پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده هنر و معماری اردکان
شهریور1393
در دوران صفویه شاه اسماعیل مذهب شیعه را به عنوان مذهب رسمی سلسله صفوی اعلام کرد. تداوم و عمر طولانی این سلسله و استحکام جنبه های مذهبی و فرهنگی موجب تقویت و تحکیم سنت هنری آن گردید. در این دوره فلزکاری و ساخت و قلمزنی مصنوعات طلا، نقره، برنج و مس ابعاد وسیعی داشت. از ویژگی های آثار فلزی این دوره، طرح و فرم شمعدانهای بسیار حجیم و سنگین در قرن هشتم و نهم هجری جای خود را به ظرافت شکل و خطی داده است؛ که به زبان فارسی اعم از اشعار عرفانی و نام ائمه به خصوص نام حضرت علی(ع) به تنهای و یا در کنار الله و محمد(ص)، دعا در مدح دوازده امام وقسمتهایی از دعای پر فیض نادعلی در این دوره دیده میشود. کتیبههای موجود بر بدنه آنها عموماً به خط ثلث و نسخ و نستعلیق است. ما در این تحقیق به روش تحلیلی و توصیفی، بنیادی به بررسی شمعدانها و قندیلها پرداختهایم.
کلمات کلیدی: دوره صفویه، هنر فلز کاری، تزیین، فرم ومحتوا، شمعدان، قندیل، آلات روشنایی
مقدمه
هنر فلزکاری ایران بازتاب جامعهای است که آن رآفریده است. اگر چه درمتن تاریخ ایران به هنر، به ویژه هنر فلزکاری توجه زیادی نشده و بدین لحاظ چهرههای بسیاری از هنرمندان بخصوص فلزکاران را غبار فراموشی فرا گرفته است؛ اما شاهکارهای به جا مانده گواهانی پر معنی از اندیشمندی و سخت کوشی آنان در آفرینش هنرهای ارزنده ایرانی است. این هنر که در شمال شرقی ایران، خراسان و ماوراءالنهر شکوفا شده است. متاسفانه به دلیل پایین بودن دمای ذوب فلزات گرانبها، بسیار محتمل بوده است که اشیایی که از فلزات ساخته شدهاند، ذوب شده ومجدداً بکار گرفته شوند.
آغاز تولد دوبارهی فلزکاری پس از حمله مغولان از اوایل سده ی هفتم/ سیزدهم میلادی در غرب ایران پدیدار گشت و به تدریج تا اواسط سده هشتم/ چهاردهم میلادی به خطهی فارس و غرب خراسان نفوذ یافت. شاه اسماعیل نخستین شاه ایرانی بود که پس از مرگ آخرین پادشاه ساسانی بعد از هشتصد و پنجاه سال استیلا و حکومت عربها، و تاتارها، بار دیگر کشور را منسجم کرد و حکومتی شیعی – ایرانی برقرار کرد. وی توجه فراوانی به فرهنگ و هنر ایران داشت و همین امر باعث شد دوباره در هنرهایی که درآن دوره متأثر از فرهنگ مغولی اواخر دوره تیموری بودند، شیوههای ایرانی رواج یابند. با روی کار آمدن دودمان صفوی باب تازهای در مکتب هنر ایران گشوده شد؛ تا جایی که عصر طلایی هنر در ایران را باید مقارن حکومت همین دودمان دانست.
هنرمندان و فلزکاران این دوره از دواصل تشیع و ملیگرایی – در آن زمان در جامعه رواج یافته و در حال گسترش و توسعه بود – الهام میگرفتند واین اصل را در کارهایشان به کار میبستند و سعی میکردند تا از خط فارسی برای کتابت خوشنویسی استفاده کنند، مثلاً در نقره کوبی و حکاکی ظروف، پایههای شمعدان و پایههای نوشتار اشعار فارسی با خطوط خوش نستعلیق جایگزین کتیبههای عربی شد. به جز مضامینِ مفاهیم اسلامی مانند آیات قرآنی، احادیث چهارده معصوم و اسامی آنان با توجه به نفوذ رواج بسیاری داشت و معمولاً در قالب خطوط نسخ و ثلث تحریر میشدند و سایر نوشتار های این زمان بر روی آثار فلزی به خط نستعلیق و توأم با نقوش گل و برگ یا ترکیبات متنوع خطوط اسلیمی و هندسی به دست خوشنویسان صورت گرفت؛ در این میان هنر خوشنویسی علاوه بر نقش تزئینی خود، روح اسلامی را تجلی میساخت و این هنر نقش مهمی را در بیان گرایش و احساسات هنرمند ایفا مینمود.
از آنجای که منابع مستقیم در ارتباط با موضوع فلزکاری دوره صفوی وبررسی شمعدانها و قندیلهای این دوره وجود نداشت کوشش شده تا با استعانت از همه منابع اعم ازکتب و مقالات چاپ شده فارسی و استفاده از اینترنت و استفاده آثار موجود در موزه ملی ایران و موزه آذزبایجان غربی به مطالعه هنر فلزکاری این دوره پرداخته و تزئینات شمعدانها و قندیلهای دوره صفویه را مورد بررسی قرار دادهایم.
