خلاصه پایان نامه معرفی تکنیک و بررسی ساختاری طرح و نقش در زیورآلات فلزی دوران اسلامی تا پایان دورهی سلجوقی در ایران - عنوان پایان نامه‌ی عملی طراحی و ساخت زیورآلات براساس تکنیک و طرح دورهی سلجوقی
پایان نامه تحصیلی کارشناسی ارشد هنرهای اسلامی
گرایش فلز
چکیده:
هنر در قرون اولیه‌ی ورود اسلام به ایران، به دلیل ناپایداری حکومت ها، دچار رکود و افول شد. اما قرون سوم تا پنجم هجری قمری، دورانی پر بار در تمام ابعاد فرهنگی از جمله هنر اسلامی بود. این بخش از تاریخ، نقش بسزایی در شکل‌گیری، گسترش و تداوم، سبک هنری- تزیینی نوینی داشت که در قرون بعد در هنر اسلامی ایران به نهایت شکوفایی و بلوغ خود رسید. با توجه به امکان ماندگاری فلز و نقشی که در مطالعات باستان شناسی ایفا می نماید، نمونه‌هایی از زیورآلات باقی‌مانده از سده‌های اولیه‌ی اسلامی در ایران، موجود در سه موزهی ملی ایران، موزهی رضاعباسی و موزهی متروپولیتن در نیویورک آمریکا از نظر نحوه‌ی کارکرد در آن زمان، مورد بررسی قرار گرفتند. به این ترتیب در پژوهشی توصیفی- تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانه‌ای و مشاهده‌ای، از بین زیورآلات مربوط به اوایل دورهی اسلامی تا پایان دورهی سلجوقی، 24 اثر از موزهی ملی ایران، 28 اثر از موزهی رضاعباسی و 62 اثر از موزهی متروپولیتن انتخاب گردید و پس از بررسی ساخت و تکنیک تزیین آن‌ها به تحلیل و تطبیق آثار سه موزه با هم پرداخته شد. آنچه که از این تحقیق کاربردی به دست آمد این است که: آثار مورد بررسی، در جامعه‌ی آماری، از نظر تکنیک و ساخت، دنباله‌رو و تکمیل کننده‌ی روش‌های دوران قبل از خود بودند. موزه‌هایی که با حفاری مستقیم به آثار دست پیدا کرده‌اند توانسته‌اند با گذراندن مراحل آزمایشگاهی شناسنامه‌ی دقیقی برای هر کدام از آثار ارائه دهند و موزه‌هایی که از این حیث دور و تنها نگهدارنده‌ی آثار اهدایی بوده‌اند، فاقد اطلاعات کارشناسی و علمی هستند. در عین حال با شناخت تکنیک‌های اصیل و بهره‌گیری از طرح و نقش آثار دورهی مشخص شده مخصوصا دورهی سلجوقی، استفاده‌ی عملی میسر گردید و به ساخت نمونه‌هایی پرداخته شد.
واژگان کلیدی: دوران آغازین اسلام، هنر فلزکاری، زیورآلات، موزهی ملی ایران، موزهی رضاعباسی، موزهی متروپولیتن.
مقدمه
متعاقب با ورود اعراب مسلمان به ایران و انقراض امپراطوری ساسانی، بی‌ثباتی و آشفتگی سراسر این قلمرو پهناور را فرا‌گرفت و به تبع آن ضعف اقتصادی و رکود هنری بر کشور مسلط گشت. ورود اسلام به ایران همچنین ساختار اجتماعی عصر ساسانیان را در هم ریخته و دگرگون ساخت. پس از انقراض امپراطوری ساسانی، سلطه‌ی آسمانی و ایمانی اسلام نفوذ یافت و تغییر و تحولات زیادی در هنر ایران به وجود آورد. لیکن جامعه ایرانی به رغم از دست دادن استقلال سیاسی، هویت فرهنگی خود را برجا نگا‌ه داشته و باعث شد که خلفای اموی و عباسی بسیاری از مراسم و آداب ایرانی را اختیار کنند و کاردانان ایرانی را به خدمت گیرند.
