خلاصه پایان نامه طراحی دهکده گردشگری وارش با رویکردی بر معماری اکولوژیک
پایان نامه برای دریافت درجه
کارشناسی ارشد
رشته معماری گرایش معماری
شهریور1393
طراحی دهکده گردشگری وارش در آمل با رویکرد معماری اکولوژیک؛ بررسی اصول طراحی، گردشگری پایدار، ظرفیت‌های طبیعی مازندران و مجاورت با رودخانه هراز.
مقدمه:
صنعت گردشگری در ایران با شتاب فراوان در حال توسعه است و این توسعه، در کنار ظرفیت‌های گسترده کشور، مسائل و مشکلات متعددی را نیز به وجود آورده است. یکی از مهم‌ترین این مسائل، طراحی مناسب فضاها و امکانات گردشگری، از جمله دهکده‌های گردشگری است. دهکده‌های گردشگری مکان‌هایی هستند که در آنها، چه در خود مکان و چه در فواصل نزدیک، جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی برای جذب گردشگران وجود دارد و به ایجاد تأسیسات، امکانات گردشگری و اطلاع‌رسانی مناسب نیازمند هستند. در پروژه حاضر، رودخانه به عنوان یکی از جاذبه‌های طبیعی سایت مطرح است و دهکده گردشگری با هدف ایجاد فضایی برای اقامت، استراحت و تمرکز گردشگران داخلی و خارجی مورد توجه قرار گرفته است. چنین مجموعه‌هایی با هدف گسترش سفرهای فراغتی، تعطیلاتی و اقامتی شکل می‌گیرند و می‌توانند دارای فضاهای تفریحی، ورزشی، اقامتی، خدماتی و رفاهی باشند. طراحی بهینه این فضاها یکی از وظایف مهم طراحان گردشگری محسوب می‌شود.
رساله حاضر با عنوان طراحی دهکده گردشگری با رویکرد اکولوژیک، به طراحی فضاهای مناسب برای یک دهکده گردشگری در شهرستان آمل می‌پردازد. برای رسیدن به این هدف، مبانی نظری و ضوابط مرتبط با گردشگری و طراحی اکولوژیک مورد مطالعه قرار گرفته و بر اساس آنها، ریزفضاها و عملکردهای مورد نیاز مجموعه مشخص شده‌اند. پس از شناخت نیازهای پروژه، رویکرد اکولوژیک در طراحی سایت و ساختمان‌های مورد نیاز دهکده گردشگری به کار گرفته شده است. در این رویکرد، ویژگی‌ها و قابلیت‌های محیط طبیعی و همچنین ضرورت حفظ و صیانت از منابع طبیعی در فرآیند طراحی مورد توجه قرار می‌گیرد.
اهمیت موضوع از آنجا ناشی می‌شود که توسعه تاریخی بسیاری از شهرهای کشور، اگرچه از نظر کمی با گسترش سطح شهر، افزایش ساخت‌وساز و افزایش درآمدهای شهری همراه بوده است، اما از نظر کیفیت محیطی با چالش‌های فراوانی مواجه شده است. یکی از مشکلات همیشگی شهرهای امروزی کشور، کمبود فضاهای تفریحی و گردشگری است. گردشگری در شرایط امروز تنها به معنای سفر و بازدید از یک مکان نیست، بلکه به مبنایی برای ایده‌پردازی، تفریح و تفرج، اشتغال‌زایی و کارآفرینی تبدیل شده و در شکل مدرن‌تر، شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته از زیرساخت‌های اقتصادی، اجتماعی، عمرانی و فرهنگی را شکل داده است. ایران نیز به دلیل برخورداری از جاذبه‌های گسترده فرهنگی، میراثی و طبیعی، از کشورهای دارای ظرفیت‌های قابل توجه گردشگری محسوب می‌شود و توان بالقوه فراوانی برای توسعه صنعت توریسم، گردشگری، تفریح و تفرج در سطح ملی و بین‌المللی دارد.
