خلاصه پایان نامه شاخصه های یاران مطلوب امیر مؤمنان علی (علیهالسلام) در کلام حضرت با تأکید بر نهج البلاغه
پایان نامه کارشناسی ارشد
رشته علوم حدیث
گرایش نهجالبلاغه
چکیده:
هدف نهایی همۀ ادیان الهی، برپایی حکومت عدل وفضیلت، درجهت ساختن جامعهای نمونه است که درآن همۀ افراد مستعد وطالب حقیقت، امکان دستیابی به هدایت الهی را دارند ومسیر کمال وسعادت برای همگان گشوده است. امیرمؤمنان علی(علیهالسلام) به عنوان رهبر بزرگ الهی، با گفتار وسیرۀ عملی خود، بهترین الگو را برای چگونگی دستیابی به حیات معنوی و کمال انسانی، درجهت سعادت دنیا وآخرت ارائه فرمودهاند.
آنچه در این پژوهش، از طریق تحلیل محتوای کتاب شریف نهج البلاغه، مورد بررسی قرار گرفتهاست، بیان شاخصههایی است که امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، آنرا بهعنوان ویژگی یاران مطلوب خویش معرّفی فرمودهاند؛ که در دوبخش شاخصه های مبنایی ورفتاری، قابل ارائه است.
در این پژوهش جهت رعایت اختصار وعمق بخشیدن به مباحث، شاخصههای مبنایی به عنوان پیشفرض برای یاران مطلوب امیرالمؤمنین(علیهالسلام) درنظر گرفته شده وتنها جهت معرفی آنها، به ذکر عناوین ونقل یک نمونه از کلام حضرت دربارۀ هریک از این شاخصهها اکتفا شدهاست. امّا به تحلیل شاخصه های رفتاری، ذیل 10عنوان بهقرار زیر پرداخته شدهاست:
1 بصیرت 2 امربهمعروف ونهیازمنکر 3 شناخت ودفع فتنه 4 عدالت محوری 5 شهادت طلبی 6 جهاد خالصانه 7 معرفت به حق وپیروی ازآن 8 شناخت کیفیت رابطه با دنیا 9 پایداری 10 تقوا.
کلیدواژههای تحقیق
شاخصه، یار مطلوب، امیرمؤمنان علی(علیهالسلام)، شاخصه های مبنایی، شاخصه های رفتاری.
مقدمه
امیرمؤمنان علی(علیهالسلام) به عنوان تنها امامی که امکان تشکیل حکومت اسلامی را در مدّت کوتاهی داشتند، جهت ساختن جامعهای منطبق بر آرمانها واهداف دینی والهی، به دنبال تأمین مقتضیات آن بودند. تنها راهی که آرمان حکومت وجامعۀ مطلوب دینی را به حقیقت نزدیک میسازد، وجود انسانهای نمونهای است که اجزای این جامعه را تشکیل میدهند.
در نگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، این افراد که در پژوهش حاضر از آنها به عنوان یاران مطلوب امیرمؤمنان علی(علیهالسلام) یاد شده است، دارای ویژگیها وشاخصههایی هستند که آنها را موردتأیید حضرت امیر(علیهالسلام) قرار داده است.
دراین پایاننامه، با بررسی کتاب شریف نهج البلاغه، به عنوان میراث عظیم ماندگار آن حضرت، شاخصههای فراوانی برای یاران مطلوب امیرالمؤمنین(علیهالسلام) جمعآوری شده وسپس این شاخصهها، در دو بخش کلّی شاخصههای مبنایی ورفتاری، دستهبندی وتقسیم گردیده است.
شاخصهها مبنایی که بالغ بر50 عنوان میباشد، در دو بخش اصلی اخلاق و معرفت شناسی، وشاخصههای رفتاری، در10 عنوان مهم مورد بررسی قرارگرفت. برای تحلیل وشرح هریک از این عناوین، روند منظّمی، در سه بخش آغاز گردید:
1 استخراج عبارات مربوط به هریک از عناوین شاخصهها، از کتاب نهج البلاغه ودستهبندی آنها جهت دستیابی به دیدگاه امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، دربارۀ هریک از عناوین وترجمۀ عبارت برمبنای ترجمۀ سیدجعفر شهیدی.
