پایان نامه طراحی مجموعه ی اقامتی- مذهبی - فرهنگی در شهر تاریخی عقدا با رویکرد احیا

پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد مهندسی معماری اسلامی

تابستان 93

چکیده

بافت های تاریخی با توجه به اینکه در روند رو به گسترش شهرها از گذشته تا به امروز، در بردارنده تاریخ مستند هر دوره هستند جزو سرمایه های ملی هر کشور محسوب می شوند. این در حالی است که متاسفانه امروزه این بافت های ارزشمند تاریخی در اکثر شهرهای کشورمان  به دلیل فقدان حیات شهری رو به ویرانی نهادند. عوامل نیرومندی نظیر عوامل فرهنگی؛ شامل آداب اجتماعی و مراسم آیینی و... همچنین جلب جمعیت گردشگر و توریست در ماندگاری، حفظ و احیای حیات این بافت های ارزشمند از طرق مختلفی نظیر جلب حضور و مشارکت مردم، نقش ارزنده ای را ایفا می کنند.

هدف از این پژوهش بررسی نقش عوامل فرهنگی نظیر مراسم آیینی و... در احیای بافت های تاریخی با طرح این پرسش است که آیا می توان با بهره جویی از عوامل فرهنگی بافت تاریخی شهر عقدا را احیا نمود؟  روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی و روش جمع آوری داده ها به صورت اسنادی (اسناد بر اساس متون، نقشه ها و تصاویر) به همراه برداشت های میدانی بوده است. بستر تحقیق ، شهر عقدا می باشد.

نتایج حاصل از این تحقیق نشان می دهد که مراسم آیینی (مراسم مذهبی ایام محرم و صفر) در شهر عقدا به عنوان عامل مهم هویتی و فرهنگی و تاثیر آن بر کالبد شهر، به شکل ابنیه مذهبی و به عنوان جزئی از استخوان بندی و ساختار اصلی بافت شهر، عواملی قوی و موثر در احیا و باززنده سازی شهر عقدا می باشند.

در راستای اهدف ذکر شده ، طراحی یک مجموعه چند منظوره ( مذهبی- اقامتی) که با احترام والگو گیری از ساختار تاریخی شهر، می تواند ضمن تامین اهداف گردشگری و احیای و از زنده سازی شهر ،الگوی مناسبی نیز در توسعه و گسترش بافت این شهر ارائه کند