صنعتگران ایران قبل از اسلام در ساختن انواع فلزات مهارت داشته وآثار نفیسی ساخته بودند و این مقام را بعد از آن که ایران جزء ممالک اسلامی شد نیز از دست ندادند. به دلیل علاقه ایرانیان به استفاده از زیورآلات، فلز و سنگ های قیمتی از دیرباز در دست های ماهر صنعتگر و هنرمند ایرانی به شکل‌های تزیینی و هنری درآمد تا به عنوان زیور شخصی، اجتماعی یا فریضه‌ی آیینی و دینی به کار برده شود؛ با آنکه با استیلای اعراب مسلمان برسرزمین ایران، تغییرات اساسی در جنس، فرمعشق، جادویم کرد
زهر خود بر من ریخت
از نوک قله زمین افتادم
تازه آمد یادم، من عقابی بودم و تزیینات اشیای فلزی به وجود آمد. «در طول دو قرن اولیه اشغال ایران، که آیین شرع اسلام بر جامعه‌ی ایرانی حکمفرما بود، موازین و مقررات حاکم بر جامعه، تا چند دهه باعث سلب نبوغ و قدرت خلاقیت هنرمندان ایرانی شد. چنین وضعی هنرمندان ایرانی را از تجلیات هنری باز داشت و به علت پراکندگی و مهاجرت آنان، هنر ظریف فلزکاری به دست فراموشی سپرده شد. هنر آفرینان ایرانی پس از ثبات وضع و ایجاد آرامش و طلوع حکومت‌های ملی از پس ابرهای تیره از گوشه و کنار ایران پدیدار شدند تا قریحه ی ملی و نژادی خود را به صحنه‌ی ظهور رساندند» (احسانی،1368، 155).
میراث گرانب های صنعت فلزکاری را ایرانیان از پیشینیان صنعتگر و هنرمند خود به ارث برده‌اند و در دورهی اسلامی بر اهمیت و ترقی آن افزوده اند. آنان راه سختی را در اثر زحمات پی‌گیر و خستگی ناپذیر، به سرعت درنوردیده و خود را به نهایت اوج کمال رساندند. آن‌ها برای انواع فنون تزیینی و تکنیک‌های پیچیده، طریقه‌ی کاربردی ساده‌تر و سهل‌تری یافتند. این امر موجب شد که هنر فلزکاری ایران بر سایر ممالک اسلامی، وجه پیشرفته ای بخصوص از نظر تکنیک به خود بگیرد.
آثار هنری بسیار ارزشمند و گران‌بهایی که امروزه در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی ایران و جهان نگهداری می شود نمایانگر ذوق هنرمند ایرانی در دوره‌های پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی در ساخت آرایه‌های تزیینی است. هنرمندی که با تصرف در مواد محیط پیرامونش، رویکردی جدید در ساخت زیورآلات خلق کرده به طوری که امروزه آدمی با دیدن آن‌ها، خلاقیت و توانمندی حیرت برانگیز سازندگان آن‌ها را تحسین می کند.
با مطالعات و انجام پیشینه یابی، هدفمان از این پژوهش آن است که با آشنایی و بهره‌گیری از طرح و نقش و تکنیک‌های اصیل و با هویت تاریخ ایران در دوران آغازین اسلامی، به میزان تأثیر مضامین و مفاهیم دین اسلام بر ساخت و ارائه‌ی زیورآلات در آن دوران و به طبع تأثیر آن، بر زیورآلات بعد از آن پی‌ببریم. با این هدف در بخش کتابخانه ای به پیشینه‌یابی در مورد زیورآلات دوران آغازین اسلام در ایران تا پایان دورهی سلجوقی پرداخته شد و در بخش مشاهده‌ای، به موزهی ملی ایران، موزهی رضاعباسی و سایت موزهی متروپلیتن، گالری فریر و موزهی کریستیس در آمریکا مراجعه گردید.
زیورسازی در دورهی اسلامی پیشرفت زیادی داشته و هنر زرگری و زیورسازی با هنر گوهرنشانی تلفیق و شاهکارهای جهانی آفریده اند. زیورآلات زرین و سیمین مزین به سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی، استفاده از تکنیک های تزیینی میناکاری، مشبک‌کاری و برجسته‌کاری در دستبندها، گردنبندها، گوشواره‌ها و سایر تزیینات، ترصیع‌کاری، استفاده از سکه‌های زرین و سیمین و مسی در تزیین و نیز استفاده از فلزات کم بها در ساخت زیوآلات چون مس، روی، برنج از ویژگی‌های هنر جواهرسازی دوران اسلامی است.