استان مازندران به دلیل برخورداری از عرصه‌های بکر و طبیعی، نعمت‌های طبیعی فراوان، آب‌وهوای منحصر به فرد، همجواری با دریای خزر و دامنه‌های البرز، از مناطق مهم و مفرح گردشگری کشور به شمار می‌رود. مراجعت سالیانه میلیون‌ها مسافر به این استان، جایگاه آن را در نظام گردشگری کشور و میزان توجه به قابلیت‌های طبیعی آن نشان می‌دهد. سایت مورد نظر پروژه نیز با استقرار در شهرستان آمل و در جوار رودخانه هراز، از قابلیت‌ها و پتانسیل‌های خطه سرسبز مازندران بهره‌مند است. آب‌وهوای مطلوب، سرسبزی و تراکم پوشش گیاهی، مجاورت با دریای خزر و استقبال مسافران از جمله ظرفیت‌هایی هستند که در شناخت موقعیت پروژه مورد توجه قرار گرفته‌اند.
یکی از مسائل اصلی مطرح‌شده در پژوهش، پاسخگویی مناسب به نیازهای جسمی، ذهنی و روحی انسان است. فضاهای عمومی باید در قالب عملکردهای متعدد و خاص، امکان پاسخگویی به این نیازها را فراهم کنند. ضعف یا فقدان عملکردهای اجتماعی مناسب می‌تواند به عدم تعادل در زندگی انسان منجر شود و پیامدهای آن متوجه جامعه باشد. رشد و توسعه زندگی شهری و افزایش تقاضا برای مسکن و ساختمان، در بسیاری از موارد با نادیده گرفتن ارزش‌های کیفی محیطی و تخریب فضاهای طبیعی و محیطی، به‌خصوص فضاهای سبز شهری، همراه شده است. در نتیجه، بخش‌هایی از فضاهای شهری بیشتر به عرصه تعاملات مالی و اقتصادی تبدیل شده‌اند.
در مقابل، انسان امروز با درک اهمیت فضاهای عمومی تفریح و تفرج و کارکردهای مختلف آنها در ساختار زندگی جمعی، تلاش برای حفظ، احیاء و بهره‌برداری بهینه از منابع موجود را در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌های خود مورد توجه قرار داده است. فضاهای تفریحی و تفرجی می‌توانند علاوه بر پاسخگویی به نیازهای فردی، زمینه تعاملات اجتماعی را نیز فراهم کنند. عدم توجه به رویکرد اجتماعی و فرهنگی در طراحی این فضاها، می‌تواند نقش توسعه‌ای آنها را کاهش داده و تعاملات اجتماعی را تضعیف کند. از این منظر، طراحی فضاهای گردشگری باید علاوه بر نیازهای عملکردی، به ابعاد اجتماعی و فرهنگی استفاده‌کنندگان نیز توجه داشته باشد.
کمبود فضاهای اجتماعی و به‌ویژه فضاهای تفریحی و تفرجی در شهرهای بزرگ کشور، یکی دیگر از زمینه‌های ضرورت این پروژه است. نبود یا کمبود چنین فضاهایی می‌تواند بر روحیات شهروندان تأثیر گذاشته و الگوهای رفتاری ناموزونی ایجاد کند. توسعه فضاهای تفریحی و تفرجی از نظر اقتصادی نیز اهمیت دارد، زیرا ایجاد مناطق تفریحی و گردشگری می‌تواند فرصت‌های شغلی و درآمدهای ملی ایجاد کند. به همین دلیل، توسعه گردشگری و فضاهای تفریحی در بسیاری از کشورهای جهان مورد توجه مدیران و تصمیم‌گیران قرار گرفته و در دهه‌های اخیر رشد و توسعه این فضاها افزایش یافته است.