2 پس از درج عبارات نهج البلاغه، ذیل هر عنوان، با استفاده از شروح معتبر نهج البلاغه، کتب روایی، کتب لغت و منابع معتبر دیگر که هریک بهنوعی عنوان موردنظر را تبیین مینمایند، به شرح وتفسیر عبارات پرداخته شد.
3 بررسی کامل ودقیق متون معتبر تاریخی، برای دستیابی به نمونهای از اسامی یاران امیرمؤمنان علی(علیهالسلام) که هریک به نوعی مورد تأیید ویا عدم تأیید حضرت بودهاند.تا با بررسی عملکرد یاران مطلوب، جهت نشان دادن امکان دستیابی به هریک از شاخصهها، بهعنوان الگو ونمونهای قابل عرضه، بهدست آید و شرح حال این افراد، الگویی برای رهپویان راه حقیقت قرار گیرد.
پس از تکمیل مراحل سهگانۀ فوق، حجم فراوان مطالب سبب شد تا قسمت زیادی از آنها از روند کارپژوهش خارج شود وجهت ایجاداختصار ونیز عمق مباحث مطرحشده در پایاننامه، تنها به بررسی شاخصههای رفتاری یاران مطلوب امیرالمؤمنین(علیهالسلام) پرداخته شود که در10 عنوان ارایه گردید:
بصیرت، امربه معروف ونهی از منکر، شناخت ودفع فتنه، عدالتمحوری، شهادتطلبی، جهاد خالصانه، معرفت به حق وپیروی از آن، شناخت کیفیت رابطه با دنیا، پایداری و تقوا.
برای شاخصههای مبنایی برای یاران مطلوب حضرت امیر(علیهالسلام) نیز، تنها به ذکرعناوین آنها ونیز درج یک نمونه از کلام امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، ذیل هر عنوان اکتفا شد.
لازم به ذکر است دربخش کلیات پایاننامه (فصل اوّل)، عنوانی با نام "معرفی منابع" آمده است که درآن برخی از منابعی که در این پایان نامه بیشتر مورد ارجاع قرار گرفتهاند، معرّفی شده است. این بخش، در چهار قسمت تنظیم شدهاست که به ترتیب کاربرد آنها در این تحقیق، عبارتند از، معرّفی:
شروح نهج البلاغه کتب تاریخی کتب روایی کتب لغت.
با امیدبه اینکه این پژوهش، عرض ارادتی به ساحت مقدّس امیرمؤمنان علی(علیهالسلام) وچراغ راهی برای پیروان مکتب اهلبیت(علیهمالسلام) باشدکه پیمودن راه سعادت وکسب کمال را هدف خود ساختهاند.
فصل اول: کلیات
فصل اوّل: کلیات
1.1. بیان مسئله
این تحقیق در پی آن است که ویژگی ها وشاخصه های یاران موردنظر وعنایت امیرمؤمنان علی(علیهالسلام) را از منظر آن امام هدایتگر، احصا وتبیین نماید وبا توجّه به تأکید این پژوهش بر کلام امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در نهجالبلاغه، به بررسی محتوایی شاخصهها از این کتاب ارزشمند، ونیز شواهد تاریخی آن، از منابع تاریخی معتبر شیعه وسنّی ، پرداخته شده است؛ تا شاخصه های مطلوبیت اصحاب، از دیدگاه مولای متقیان (علیهالسلام) باتأکید بر نهج البلاغه ارائه شود.
1.2. اهمّیت و ضرورت
از آنجا که امیرمؤمنان علی(علیه السلام)، میزان ومعیار حق، وسیرۀ آن حضرت مبنای تکلیف است وشیعۀ راستین کسی است که ایمان وعمل او مورد تأیید وقبول معصوم (علیه السلام) باشد، بنابراین تبیین شاخصههای یاران مطلوب از دیدگاه آن حجت بزرگ الهی، در حقیقت ارائۀ الگوهای برتر رسیدن به کمال برای مشتاقان است.