پژوهشگران و متخصصین باستان‌شناسی در کاوش‌ها و حفاری‌های خود کم و بیش با نمونه‌هایی از زیورآلات فلزی گذشتگان برخورد داشته اند. این آثار به علت ترکیب یافتن با اکسیژن محیط و زنگ‌زدگی دچار فرسودگی و آسیب شده و یا به کلی از بین رفته اند. بسیاری از اشیاء موجود در حفاری‌های قاچاق، به غارت رفته اند و از دسترس پژوهشگران و تاریخ‌نویسان دور مانده‌اند، در نتیجه تعیین تاریخ دقیق و محل ساخت آثار مشکل و در مواردی غیر ممکن گردیده است.
این پایان نامه در چهار فصل تنظیم شده است:
در فصل اول به کلیات پژوهش پرداخته شده است تا روشن کننده‌ی مسیر حرکت، روش و مراحل کار برای رسیدن به هدف باشد. فصل دوم، به مبانی نظری پژوهش و بررسی تاریخچه‌ی استفاده از زیورآلات، در دوران اسلامی، در ایران و تأثیر آن بر کاربرد، ساخت، تکنیک، طرح و نقش موجود در این آثار و آشنایی با آن ها پرداخته شده است. در فصل سوم که بدنه‌ی اصلی پژوهش می باشد، به بررسی و توصیف و تحلیل آثار برجا مانده از دورهی آغازین اسلام تاپایان دورهی سلجوقی در ایران، موجود در سه موزهی ملی، موزهی رضاعباسی و موزهی متروپولیتن پرداخته شده است. و در پایان در فصل چهارم شاهد جمع‌بندی مطالب، تحلیل آثار و تطبیق آنان و نتیجه‌گیری از هدف انجام این پژوهش خواهیم بود.
فصل یک:
کلیات پژوهش
بیان مسئله:
بیشتر دانشمندان و هنرشناسان به این نتیجه رسیده‌اند که علت پیدایش هنر این بود که بشر اولیه همواره به زینت دادن خود و اشیای اطراف زندگی اش تمایل داشته و به آن بسیار اهمیت می‌داده است. او با الهام از نظم و زیبایی طبیعت و همچنین فطرت زیبا پسند خود، مظاهر هنر، فرهنگ و تمدن خود را پایه‌گذاری کرد.
پیوند و ارتباط تنگاتنگ هنر و مظاهر آن با زندگی انسان در طول تاریخ و در اقصی نقاط جهان، موضوعی قابل طرح و مورد توجه بوده است. این پیوستگی در ادوار مختلف زندگی بشر از اواخر دوران پارینه‌سنگی میانه تا کنون به عنوان نماد فرهنگی- تمدنی یا طبقاتی در جوامع بشری جایگاه ویژه‌ای را به خود اختصاص داده است.
هنر های صناعی هر تمدن و کشوری اطلاعات ارزشمند و قابل توجهی از آن تمدن و یا کشور دارد و می‌تواند سیر تکامل، شناخت و کاربرد و استفاده و حتی شیوه‌ی زندگی آن دوره را نمایان سازد. در این میان زیورآلات همواره در اکثر تمدن‌ها یکی از مهمترین شاخه‌های صنایع دستی و هنرهای سنتی بوده است. زیورآلات و جواهرات با توجه به گستره‌ی تنوع جنسی و گوناگونی کاربرد و چگونگی ساخت به همراه امکان ماندگاریشان، کمک شایان ذکری در شناخت، اوج و یا افول هنرهای صناعی هر دوره دارد.
با آنکه دین اسلام به کار بردن برخی نقوش، فلزات و سنگ‌های قیمتی مانند طلا و نقره در طراحی و ساخت ظروف و تزیینات را تحریم نمود؛ صنعتگران تغییراتی در شیوه‌ی کار خود به وجود آوردند. در نتیجه برای ساختن فرم‌های ناب، استفاده از تکنیک‌ها، مواد و طرح‌های مطابق با مضامین و مفاهیم دینی و در عین حال جدا نشدن از هنر، مفاهیم و هویت تاریخی ایران را برگزیدند. صنعتگران مسلمان با پیروی از روش‌های گذشته، الهام از مکتب اسلام و همچنین ابتکارات و ابداعات خویش، باعث تکامل و رشد چشمگیر هنر فلزکاری شدند.
با این اوصاف در این پژوهش به این مسئله پرداخته می شود که ورود اسلام به ایران با وجود مفاهیم، مضامین و محدودیت‌های موجود در آن، چه تأثیری بر کاربرد، طرح، نقش، تکنیک و ساخت زیورآلات فلزی دوران آغازین اسلام تا پایان دورهی سلجوقی در ایران داشته است.