در ایران نیز توسعه فرهنگ گردشگری و ایجاد مناطق مناسب گردشگری و تفریحی مورد توجه قرار گرفته است. ایجاد این فضاها می‌تواند علاوه بر بازخوردهای مثبت روانی و اجتماعی، زمینه توسعه صنعت گردشگری و کسب درآمدهای ملی را در ابعاد ملی و بین‌المللی فراهم کند. ضرورت این موضوع با توجه به کمبود گردشگاه‌های بزرگ‌مقیاس ملی و بین‌المللی در کشور بیشتر نمایان می‌شود. از سوی دیگر، ایجاد فضاهای تفریحی و تفرجی در داخل شهرها به دلیل کمبود فضاهای مناسب، ترافیک و آلودگی‌های ناشی از سفرهای درون‌شهری با مشکلاتی روبه‌رو است. بنابراین، ایجاد فضاهای گردشگری و تفریحی در مناطق حاشیه‌ای شهرها و مناطق خوش‌آب‌وهوا و مستقر در دامن طبیعت، مورد استقبال بیشتری قرار گرفته است.
در سال‌های اخیر، ساکنان شهرهای بزرگ کشور گرایش بیشتری به سفرهای برون‌شهری و استفاده از فضاهای تفریحی و فراغتی خارج از شهر پیدا کرده‌اند. این در حالی است که فضاهای تفریحی و فراغتی درون‌شهری با استقبال مشابهی مواجه نیستند، زیرا شهروندان در بسیاری از موارد با هدف خروج از محیط شهری به سفر می‌روند. تنوع اقلیمی و غنای محیط طبیعی ایران نیز ظرفیت‌های فراوانی برای توسعه اکوتوریسم و طبیعت‌گردی ایجاد کرده است. این ظرفیت‌ها در صورت مدیریت صحیح منابع و سرمایه می‌توانند زمینه توسعه‌ای همه‌جانبه را فراهم کنند و بازخوردهای مثبت آن نصیب جامعه ایران شود.
در این میان، فضاهای سبز و فضاهای تفریحی و تفرجی طبیعی برون‌شهری، که در عرصه تعامل انسان با طبیعت و همچنین تعامل انسان با انسان شکل گرفته‌اند، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. شهرستان آمل یکی از مناطق مورد توجه در این زمینه معرفی شده است و سایت پروژه نیز در میان این محدوده و در یکی از نقاط دارای پتانسیل‌های مشابه قرار دارد. بر اساس سیاست‌های کلان کشوری و طرح‌های آمایشی ملی، اراضی شمالی کشور و استان‌های گیلان و مازندران نقش‌های تفریحی و اکوتوریستی دارند. از این رو، ظرفیت‌های موجود در این خطه باید به سمت کارکردهای تفریحی، فراغتی و اکوتوریستی هدایت شوند.
موقعیت استراتژیک استان مازندران و پتانسیل بالای آن در جذب گردشگر، موجب شده است که این استان با وجود سطح پایین سرمایه‌گذاری‌ها و کمبود برنامه‌های توسعه گردشگری، هر سال پذیرای گردشگران متعدد از نقاط مختلف کشور و حتی سایر کشورها باشد. سایت مورد نظر نیز از این ظرفیت برخوردار است و در صورت برنامه‌ریزی و طراحی مناسب می‌تواند با بهره‌گیری از مزیت‌های موجود، در مقیاس‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی نقش تفریحی، فراغتی و اکوتوریستی ایفا کند. تحقق این نقش نیازمند توجه به ویژگی‌های محیط طبیعی و مصنوع، همچنین بازخوردهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است.
استقرار عملکردها و کاربری‌های مختلف در سایت پروژه باید با توجه به ویژگی‌های محیط طبیعی و مصنوع و بازخوردهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی صورت گیرد. در این فرآیند لازم است از ایجاد ناهنجاری‌های اجتماعی و زیست‌محیطی در محدوده جلوگیری شود. بنابراین، توسعه آینده سایت نیازمند برنامه‌ریزی جامع و کاربردی است و تهیه طرح‌های توسعه‌ای با ملاحظات کارکردی، اجتماعی، زیست‌محیطی و اقتصادی از برنامه‌های اصلی پروژه به شمار می‌رود. هدف آن است که مجموعه در بستری متقن و برنامه‌ریزی‌شده بتواند به نیازهای منطقه پاسخ دهد.