همچنین با توجه به این که مولای متقیان علی (علیه السلام) تنها امامی است که برای چند سال زعامت جامعه اسلامی را به دست داشت وبه سبب آن که شمار یاران مطلوب آن حضرت، درحدّی نبود که آن وجود مقدّس به پشتوانۀ آنها سیاست های الهی خویش را آن گونه که می خواهد در جامعه اجرا کند، دراین دوران که به لطف الهی نظام ولایت در کشور اسلامی ما برقرار است، نهادینه شدن شاخصه های مورد نظر آن امام همام در میان مردم، ضامن بقای نظام مقدّس جمهوری اسلامی و سعادت ورستگاری امّت ما خواهد بود.
1.3 . سؤالات تحقیق
شاخصه های مبنایی(اعتقادی، فکری، اخلاقی و...) یاران مطلوب از دیدگاه امیرمؤمنان علی (علیه السلام) کدامند؟
شاخصه های رفتاری یاران مطلوب امیر مؤمنان علی(علیهالسلام) کدام است؟
کدامیک از اصحاب امیرالمؤمنین(علیهالسلام)، شاهدی بر امکان دستیابی به هریک از این شاخصهها میباشد؟
1.4. فرضیات تحقیق
- یاران مطلوب امیر مؤمنان علی(علیهالسلام) درمسایل مبنایی، انسان هایی وارسته با ویژگی هایی مانند: حق مداری، ولایت مداری، اطاعت از اوامر الهی ودوری گزیدن از نواهی و... هستند.
- شاخصه های رفتاری یاران مطلوب ازدیدگاه امیرمؤمنان علی (علیه السلام) در اطاعت عملی از رهبر جامعۀ اسلامی و وفاداری به عهد وپیمان با او و... نمود پیدا می کند.
- شاخصه های مطلوبیت تعیین شده از سوی امیرمؤمنان (علیه السلام) با دارابودن شواهد تاریخی، نشاندهندۀ این است که این شاخصهها، درهر زمان ومکان قابل دستیابی است.
Abstract
The final purpose of all divine religions is to establish the government of justice and superiority in order to make an excellent society in which all talented and truth-seeking people can find salvation and the path of perfection and prosperity for everyone. The speech and practical sira of Amir al-muminin Ali (p.b.u.h.), as a great divine leader, has been the best model for instructing how to attain the spiritual life and perfection to become prosperous.
The expression of some criteria- including basical and behavioral- of favorite friends in Amir al-mu'minin (p.b.u.h.) 's speech, through the analysis of the content of nahj al-balaqa, has been inspected in this research.
In order to keep brevity and to deepen issues, the basic criteria have been considered as an assumption for favorite friends of Amir al-mu'minin (p.b.u.h.), and it will suffice to mention the titles and one of his speeches about each of these criteria. But, the behavioral criteria have been analysed by 10 titles, including:
1.insight, 2. Enjoining and prohibition from denying, 3.the recognition and discharging of sedition, 4. fairness, 5. to seek martyrdom, 6. sincere jihad, 7.to recognize truth and to follow it, 8. To know the way of confronting this world, 9.endurance, 10. Piety.