کلید واژه ها: احیا ، بافت تاریخی، فرهنگ ،آیین ها ، عقدا

فصل اول کلیات تحقیق

1-1 مقدمه

بافت های تاریخی جزو سرمایه های ملی هر کشور به حساب می آیند و با فرهنگ و تمدن مردم آن سرزمین پیوندی قوی دارند، چرا که برپایه فرهنگ و آداب و رسوم، زندگی فردی و اجتماعی، اعتقادات ، جهان بینی ها و ایدئولوژی های مردم آن سرزمین طراحی و برنامه ریزی شده اند. عدم توجه به این گذشته ارزشمند، سبب شده که توسعه امروزین این شهرهای تاریخی به گونه ای نامتناسب با شکل و هنجارهای آنها صورت بگیرد و این بافت های ارزشمند در اکثر شهرهای کشورمان به دلیل فقدان حیات شهری رو به ویرانی نهند،  حال آنکه این بافتها در روند رو به گسترش شهرها از گذشته تا حال، در بردارنده تاریخ مستند هر دوره هستند، لذا توجه به احیای آنها نتیجه ای جز پربارتر کردن فرهنگ حاضر و پاسخگویی به نیازهای امروز و فردای جامعه نخواهد داشت. در جهت احیاء و با زنده سازی این بافتها، راهکارهای متفاوتی ارائه شده است، در حالی که این بافت ها خود حاوی توان های بلقوه و بسیار بالا در توسعه و احیای خود می باشند و چنانچه این امکانات درست مورد ارزیابی و استفاده قرار گیرند، نه تنها نیازی به سرمایه گذاری های اضافی ندارند بلکه خود می توانند سهم اساسی را در جریان سرمایه گذاری های توسعه شهری بر عهده گیرند. از آن جمله می توان به عوامل و سرمایه های فرهنگی این بافت ها اشاره کرد. عوامل فرهنگی؛ شامل آداب اجتماعی و مراسم آیینی، همان گونه که در شکل گیری ساختار تاریخی شهرها نقش دارند در ماندگاری، حفظ و حیات آنها نیز از طرق مختلفی نظیر جلب حضور و مشارکت مردم نقش ارزنده ای را ایفا می کنند. همچنین عامل دیگری که تاثیر بسزایی در بازگرداندن حیات به چنین بافت هایی ( بافت های تاریخی) را دارد جلب جمعیت گردشگر و توریست به این مناطق  است. بررسی های انجام شده بر روی بافت تاریخی عقدا حاکی از این موضوع است که ابنیه مذهبی به عنوان جزئی از استخوان بندی و ساخت اصلی بافت این شهر می باشند و موقعیت آنها به عنوان عناصر شاخص کالبدی، فرهنگی – مذهبی و تاریخی به عنوان عاملی جهت دهنده و تأثیرگذار بر احیا و باززنده سازی چهره تاریخی شهر و عنصری قوی در اتصال بافت قدیم و جدید شهر حائز اهمیت هستند. لذا توجه به نقش وتوانایی بلقوه این عناصر ارزشمند شهری ( ابنیه مذهبی) می تواند بار دیگر روح زندگی شهری و حیات مدنی را به بافت تاریخی فرسوده تزریق نموده و کیفیات از دست رفته آن را در جهتی مطلوب و مناسب سازمان داده و احیا نماید. همچنین با توجه به اینکه اکثر عواملی که از نظر جذب گردشگر مهم شمرده می شوند، در بافت شهر عقدا و منطقه تاریخی که عقدا در آن واقع شده است  موجود می باشند، می توان با فراهم آوردن برخی زیر ساخت ها، مانند ایجاد امکانات سکونتی و رفاهی مناسب، شرایط حضور مداوم و طولانی تر گردشگران در این شهر و با هدف ارتقاء سطح گردشگری در منطقه را فراهم آورد. توجه به این موضوع ضمن جلب سرمایه و بهبود اقتصاد شهر در احیای حیات آن نیز موثر خواهد بود. در راستای اهدف ذکر شده ، طراحی یک مجموعه چند منظوره که علاوه بر جلب جمعیت گردشگر و با احترام والگو گیری از ساختار تاریخی در توسعه شهری هم الگوی مناسبی را ارائه کند و در اتصال هر چه بیشتر بافت قدیم و جدید گردد، می تواند ضمن تامین اهداف گردشگری و احیای و از زنده سازی شهر ،الگوی مناسبی نیز در توسعه و گسترش بافت شهر  ارائه کند.

در این فصل ابتدا موضوع و مسأله‌ی تحقیق تبیین و تشریح شده و پرسش‌های مورد توجه در این پایان‌نامه بر اساس موارد مطرح شده مورد شناسایی قرار می‌گیرد. سپس به ضرورت‌ها و اهداف مورد نظر در تحقیق پرداخته شده و فرضیات پژوهش بر اساس سوالات موردنظر ارائه می‌شود. در بخش روش تحقیق و گردآوری  اطلاعات مختصری از چگونگی روش تحقیق مورد بحث قرار می‌گیرد.

 1-2 تعیین مسأله و بیان اصلی تحقیق

بافت سنتی شهرهای قدیم ما که دارای فضاهای بسیار ارزشمندی در دل خود بوده و در طول تاریخ خود توانسته‌اند به درستی پاسخگوی نیازهای انسان قدیم باشند، متاسفانه امروزه به دلیل فقدان حس امنیت و تناسب فضاهای آن با نیازهای امروزی استفاده کنندگان آنها، فاقد مکان‌های واجد ارزش فرهنگی می‌باشد و کارایی سابق خود را از دست داده اند.