صنعت گردشگری از گذشته با اهداف مختلفی مانند بازدید از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی، اکوتوریسم، زیارت، تجارت و استفاده از خدمات درمانی شکل گرفته و با توسعه وسایل سفر و فراهم شدن امکانات مناسب‌تر، گسترش یافته است. امروزه این صنعت به عنوان یکی از فعالیت‌های درآمدزا مورد توجه کشورها قرار دارد. توسعه شهرنشینی و رشد صنایع و افزایش آلودگی‌های محیطی نیز موجب شده است تقاضا برای سفر و گذران اوقات فراغت در جوامع شهری افزایش پیدا کند. در پاسخ به این تقاضا، خدمات، تسهیلات، تجهیزات و زیرساخت‌های مرتبط با گردشگری نیز توسعه یافته‌اند.
دهکده‌های گردشگری در کشورهایی که برنامه‌های بلندمدت برای جذب گردشگر دارند، از استانداردهای ویژه‌ای برخوردارند. بنابراین مطالعه این دهکده‌ها و شرایط تشکیل آنها برای برنامه‌ریزی بهتر و جلوگیری از بسیاری از معضلات توسعه صنعت گردشگری ضروری است. شناخت معیارهای لازم برای شکل‌گیری دهکده‌های گردشگری می‌تواند به طراحی صحیح این مجموعه‌ها کمک کند. در این تحقیق نیز با مطالعه نمونه‌های خارجی و مقایسه آنها با نمونه‌های مشابه داخلی، معیارهای لازم برای طراحی یک مجموعه تفریحی در دهکده‌های گردشگری مورد بررسی قرار گرفته و این معیارها در نمونه موردی پژوهش به صورت عملی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
هدف نهایی پروژه، طراحی و ارتقای کیفی دهکده گردشگری با ایجاد فضاهای تفریحی و فرهنگی است؛ مجموعه‌ای با نظام کارآمد و بازدهی اقتصادی مناسب برای جامعه که بتواند نقش تفریحی و فراغتی خود را با ملاحظات زیست‌محیطی، عملکردی و اجتماعی فرهنگی ایفا کند. این مجموعه در شهرستان آمل و استان مازندران طراحی می‌شود و هدف آن فراهم کردن شرایط مناسب برای گذران اوقات فراغت، ارتقای ابعاد روحی، جسمی و ذهنی جمعیت بهره‌گیرنده و ارتقای کیفیت‌های زیست‌محیطی منطقه طرح است.
در بخش اهداف زیست‌محیطی، هدف کلان طرح ارائه برنامه فیزیکی و نظام طراحی متناسب با قابلیت‌ها و توان‌های محیطی بستر پروژه است. این رویکرد با هدف حفظ و صیانت از اراضی طبیعی منطقه، جلوگیری از تخریب آنها و ارتقای نقش و جایگاه زیست‌محیطی محدوده دنبال می‌شود. از جمله اهداف عملیاتی، کاهش نقش مخرب مداخلات توسعه‌ای در اراضی محدوده طرح، ایجاد بسترهای لازم برای حفاظت و صیانت پایدار از منابع طبیعی توسط مردم و فراهم کردن حضور مدیریت‌شده مردم در اراضی ملی و طبیعی به منظور جلوگیری از روند تخریب ارزش‌های زیست‌محیطی منطقه است. همچنین توسعه فضاهای سبز، از جمله جنگل‌کاری و درختکاری، و ایجاد فضاهای آبی مانند مسیرهای آبی، برکه‌ها و آبگیرها در راستای اهداف محیطی پروژه مورد توجه قرار گرفته است.