Keywords: criterion, favorite friend, Amir al-mu'minin Ali (p.b.u.h.), basical criteria, behavioral criteria
فهرست پایان نامه شاخصه های یاران مطلوب امیر مؤمنان علی (علیهالسلام) در کلام حضرت با تأکید بر نهج البلاغه
فهرست:
مقدمه. 9
1. فصل اوّل: کلیات. 12
1.1. بیان مسئله. 12
1.2. اهمیت و ضرورت. 13
1.3. سؤالات تحقیق . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.4. فرضیات تحقیق. 14
1.5. پیشینۀ تحقیق. 15
1.6. مفاهیم تحقیق. 16
1.7. بررسی منابع. 18
1.7.1 . نهج البلاغه. 18
1.7.2 . برخی از شروح نهج البلاغه. 19
1.7.2.2 . شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید).. 20
1.7.2.4. شرح نهجالبلاغه( ابنمیثم ).. 21
1.7.2.1 . منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه.. 22
1.7.2.3. فی ظلال نهج البلاغه.. 23
1.7.2.5 . بهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه.. 23
1.7.3 . برخی ازکتب تاریخی. 24
1.7.3.1. وقعه صفین.. 25
1.7.3.2. الطبقات الکبری.. 26
1.7.3.3. أنساب الأشراف.. 26
1.7.3.4. الأخبار الطوال.. 27
1.7.3.5. الغارات.. 28
1.7.3.6. تاریخ یعقوبی.. 29
1.7.3.7. تاریخ طبری.. 30
1.7.3.8. مروج الذهب.. 31
1.7.3.9. الجمل.. 32
1.7.3.10. الاستیعاب.. 33
1.7.3.11. الکامل فی التاریخ.. 35
1.7.3.12. اسد الغابه فی معرفه الصحابه .. 35
1.7.3.13. الاصابه فی تمییز الصحابه.. 36
1.7.3.14. منتهی الامال.. 38
1.7.4. برخی از کتب لغت (عربی/ فارسی). 39
1.7.4.1. لسانالعرب.. 40
1.7.4.2. مجمع البحرین.. 40
1.7.4.3. قاموس قرآن.. 43
1.7.4.4. المفردات فی غریب القرآن.. 39
1.7.4.5. لغتنامۀ دهخدا.. 41
1.7.4.6. فرهنگ فارسی عمید.. 42
1.7.5. برخی از کتب روایی. 44
1.7.5.1. من لا یحضره الفقیه.. 45
1.7.5.2. الکافی.. 44
1.7.5.3. بحار الانوار.. 45
1.7.5.4. الغدیر.. 46
2. فصل دوّم: شاخصههای مبنایی. 49
2.1. معرفتشناسی. 49
2.2. اخلاق:. 54
3. فصل سوم: شاخصهها رفتاری. 65
3.1. بصیرت. 66
3.1.1. بصیرت یاران، زیر ذرهبین تاریخ. 81
3.1.2. بیبصیرت یاران، زیر ذرهبین تاریخ. 99
3.2. امربه معروف ونهی ازمنکر. 105
3.2.1. یاران مطلوب، نمونۀ آمرین به معروف وناهیان از منکر 117
3.3. شناخت ودفع فتنه. 123
3.3.1. نگاه تاریخ به شناخت ودفع فتنه توسط یاران مطلوب 138
3.3.2. نگاه تاریخ به عدم شناخت ودفع فتنه. 144
3.4. عدالت محوری. 146
3.4.1. عدالتمحوری یاران مطلوب زیر ذرّهبین تاریخ. 158
3.4.2. عدم تحمّل عدالت علوی توسّط یاران در نظر تاریخ. 162
3.5. جهاد خالصانه. 166
3.5.1. اخلاص یاران مجاهد، درنگاه تاریخ. 172
3.6. شهادتطلبی. 178
3.6.1. شهادتطلبی یاران مطلوب درنگاه تاریخ. 183
3.7. معرفت به حق وپیروی از آن. 190
3.7.1. معرفت یاران مطلوب به حق و پیروی ازآن درنگاه تاریخ 205
3.7.2. عدم معرفت یاران به حق در نگاه تاریخ. 210
3.8. شناخت کیفیت رابطه با دنیا. 212
3.8.1. دنیاگریزی زاهدانۀ یاران مطلوب، زیر ذرّه بین تاریخ 219
3.8.2. دنیاطلبی یاران زیر ذرّهبین تاریخ. 223
3.9. پایداری. 226
3.9.1. پایداری یاران مطلوب در نگاه تاریخ. 231
3.10. تقوا. 237
3.10.1. تقوای یاران مطلوب در نگاه تاریخ. 244
3.10.2. بیتقوای یاران در نگاه تاریخ. 248
4. فصل چهارم: نتیجهگیری و پیشنهادات تحقیق. 251
فهرست منابع (کتابنامه). 256
منابع فارسی. 257
منابع عربی. 260
سایتها ونرمافزارها. 264
الملخص.