«عقدا» شهری تاریخی در دل فلات باستانی یزد است که در 48 کیلومتری اردکان ودر مسیر اصفهان به یزد واقع شده است. قدمت این شهر به دوران ساسانی بازمی‌گردد )جعفری، 1389: 29 (،  چنانچه آثار تاریخی و معماری این دوره نظیر ؛ غار اشکفت ، چهارطاقی‌ها ، آتشکده و... در چهره شهر نمایان هستند. اکثر مورخین بنای این شهر تاریخی را با میبد و یزد همزمان دانسته اند(کاتب، 1386؛30، بافقی، 1385؛16، جعفری، 1389؛29). سبک و آثار معماری بر جای مانده در آن نیز حاکی از ادوار تاریخی مختلف از دوران ساسانی واستمرار آن در دوران ایلخانی و صفوی و... می باشد(سپهری اردکانی،1374). متأسفانه این شهر تاریخی با وجود همه پتانسیل های تاریخی و فرهنگی خود امروزه رو به ویرانی است و مهاجرت اکثریت اهالی آن را خالی از حیات شهری کرده است.

احیای بافت های تاریخی، روش ها و راهکارهای آن موضوع مهمی است که امروزه با دیدگاه های مختلفی در جهان مطرح است. در این میان می توان به رویکرد استفاده از سرمایه‌های فرهنگی به عنوان گزینه‌ای موفق در عرصه مرمت و حفاظت شهری اشاره کرد که از دهه 1990مطرح می باشد (1993lo Kearns and Phi). در این رویکرد، فرهنگ به عنوان عامل تسهیل‌گر و نیروی محرکه بازآفرینی معرفی می‌شود. استفاده از رویدادهای فرهنگی، و ایجاد «شهر-فرهنگ» و «شهر-رویداد» (2000، Burgel) که در آن عوامل خاطره‌ساز و خاطره‌های جمعی نقش مهمی می‌یابد و شهر مکان دائمی انواع نمایش‌ها و فعالیت‌ها می‌گردد و با ایده‌های دیگر در ارتباط است. (1995، Landry) اساسی‌ترین موضوعات این بحث است.

بهره گیری از رویکرد فرهنگی ذکر شده در توسعه و احیای شهر عقدا به جهت موقعیت و پتانسیل‌های فرهنگی-اجتماعی آن و با بهره گیری از این پتانسیل حفظ «خاطره شهر قدیم» و منظر عینی-ذهنی آن می تواند موثر باشد.

1-3 سابقه و پیشینه تحقیق

سابقه موضوع این تحقیق را می توان در چهار گروه کلی بررسی نمود :

الف) بررسی نحوه همجواری" بافت مسکونی و ابنیه مذهبی (حسینیه ،تکیه ،...) " در معماری و شهرسازی سنتی ایران، که می‌توان موارد مشابه زیادی را در بافت تاریخی شهرهای ایران برشمرد.

از آن جمله می توان به بافت تاریخی شهر عقدا ، اردکان و روستای هفتادر اشاره نمود ،که با توجه به اینکه بستر طرح مورد نظر نیز محسوب می شود می تواند الگوی ها و ایده های مناسبی را در طراحی و توسعه بافت مذکور  فراهم آورند .

ب) بررسی فعالیت های مشابهی که در جوار بافت های تاریخی و با هدف احیای آنها ، در قالب طراحی یا ساماندهی و... در ایران یا خارج از آن صورت گرفته است ( جدول شماره 22).

  با بررسی این موضوعات می توان ضمن بهره‌گیری از دستاوردهای مفید و قابل تکرار آنها، از کوشش و خطاها و تکرار اشتباهات  مشابه ،که موجب اتلاف سرمایه و زمان نیز می شود اجتناب نمود.    

ج) بررسی فعالیت هایی که در حوزه نظری به صورت پژوهشی ، مطالعاتی و... در خصوص شهر عقدا صورت گرفته است ( جدول شماره 22).

د) بررسی فعالیت هایی که در حوزه عملی به صورت پروژه های طراحی و ساماندهی در جوار بافت های تاریخی ویا مرمت این بافت ها صورت گرفته است( جدول شماره 22).

