهنگ با بنا زیور یافته، معماران ایرانی هر فضای کالبدی را به منظور در برگرفتن فعالیتی معین و برای پاسخگویی به نیازها و خواسته های استفاده کنندگان پدید می آورند و شکل آن علاوه بر عوامل بالا تحت تاثیر عوامل متعدد دیگری از جمله ویژگی های محیط طبیعی، مصالح و امکانات فنی،‌ فرهنگ حاکم بر جامعه و خلاقیت طراحان قرار داشت.

«گذشته از تاثیرت اقلیمی،‌ مصالح موجود، هدفهای مذهبی و فرهنگ محیط اطراف، حامیان هنر نیز نقش قطعی در ساخت، تزئین و کاربرد بناها داشته اند، احداث آثار بزرگ حق ممتاز و وظیفه فرمانروایان بشمار می آمد. داریوش، خشایارشاه،‌ خسرو دوم، تیمور و شاه عباس همه منابع و استعدادهای ملت را در برپا ساختن بناهایی منحصر بفرد بکار بردند، حکام محلی و نخست وزیران نیز عهده دار بناهای زیبای بسیاری گشتند از جمله بناهای منسوب به نظام الملک وزیر سلجوقی در اصفهان یا رشید الدین تبریز در دوران تیموری، گنجعلیخان کرمان در زمان صفویه و یا ابراهیم خان کرمان در دوران قاجار خود نشان دهنده تلاش و همت آنان است(سلطان زاده،1365،159).

 در ایجاد بناهای ماندگار مطالعه دوباره معماری ایران نشان دهنده چگونگی گسترش آن در طی پانزده قرن گذشته است و در هر دوره بناهایی با ویژگیهای گوناگون در روستاها، شهرها، جاده ها و ... ایجاد گردید که کاربردهای متفاوت داشته اند. هر یک از شهرها و سکونتگاههای قدیمی گنجینه فرهنگی با ارزشی به شمار می آید که نمایانگر روند تاریخ حیات اجتماعی جاری در آن است و هر یک از عناصر و فضاهای آن گویای بخشی از ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی جامعه می باشد که با بررسی و شناخت آن می توان به زوایا و ابعاد ناشناخته ای از فرهنگ، هنر و تاریخ این سرزمین پی برد.

اهمیت معماری اسلامی زمانی آشکار می شود که بدانیم در ساخته های این دوره به کاربرد مادی و معنوی بناها توجه شده است. برای دریافت این ویژگی و شناخت بهتر کاربرد و کارکردهای بنا در این فصل ضمن تقسیم بندی و معرفی مهمترین بناهای عمومی دوره اسلامی به معرفی انواع تزئینات در این بناها می پردازیم.

 2-1-1- مسجد

مساجد مهمترین بنای هر شهر و روستا هستند که همواره نقش مهمی در زندگی مسلمانان داشته اند. اقامه نماز جمعه، ایراد خطبه ها و تدریس در مساجد انجام می گرفت. «مسجدها علاوه بر کارکرد اصلی خود غالباً یکنوع دیوان عدالت بود. قراردادها در آنجا بسته و امضا می شد و معاملات به انجام می رسید. گفتگوهای معمولی و اخبار رد و بدل می گردید، محرران در مسجد کار پر رونقی داشتند حتی در قسمتهایی از مسجد نیز از کار پزشکی قانونی امروزی انجام می گرفت یعنی جنازه هایی که هویتشان معلوم نبود موقتاً‌ در آنجا می گذاشتند.» (پوپ، 1365، 94)

کتیبه های باقی مانده بر دیوار بعضی از مساجد (مسجد جامع قزوین و مسجد جامع کاشان) حاوی وقف مکانهایی برای توسعه و تعمیرات مساجد از طرف واقف یا حکمران است، اغلب مساجد در مرکز شهرها نزدیک بازارها و محدوده دارالحکومه ها ساخته می شوند و اگر شهری به بیش از یک مسجد نیاز داشت مساجد دیگری از طرف حکومت یا افراد خیر احداث می شد. اهمیت مساجد در شهرها به حدی بود که اگر شهری مسجد جامع یا آدینه نداشت اهمیت شهری هم نداشت، مسجدها را از نظر دامنه، تنوع و حوزه کارکردهای آنها می توان به چهار گروه تقسیم بندی کرد. گروه نخست، شامل مسجدهای جامع و مسجدهای بزرگی که توسط سلاطین، حکما و وزرا ساخته می شدند و بعنوان مسجد اصلی و محل برگزاری نماز جمعه یا اجتماعات اصلی استفاده می شد همچون مسجد جامع کرمان یا مسجد ملک کرمان.