Abstract
منبع:
* قرآن کریم
منابع فارسی
1. امینی، ابراهیم، اسلام (تعلیم وتربیت2)، تهران، انجمن اولیاء ومربّیان جمهوری اسلامی ایران، 1376ش.
2. بخت آور ، مهدی ، امربه معروف ونهی ازمنکر، چاپ اول، تهران، نشرعروج،1387ش.
3. پورقلی، محسن، سیاست خارجی ایران قبل وبعداز انقلاب، چاپ دوم، تهران، 1382ش.
4. جعفری تبریزی، محمد تقی، ترجمه وتفسیر نهج البلاغه، چاپ هفتم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376ش.
5. جمالی، حسین، تاریخ واصول روابط بین الملل، چاپ اول ، تهران: مرکز اطلاعات ومدارک اسلامی،1389ش.
6. جوادی آملی، عبدالله، حق وتکلیف دراسلام، چاپ اول، قم، اسرا، 1384ش.
7 . حسینی بهشتی، سید محمد ، بایدها ونبایدها، ویراستار: عبدالرحیم مرودشتی، چاپ اول، تهران، بقعه،1379ش.
8. دشتی، محمّد، امام علی(ع) ونظارت مردمی(امربه معروف ونهی ازمنکر)، قم، مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین(ع)، 1381ش.
9. شناخت نهج البلاغه، چاپ اول، قم، دفتر نشر امام علی(ع)، 1367ش.
10 . دلشاد تهرانی، مصطفی، سیرۀ نبوی"منطق عملی"، چاپ سوم، تهران، انتشارات دریا، 1383ش.
11. ، مشرب مهر:روشهای تربیت درنهج البلاغه، چاپ سوم، تهران، انتشارات دریا، 1387.
12 . دهخدا، علی اکبر، لغت نامۀ دهخدا، زیرنظر: محمّد معین وسید جعفرشهیدی، تهران، 1373ش.
13 . زمانی جعفری، کریم، سیری در فرهنگ لغات نهج البلاغه، چاپ اول، تهران، کیهان، 1367ش.
14. شریفی، احمد حسین، موج فتنه ازجمل تا جنگ نرم، چاپ12، تهران، کانون اندیشه جوان، 1388ش.
15. شوشتر(مهرین)، عباس، فرهنگ لغات قرآن، تهران، گنجینه، 1359ش.
16. شهیدی، سیدجعفر، ترجمۀ نهج البلاغه، چاپ 14، تهران، شرکت انتشارات علمی وفرهنگی، 1378ش.
17. صبحی صالح، فرهنگ نهج البلاغه، ترجمه: مصطفی رحیمینیا، چاپ اول، تهران، انتشارات اسلامی، 1370ش.
18. عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، چاپ اول، تهران، امیرکبیر، 1350ش.
19. قانع، احمدعلی، علل انحطاط تمدنها ازدیدگاه قرآن کریم ، چاپ اول، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1379ش.
20. قرشی، سیدعلیاکبر، قاموس قرآن، چاپ ششم، تهران، دارالکتب الإسلامیه ، 1371ش.
21. ،مفردات نهج البلاغه، تصحیح: محمدحسن بکائی، چاپ اول، تهران، نشر قبله، 1377ش.
22. قمی، شیخ عباس، منتهیالآمال، تحقیق: علی نظری منفرد، جلد اول، چاپ اول، قم، جلوۀ کمال، 1390ش.
23. گروهی از مؤلفان زیرنظر احمدرضا خضری، تاریخ تشیّع1، بیچا، قم، پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، 1368ش.
24. محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، بیچا، قم، نشرمعروف، 1417ق.
25. محمدی ریشهری، محمد و محمدکاظم طباطبائی ومحمود طباطبائینژاد،دانشنامۀامیرالمؤمنین(ع) برپایۀ قرآن، حدیث وتاریخ ، ترجمه: محمدعلی سلطانی، چاپ اول، قم، دارالحدیث، 1386ش.
26. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، چاپ14، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1374ش.
27. مطهری، مرتضی، سیری در نهج البلاغه، چاپ50، تهران، صدرا، 1391ش.