این تحقیق شامل شش فصل میباشد؛ که در ابتدا ضمن بررسی کلیات تحقیق به اهداف آن پرداخته شده است. در فصل دوم به سیر تکاملی هنر فلز کاری دوره اسلامی و سابقه آن در ایران پرداختهایم و در حد امکان نمونههایی از دوره های مختلف را بیان کردهایم. در فصل سوم به بررسی فن تزئینات و کتیبه شناسی این دوره و نوع فلزات آن را بررسی نمودهایم . و در فصل چهارم به ادبیات قندیل ها و شمعدانهای این دوره را توضیح دادهایم؛ در فصل پنجم به بررسی چند نمونه از شمعدانها و قندیل های دوره صفویه پرداخته شده است؛ و در نهایت در فصل ششم به نتیجه گیری پرداختهایم.
به هر حال چنانکه به یقین هیچ تحقیقی خالی از اشکال نیست، این نوشتار نیز با همه تلاش نگارنده، کامل و بدون ایراد نخواهد بود. امیدوارم اساتید و خوانندگان با رهنمودهایشان کاستیها را تذکر دهند تا الهام بخش پژوهشگر در تحقیقات آینده باشد. انشا الله.
فصل اول کلیات
-1 شرح موضوع
در حدود دو قرن حکومت شیعی که ایران پس از چند قرن حکومت محلی گشته و اعتلای انواع هنرها فراهم شده؛ فلزکاری عصر صفویه همگام با دیگر هنرها بر پایه سنتهای قدیم استمرار یافت و در سایه هنر پروری حاکمان به رشد و شکوفایی رسید. چنانکه از آثار به جا مانده از این عصر، گواه روشنی در پیشرفت هنری است که از آمیزش سبکهای مختلف قبل از صفویان ایجاد شد و انجام به جایگاه درخشان و بسیار متفاوت خود رسیده است. فلزکاران این عصر، اجرای نقوش ظریف و بسیار ریز را جایگزین نقوش درشت و زمخت رایج در عهد تیموری و سلجوقی کردند؛ ظروف از جنس مس و برنج بیشتر رواج یافت و در سایه مهارت سازندگان، آثار با کیفیت و نفیس ساخته شدند. در اثر گسترش اعتقادات شیعی و روحیهی ملی گرایی استفاده از دعاهای شیعی و نیز اشعار فارسی با خطوط ایرانی همچون نستعلیق، نمود فراوانی در آثار فلزی دوره صفویه یافت. بنابراین ویژگی ایرانی بودن یکی از مشخصههای محصولات و تولیدات این دوره است آثار بدست آمده از دوره صفویه که در در موزه و مجموعههای داخلی و خارجی نگه داری میشوند؛ به خوبی انعکاس دهنده دیدگاه های مذهبی حامیان خود و بازتاب نگرش اجتماعی جامع آن روزگار میباشد، به طوری که در این پایاننامه به بررسی آثار جمع آوری شده، میتوان این تاثیرات را بر روی فرم و محتوا ونوع کاربردی آنها مشاهده کرد. نتیجه حاصل از این بررسی، علاوه بر شاخصههای فرهنگی و هنری؛ کاربرد مواد ومصالح، محتوای آثار واستفاده از خط نگاره ها به زبان فارسی در دوره صفویه را نشان دهیم.
1-2 بیان سوالات در تحقیق
آیا عناصر مذهبی، بر آثار فلزی دوران صفویه تاثیر گذاشته اند؟
شاخصههای تزئینی و محتوایی آثار فلزی دوران صفویه چه چیزهایی بودهاند؟
رابطه فرم و محتوادر تزیینات شمدانها و قندیل های دوره صفویه چگونه بود؟
1-3 اهداف واهمیت انجام تحقیق
هدف از این تحقیق، بررسی تغییراتی است که در تزیینات و فرم شمعدان ها و قندیلهای دوره صفویه رخ داده است؛ شکل و جنس آثار تا حدی رشد کرده که امروزه؛ اوج هنرهای فلزکاری ایران در دوره صفوی میدانند و سبکی که امروزه درکندهکاری و ترصیع و قلمزنی آثار هنری فلزکاری رایج است برگرفته از همان دوره دانستهاند. استفاده از خط نستعلیق به عنوان خطی کاملاً ایرانی از جمله این موارد است که با مطالعهی نمونههای تاریخی موجود میتوان به سابقه آن در هنر ایران میتوان پیبرد.
1-4 روش انجام تحقیق
با توجه به موضوع کار، در روند نگارش این پایان نامه از منابع کتابخانه ای مورد استفاده قرار گرفته است و با توجه به کمبود نمونههای قندیل ها و شمعدان های دوره صفویه از مقالات و آثار موزههای موجود در موزه ملی ایران و موزه آذربایجان غربی و سایت های اینترنتی در تدوین این پژوهش استفاده شده است؛ و بخشی از این تحقیق به صورت میدانی و مصاحبه با مجموعه داران موزهها انجام گرفته است.