در مجموع، طراحی دهکده گردشگری وارش با رویکردی بر معماری اکولوژیک بر پیوند میان گردشگری، طبیعت، محیط زیست، تفریح و توسعه منطقه‌ای استوار است. انتخاب شهرستان آمل و مجاورت سایت با رودخانه هراز، در کنار پوشش گیاهی، آب‌وهوای مطلوب و ظرفیت‌های گردشگری مازندران، بستر مناسبی برای شکل‌گیری یک مجموعه گردشگری فراهم می‌کند. پروژه تلاش دارد با شناخت مبانی گردشگری و طراحی اکولوژیک، تعیین عملکردها و ریزفضاهای مورد نیاز و استفاده از رویکرد اکولوژیک در طراحی سایت و ساختمان‌ها، مجموعه‌ای ایجاد کند که ضمن پاسخگویی به نیازهای تفریحی، فرهنگی، اقامتی و رفاهی، نسبت به ویژگی‌ها و ظرفیت‌های محیط طبیعی نیز حساس باشد. در این نگاه، توسعه گردشگری زمانی می‌تواند نقش مؤثری در منطقه داشته باشد که میان نیازهای گردشگران، کیفیت محیطی، تعاملات اجتماعی، بازدهی اقتصادی و حفاظت از منابع طبیعی تعادل برقرار شود.
منابع پایان نامه طراحی دهکده گردشگری وارش با رویکردی بر معماری اکولوژیک
1- ابراهیم زاده، ع، عبادی جوکندان، 1387، تحلیلی بر توزیع فضایی مکانی کاربری فضای سبز در منطقه سه شهری زاهدان،39 ،مجلده جغرافیا و توسعه،شماره11.
2- اداره کل هواشناسی استان مازندران،1389، شرایط حرارتی در شهرهای استان.
3- ازبون، پیتر، 1380، مدرنیته گذار از گذشته به حال، ترجمه حسینعلی نوزری، چاپ دوم، اصفهان، انتشارات نقش جهان
4- اکبری، علیر قرخلو، مهدی، 1389، اکوتوریسم مفهومی نو در جغرافیا گردشگری، چاپ اول، انتشارات نشر انتخاب.
5- امیرانی، محمدهادی،1382 ، سفرسبز وتأملی برمفاهیم و منافع اکوتوریسم، ماهنامه جهاد، معاونت ترویج و نظام بهره برداری ، شماره261 ، صفحه4.
6- ایزدپناه جهرمی، آیدا، 1381، کودک اوقات فراغت و فضای شهری، پایان نامه کارشناسی ارشد شهرسازی، دانشگاه تهران.
7- ایافت، امیر، 1375، مقدعه ای بر مفهوم جدید جهانگردی زیست محیطی، فصانامه محیط زیست، شماره1.
8- بحرینی، حسین، 1377، فرآیند طراحی شهری، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تهران.
9- بهروزفر، فریبرز، 1381، مقدمه ای براکوتوریسم، ماهنامه پیام سبز، سال دوم ، شماره7.
10- توکلی، حبیب الله، احدی، فرهاد،1371، برنامه ریزی استفاده ازاراضی سرخه حصاربه منظورفضای سبزشهری، پایان نامه کارشناسی ارشد شهرسازی، دانشگاه تهران.
11- تولایی، سیمین، 1373، شهر و پیامدهای زیست محیطی آن، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره33.
12- حقانی، پویان،1381، ساماندهی اراضی پارک جنگلی گیشا به عنوان منطقه ویژه گردشگری، پایان نامه کارشناسی ارشد معماری، دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران.
13- خادمی، مصطفی،1365، فضای سبز ، وزارت برنامه و بودجه(مدیریت صنایع) ، صفحه 5-6.
14- خالدی، شهریار، 1373، کاربرد آب و هوا در توسعه جهانگردی ایران، مجموعه مقالات جهانگردی و توسعه، مرکز تحقیقات و مطالعات سیاحتی.
15- رحیمیان، کاوه، 1374، مرکز فرهنگی تفریحی رامسر، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علم و صنعت تهران.