گروه دوم شامل مسجدهای متوسطی می شود که توسط بزرگان محلی، علما یا مشارکت عمومی ساخته می شد و معمولاً پیروان هر مذهب برای خود اینگونه مساجد را می ساختند مانند مسجد حاج آقا علی کرمان.

گروه سوم شامل مسجد – مدرسه ها می شود. با وجود آن که تعداد مسجد- مدرسه ها بسیار اندک و انگشت شمار است اما اهمیت آنها از جهت این که دو کارکرد عبادی و آموزشی داشته و همزمان و به موازات یکدیگر، هر کدام بخشی از فضای کالبدی را به خود اختصاص داده اند نکته ای قابل توجه است مانند مسجد- مدرسه آقا بزرگ کاشان یا مسجد – مدرسه سید اصفهان.

گروه چهارم شامل مسجدهای بسیار کوچکی می شود که عمده ترین و شاید تنها کارکرد آنها، جنبه عبادی آنها بوده است و تنها در آنجا نماز به جا آورده می شده، این مساجد را معمولاً‌ افراد خیر خواه، در محله ها یا در امتداد بازار و یا مراکز اقتصادی می ساختند، مانند مسجد گنجعلیخان کرمان.

در نقشه مساجد از قرن چهارم هجری دگرگونی به وجود آمد و بر اساس آن مساجد متفاوت در شهرها احداث شد و نقشها پیچیده تر و تزئینات آن بیشتر شد. مساجد اولیه بسیار ساده بودند و فضای کالبدی آنها متشکل از شبستانی بدون در بود که در جلوی آن حیاط یا فضای باز نیمه محصوری وجود داشت. با گذشت زمان و روی کار آمدن حکومتهای سلطنتی بر عظمت و شکوه معماری مساجد افزوده شد. در ایران عناصری از معماری بومی در فضای مسجدها مورد استفاده قرار گرفت. ایوان یکی از این عناصر بود. یک ایوان در شبستان اصلی و سپس دو ایوان روبروی یکدیگر که اغلب یکی به ورودی اختصاص داشت به ساختمان مسجد اضافه شد و تعداد این ایوانها در مرحله ای از تکامل طرح مسجد به چهار عدد رسید. عنصر دیگر عبارت از چهار طاقی ها بود که در پیش از اسلام به عنوان بخشی از فضای آتشکده ها و آتشگاه ها مورد بهره برداری واقع می شد و پس از اسلام بعضی از آنها به عنوان مسجد مورد استفاده قرار گرفت این عنصر و گنبد به صورت گنبدخانه در بخش شبستان اصلی مسجد به کار گرفته شد و بر عظمت و شکوه معماری مسجد افزود. «طرح فضاهای چهار ایوانی که پیش از اسلام نیز شناخته شده بود و متاثر از جهان بینی و فرهنگ ایران باستان و در ارتباط با جهان چهارگانه مقدسی بود که در ارتباط با فضای مثالی و توجه به حرکت و سیر خورشید شکل گرفته بود چنان مورد استقبال قرار گرفت که در طرح بیشتر مسجدها و سایر بناهای بزرگ به کار برده شد.» . (سلطان زاده، 1365 ،268)

تزئین بناهای مذهبی و مساجد با آجر مرسوم بود که در زمان سلجوقیان رایج در دوره ایلخانان تکامل یافته بود در دوره صفویان جای خود را به تزئین پرکار و گسترده کاشیکاری داد، بیشترین محل تزئین در نمای خارجی ورودی مسجد بود که دوره ایلخانیان به بعد بسیار مورد توجه قرار گرفت و در این بناها، فضای ورودی بسیار مرتفع و با شکوه ساخته می شد.