1-2- سؤال پژوهش
تحولات انجام یافته از سقوط ساسانیان و دگرگونی‌های مذهبی پدیدار گشته در ایران، بر هنرها، صنایع و فنون سده های اولیه اسلامی تأثیراتی چشمگیر بر جای گذاشته است. نظر به اینکه هرگونه تغییر نگرش صنعتگران و فلزکاران این دوران متأثر از مبانی و مضامین دین اسلام، دستخوش تغییرات بنیادی گردیده و به لحاظ مفاهیم مذهبی، تکنیک ساختاری و شکل آن‌ها نیز نسبت به نمونه‌های باز‌مانده از دوران پیش از خود تفاوت‌هایی را نشان می‌دهد؛ در این پژوهش برای دستیابی به اهداف تعریف شده ضمن مطالعه‌ی تاریخچه و سوابق زیورآلات در دورهی پیش از اسلام، این سؤال اصلی مطرح می‌شود که:
- مضامین دینی و مفاهیم مذهبی در دین اسلام چه تأثیری بر زیورآلات فلزی دوران اسلامی تا پایان دورهی سلجوقی در ایران گذاشته است؟
1-3- اهداف پژوهش
با آغاز دوران اسلامی، به لحاظ دیدگاه مذهبی و لزوم تساوی و ایجاد عدالت اجتماعی در درجه ی اول و همچنین به دلیل وضع نابسامان اجتماعی و سیاسی و تا اندازه ای فرهنگی و اقتصادی، روند استفاده از زیورآلات دچار دگرگونی و افول شد. ولی پس از یک رکود موقت، بار دیگر در دوران صفاریان و حکومت‌های بعد از آن، زیورآلات طلا و نقره توأم با سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی رواج پیدا کرد.
بر اساس سؤال اصلی پژوهش که تأثیر مضامین دینی و مفاهیم مذهبی در دین اسلام بر زیورآلات فلزی دوران اسلامی تا پایان دورهی سلجوقی در ایران را جستجو می کند و همچنین با توجه به انجام پیشینه‌یابی بر اساس نقد پایان نامه‌ها و مقاله‌های مربوط به موضوع این پژوهش و مطالعه‌ی کتب و سایت‌های اینترنتی، هدف اصلی این پژوهش، بهره‌گیری از مفاهیم، مضامین، طرح و نقش و تکنیک‌های اصیل و با هویت تاریخ ایران در دوران اسلامی می باشد تا با شناخت آن ها، سهولت در دستیابی و استفاده ی علمی و عملی برای پژوهشگران و هنرمندان میسر گردد.
1-4- روش و فنون اجرایی پژوهش
با توجه به هدف اصلی پژوهش که با بهره‌گیری از مفاهیم، مضامین، طرح و نقش و تکنیک‌های اصیل در دوران اسلامی در ایران به ساخت و ارائه‌ی زیورآلات دوران معاصر پرداخته؛ این پژوهش کاربردی است و از منظر ماهیت با در نظر گرفتن هویت تاریخی ایران در دوران اسلامی، تاریخی- توصیفی است. با مطالعه‌ی کتب و استفاده از سایت‌های اینترنتی و مراجعه به موزه‌ها، یافته‌های این پژوهش به روش کتابخانه‌ای و مشاهده‌ای انجام گرفته است.