1-5 پیشینه تحقیق
در کتاب فلزکاری عصر سلجوقی و صفویه نوشته محمد افروغ برخلاف انتظاری که از عنوان کتاب به ذهن متبادر میشود، نویسنده تنها به بازگویی مطالبی تکراری پرداخته و مطلب جدیدی به اطلاعات قبلی نیافزوده است. حتی ازتصاویر مناسبی نیز استفاده نشده و تعداد تصاویر بسیار کمتر از آن است که بتوان آن را مورد بررسی قرار داد. از همین نویسنده مقالهای نیز با عنوانی مشابه در دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، شماره دوازدهم به چاپ رسیده و در آن به سه نمونه ظروف فلزی صفوی پرداخته شده است.
از مقالات چاپ شده یک مقاله که از لحاظ محتوا و تصاویر نزدیکی بیشتری به موضوع تحقیق این پایان نامه دارد اشاره میکنم: بررسی مضامین و خط نگارههای شمعدانها و قندیلهای دوره صفوی، موزه ملی که نویسنده آن مریم فراست است. در این مقاله هم به بررسی سه نمونه از قندیلهای این دوره و پنج نمونه از شمعدانهای دوره صفوی پرداخته شده است.
از مقالات چاپ شده به دو مقاله که به یک قندیل اشاره شده و توضیحی در این باره نوشته شده یکی مقاله خانم نازله رحمانی در مجله گلستان قرآن، با عنوان معرفی یک قندیل استثنایی از دوره صفویه است که در تزئینات این قندیل از آیات سوره نور و دعای نادعلی تزئین شده است. و دیگری در مقاله خانم فاطمه حاتمی که در مجله فقه اصول: وقف میراث جاودان است.
از منابع دیگر مقاله دکتر علی سجادی با عنوان بررسی و تحلیل نقوش قندیلی بکار رفته بر روی محرابهای سنگی و کاشی و سنگ قبرها، از این منظر که آیا این نقوش نمادین یا کاربردی هستند و پرداخته شده است.
در مقاله میثم جلالی با عنوان پایه شمعدان های صفوی در موزه مرکزی آستان قدس به بررسی دو نمونه شمعدانهای دوره صفوی در موزه مرکزی آستان قدس که از اقلام روشنایی از بعد هنر و فرهنگی، معرفی شده است.
1-6 مشکلات پیش رو
مشکلات اساسی که در این تحقیقِ پژوهشی وجود داشت:
نبود کتب و منابع کافی مرتبط با تحقیقِ پژوهشی
دسترسی نداشتن به شمعدانها و قندیلهای (به تعداد مورد نیاز) دوره صفویه
عدم دسترسی به تصاویر مناسب و با کیفیت
1-7 جامعه آماری
ما در این تحقیق به بررسی چهار نمونه از قندیلها و هفده نمونه از شمعدانهای دوران صفویه پرداختهایم.
فصل دوم
تاریخچه فلزکاری پس از اسلام تا دوره صفوی
2-1 فلزکاری قرون اولیه
فلزکاری اسلامی، آثار فلزی کشورهایی را در بر میگیرد که به طور موقت یا دائم تحت حمایت حکومت اسلامی از سال 622 م به بعد قرار داشت و دین اسلام، بر پیشرفت این روشها ، تاثیر گذاشت. (وارد 1384: 9)
تزئین آثار فلزی مصنوعات زرین و سیمین متعلق به صدر اسلام ماهیت فرهنگی مادی که مورد بهرهوری توانگران آن دوران قرارداشت و الگوی اصلی آن ها رومی بود. بشقاب دستهدار سطل اغلب شکلهای چراغ، شمعدان چند شاخه، صندلی، جواهر، اقلام کوچک آرایشی و بزکی انواع تشت و مشربه و پایه چراغها گلابی شکل، تنها بخشی از فهرست کامل آن مصنوعات فلزی را تشکیل میدهند. و شایان توجه این که از آن پس ریختههای تازهای ماخذ از اشیاء فلزی به کار رفته در جوامع دیگر ندرتاً دیده میشود. شکلهای دیگری که نفوذ گسترده از سوی استادان فلزگری، و از سوی دیگر بر پسند عمومی گذاردند منحصر به فرد بودن به اشیائی تولید شده در پیشههای وابسته به فلزکاری، لیکن با کار مادههای متفاوت، در این گونه مواد مشاهده میگردد که نفوذ شکلی و شیوه ای عموماً از ماده گرانتر به کار ماده ارزانتر صورت میپذیرفته است. مثلاً بدلسازی یا تقلیدگری با مفرغ از روی ریخت و هیئت کلی جعبه های عاجی انجام میگرفت. یا همچنین گلابپاشهای نقرهای به ریخت گلابپاشهای شیشهای شکننده که مسلماً نفیس تر به شمار میآمدهاند. (فریه1374: 171،179).