16- زاهدی، شمس‌السادات،1385، مبانی توریسم واکوتوریسم پایدار(با تاکید بر محیط زیست) چاپ اول، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، صفحه 4.
17- زندپور، مهدی، 1382، مرکز جهانگردی هستو اکولوژی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علم و صنعت تهران.
18- سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، 1380، ضوابط طراحی فضای سبزشهری ،(دفترامورفنی و تدوین معیارها) چاپ اول.
19- سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری،1381، کمیته‌ی ملی طبیعت‌گردی ایران تدوین سند ملی توسعه و مدیریت طبیعت گردی در کشور.
20- سازمان مناطق گردشگری، طرح شبکه دهکده‌های گردشگری، گزارش، 1381.
21- سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان مازندران،1387.
22- سعیدنیا، احمد، 1378، کتاب سبز شهرداری، جلد اول، انتشارات سازمان شهرداری ها.
23- سینایی،وحید،1375، توسعه پایدار و گردشگری، ماهنامه اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره95.
24- شایگان، داریوش، 1380، افسون زدگی جدید، ترجمه فاطمه ولیانی، چاپ دوم، نشر فرزان روز.
25- شاهنده، بهزاد، 1380، اکوتورسیم تنها طبیعت گردی نیست، مجلده موج سبز، شماره7.
26- شرکت عمران شهران گیلان ،1387، طرح جامع منطقه نمونه گردشگری ملی شهران ،جلد اول.
27- شرکت عمران زاوه ، 1382، طرح جامع گردشگری مشهد، صفحه90.
28- شریعت نژاد، شمس الله، شریفی، مرتضی، 1388، برنامه ریزی مقدماتی برای توسعه اکوتوریسم، فصلنامه جنگل و مرتع، سازمان جنگلها ومراتع کشور، شماره34.
29- شفیعی نسب، سیدرضا،1383، طراحی مجموعه تفرجی وورزشهای آبی دریاچه چیتگر، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه بین المللی امام خمینی.
30- شهرکی، قدسیه، 1390، مکان یابی دهکده های گردشگری، پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی توریسم، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران.
31- علمباز، فاطمه، 1385، پارک توریستی تفریحی ساحل چمخاله، پایان نامه کارشناسی، دانشگاه علم وصنعت تهران.
32- کسمائی، مرتضی، احمدی نژاد، محمد،1382، اقلیم معماری، نوبت پنجم، اصفهان، نشر خاک.
33- کیارستمی، قاسم ، ضرورت توسعه اکوتوریسم برای جلوگیری ازنابودی دره ها و بهشت شمال شرق تهران،صفحه33 ، ماهنامه پیام سبز، سال سوم، شماره 23.
34- گروه بین‌المللی ره‌شهر، 1388، طرح جامع گردشگری دهکده سلامت دماوند ، معیارهای مکانیضوابط و مقررات، جلد2.
35- گی روشه، 1370، تغییرات اجتماعی، جلد1، ترجمه منصور وثوق، نشر نی.
36- مجنونیان، هنریک،1374 ، مباحث پیرامون پارکها فضای سبز و تفرجگاهها، سازمان پارکها و فضای سبزشهرتهران، چاپ اول، تهران.
37- محمدی، مریم، استاد کلایه، فروغ ،1382، نقش باغهای سنتی درافزایش جذب توریسم و اکوتوریسم، ماهنامه پیام سبز، سال سوم ، شماره19.
38- معماریان، غلامحسین، 1384، آشنایی با معماری مسکونی ایران گونه شناسی برونگرا، تهران، انتشارات دانشگاه علم و صنعت.
39- منصوری، علی، 1381، گردشگری و توسعه پایدار،مجلده رشد آموزش جغرافیا، شماره63.
40- میراب زاده، پرستو، 1375، ارزیابی پیامدهای زیست محیطی توسعه توریسم، فصلنامه محیط ریست، شماره2.
41- وشتاسبی، تقی، 1387، معماری هم ساز با اقلیم، آمل، نشر شمال پایدار.