1-5- پیشینه و ادبیات نظری پژوهش
در راستای تحقق نگارش پژوهش فوق و برای یافتن پیشینه‌ی موضوع مربوطه، مقالات و پایان‌نامه‌هایی که تا حد امکان هم سو با موضوع، به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، درارتباط بوده‌اند؛ انتخاب و مورد مطالعه قرار گرفت و از آن میان مهمترین آن‌ها که در دستیابی به هدف نهایی راه‌گشا بودند، عبارتند از:
مقالات
فهرست پایان نامه معرفی تکنیک و بررسی ساختاری طرح و نقش در زیورآلات فلزی دوران اسلامی تا پایان دورهی سلجوقی در ایران - عنوان پایان نامه‌ی عملی طراحی و ساخت زیورآلات براساس تکنیک و طرح دورهی سلجوقی
فهرست:
مقدمه...........................................................................................................................................................................1
فصل اول: کلیات پژوهش
1-1- بیان مسئله......................................................................................................................................................5
1-2- سؤال پژوهش.................................................................................................................................................6
1-3- اهداف پژوهش................................................................................................................................................6
1-4- روش و فنون اجرایی پژوهش......................................................................................................................7
1-5- پیشینه و ادبیات نظری پژوهش.................................................................................................................7
1-6- معرفی جامعه آماری و نمونه‌ها.................................................................................................................16
1-7- محدودیت‌های پژوهش .............................................................................................................................17
فصل دوم: تاریخچه، تعاریف، مبانی نظری
2-1- تاریخچه‌ای از ورود اسلام به ایران تا پایان دورهی سلجوقی.............................................................20
2-2- اسلام و هنر و بازتاب آن در ایران.......................................................................................................... 22
2-3- تأثیر هنر ساسانی در هنر دورهی اسلامی در ایران.............................................................................27
2-4- تأثیر اسلام بر هنرمندان............................................................................................................................29
2-5- فلسفه‌ی وجودی و حکمت حضور زیورآلات در دوران اسلامی.........................................................32
2-6- پیشینه‌ی فلزکاری و تاریخچه‌ی زیورآلات در ایران در قرون اولیه‌ی اسلامی................................35
2-7- مراکز فلزکاری دورهی اسلامی در ایران.................................................................................................44
2-8- جواهرات و زیورآلات...................................................................................................................................46
2-9- جواهرساز، زرگر، نقره کار..........................................................................................................................52
2-10- قالگر و قال‌گری........................................................................................................................................53
2-11- تجهیزات کارگاه زرگری..........................................................................................................................53
2-11-1- ابزار زرگری...........................................................................................................................................54
2-11-2- مواد اولیه لازم برای ساخت زیورآلات.............................................................................................56
2-12- تکنیک‌های ساخت وشکل‌دهی زیورآلات در دوران اسلامی...........................................................57
2-12-1- قالب‌گیری باز.........................................................................................................64
2-12-2- قالب‌گیری بسته.................................................................................................... 64
2-13- تکنیک‌های تزیین اشیاء فلزی در دوران اسلامی..............................................................................66
2-13-1- مهرکردن...............................................................................................................................................67
2-13-2- کنده‌کاری.............................................................................................................................................67
2-13-3- قلم‌زنی و حکاکی...............................................................................................................................67
2-13-4- فلزکوبی یا ترصیع‌کاری......................................................................................................................68
2-13-5- سیاه قلم...............................................................................................................................................69
2-13-6- مشبک‌کاری..........................................................................................................................................70
2-13-7- آب کردن ( جوهر کردن یا جوهر کاری).......................................................................................70
2-13-8- مینا کاری..............................................................................................................................................71
2-13-9- گوژ کاری..............................................................................................................................................71
2-13-10- ملیله‌کاری..........................................................................................................................................72
2-13-11- خاتم‌کاری..........................................................................................................................................72
2-14- نقوش موجود در زیورآلات دورهی اسلامی.........................................................................................75
2-14-1- نقوش اسلیمی......................................................................................................................................77
2-14-2- نقوش هندسی.....................................................................................................................................77 2-14-3- نقوش کتیبه‌ای....................................................................................................................................78
2-14-4- نقوش پیکره‌ای....................................................................................................................................79
2-14-5- نقوش نمادین......................................................................................................................................80
2-14-6- نقوش مرکب........................................................................................................................................81
فصل سوم: توصیف زیورآلات سه موزهی1- موزهی ملی ایران 2- موزهی رضاعباسی 3- موزهی متروپولیتن
3-1- زیورآلات دوران اسلامی تا پایان دورهی سلجوقی..............................................................................84
3-1-1- موزهی ملی ایران..................................................................................................................................84
3-1-2- موزهی رضاعباسی...............................................................................................................................103
3-1-3-موزهی متروپولیتن...............................................................................................................................125
فصل چهارم: تحلیل یافته‌ها و نتیجه‌گیری
4-1- تحلیل آثار................................................................................................................................................173
نتیجه‌گیری.........................................................................................................................................................192
فهرست منابع.....................................................................................................................................................197
فهرست منابع تصویر........................................................................................................................................201
چکیده‌ی انگلیسی.............................................................................................................................................202
منبع:
کتاب ها
- گرترود، جایز. 1370. سمبل‌ها. ترجمه‌ی محمدرضا بقاپور. تهران. انتشارات علمی و فرهنگی.
- رضی، هاشم. 1379. حکمت خسروانی. تهران. انتشارات بهجت.
سایت
- ملک. مهران،1390، اساطیر ایران www.agar.ir