1-4  ضرورت و اهمیت انجام تحقیق

طراحی در محدوده‌های تاریخی شهرها به واسطه ارزش‌های ملی و جهانی این محدوده‌ها، چالش‌های اجتناب ناپذیری را باخود به همراه دارد. موضوع طراحی در جوار بافت های تاریخی از یک سو نیازمند شناخت انسان معاصر و شیوه زندگی اوست و از سوی دیگر استاندارها و ضوابط طراحی مشخصی را می طلبد که باید مورد توجه قرار گیرند.

زمانی این بافت‌ها پذیرای جمعیتی بوده که در آن زندگی می‌کردند ولیکن امروزه در نتیجه مهاجرت و فرسودگی متحمل آسیب‌های فراوانی شدند. مجموعه‌ای از عوامل مختلف حیات شهری این بافت‌ها را مختل کرده است.

از میان این عوامل متعدد، به نظر می رسد نقش تأسیس جاده جدید سنتو، در 5 کیلومتری شمال شهر عقدا، در متروک شدن آن از سایر عوامل موثرتر باشد. ایجاد و رشد بافت جدید شهر عقدا به سمت این جاده گواه روشنی بر نقش و اهمیت این مسیر ارتباطی در شکل‌گیری و تحول چهره شهر می باشد (سپهری، 1374).

آنچه که امروز در سیمای شهر عقدا به چشم می‌خورد، سطح وسیعی از ویرانی و تخریب است که مهاجرت اکثریت اهالی نیز، همه ساله آن را تشدید و تسریع می کند. امروزه در حالی که شهر قدیمی از درون می‌پوسد ، شهر جدید عقدا که در کنار جاده سنتو متولد شده، بی توجه و پشت کرده به این هویت ارزشمند تاریخی به رشدو حیات خود ادامه می دهد.

از میان عوامل دیگری که در تخریب و متروک شدن بافت تاریخی عقدا نقش دارند،  به طور اجمالی می توان به موارد زیر اشاره نمود :

خشک شدن شش رشته از هفت رشته قناتی که سابقا جهت آبیاری باغات و اراضی کشاورزی و آبرسانی به شهر مورد استفاده قرار می گرفته است.

کاهش فرصت های اشتغال و مهاجرت اکثریت اهالی؛ به خصوص قشر جوان

تخریب و فرسایش بافتهای مسکونی بر اثر عوامل جوی، عدم رسیدگی و ...

نبود فضا و امکانات مناسب برای سکونت موقت مسافرین وجمعیت گردشگر و مراجعین به شهر.

 و ...

آنچه که امروز حائز اهمیت است، اخذ تصمیمی جدی و کارآمد در مقابله با این جریان روز افزون ویرانی و مهاجرت می‌باشد .درچنین شرایطی درنگ جایز نیست و اهمیت اخذ تصمیمات کارآمد ضرورتی بیش از پیش به نظر میرسد.

با چنین رویکردی اقدامات و تصمیماتی در این شرایط کارآمدتر و موثرتر خواهند بود که دامنه تاثیرشان تنها محدود به زمان حاضر نباشد، و با گذشت زمان قابلیت رشد و توسعه و تطبیق پذیری با شرایط جدید را داشته باشند .

چنین وجهی از هدف گذاری، در طراحی مجموعه های شهری در معماری گذشته ایران به خوبی به چشم می‌خورد، این نوع از طراحی و معماری، در زمانی آغاز می‌شد و در طول ادوار تاریخی به تناسب ذائقه زمان خود گسترش می‌یافت (کیانی، 1374).  لذا با الهام از این کهن الگوهای معماری ایران، طراحی مجموعه ای چند منظوره با هدف احیا و فراهم آوردن زیر ساخت های توسعه گردشگری موثر به نظر می رسد.

1-5 اهداف تحقیق

اهداف مشخص تحقیق (شامل اهداف آرمانی، فرعی، اهداف ویژه و کاربردی):

هدف آرمانی :