28. ، حماسۀ حسینی، چاپ58، تهران، صدرا، 1391ش.
29. ، آشنایی با قرآن، چاپ چهارم، تهران، صدرا، 1368ش.
30. معادیخواه، عبدالمجید، فرهنگ آفتاب (فرهنگ تفصیلی مفاهیم نهج البلاغه)، چاپ اول، تهران، ذرّه، 1372ش.
31. معین، محمد، فرهنگ معین، چاپ اول، تهران، امیرکبیر، 1379ش.
32 . مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) شرح تازه وجامعی برنهج البلاغه، چاپ سوم، تهران، دالکتب الإسلامیه ، 1380ش.
33. موسوی همدانی، محمد باقر، ترجمۀ تفسیر المیزان، چاپ پنجم، قم، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، 1374ش.
34. یوسفیان ، نعمت الله و مهدی گل شیرازی ، احکام دفاع وامربه معروف ونهی ازمنکر، چاپ اول ، تهران، ادارۀ آموزشهای عقیدتی سیاسی نمایندگی ولی فقیه در سپاه، 1378.
منابع عربی
35. ابن باویه قمی، شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، چاپ سوم، قم، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، 1413ق.
36 . ابن ابیالحدید معتزلی، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، ترجمه: غلامرضا لایقی، چاپ اول، تهران، نیستان، 1391ش.
37. ابن اثیر، عزّالدین، أسدالغابه فی معرفه الصحابه ، بیچا، بیروت، دارالفکر، 1409ق.
38. ، الکامل فیالتاریخ، بیچا، بیروت، دارصادر، 1385ق.
39. ابن میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، مترجم: قربانعلی محمدی مقدم، چاپ اول، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1375ش.
40. ابن حجرالعسقلانی، أحمد بنعلی، الإصابه فی تمییز الصحابه ، تحقیق: عادل أحمد عبدالموجود و علی محمد معوض، طبعه الأُولی، بیروت، دارالکتب العلمیه ، 1415ق.
41. ، تقریب التهذیب، طبعه الأُولی ، بیروت، دارصادر، 1406ق.
42 . ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الإستیعاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، طبعه الأُولی، بیروت، دارالجلیل، 1412ق.
43. ابن فارس، ابوالحسین، معجم مقاییس اللغه ، بیچا، بیروت، دارالفکر، بیتا.
44. ابن منظور، محمّد بنمکرم، لسان العرب، چاپ سوم، بیروتّ دارصادر، 1414ق.
45 . ، مختصر تاریخ دمشق، بیروت، دارلفکر، 1408ق.
46 . امینی، عبدالحسین، الغدیر، چاپ سوم، تهران، دارالکتب الإسلامیه ، 1372ش.
47 . بلاذری، ابن جابر، أنساب الأشراف، تحقیق: سهیل زکار و ریاض زرکلی، طبعه الأُولی، بیروت، دارالفکر، 1417ق.
48 . ثقفی کوفی، ابراهیم بنمحمد(ابواسحاق)، الغارات، ترجمه: عزیزالله عطاردی، بیچا، تهران، عطارد، 1373ش.
49 . الحموی الرومی، شهاب الدین، معجم البلدان، طبعه الأُولی، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، 1399ق.
50 . خطیب بغدادی، أحمد بنعلی، تاریخ بغداد، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیچا، بیروت، دارالکتب العلمیه ، 1425ق.
51 . الخوری، سعید، أقرب الموارد فی فصح الربیه والشوارد، چاپ اول، قم، مکتبه المرعشی النجفی، 1361ش.
52 . خویی، میرزا حبیب الله، منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه ، چاپ چهارم، تهران، مکتبه الإسلامیه ،1358ش.
53 . دشتی، محمّد و سیّد کاظم محمّدی، المعجم المفهرس لألفاظ نهج البلاغه، چاپ اول، قم، مشهور، 1380ش.
54 . دینوری، ابن قتیبه، الإمامه والسیاسه ، تحقیق: علی شیری، طبعه الأُولی، بیروت، دارالأضواء، 1382ق.
55 . الدینوری، أحمدبن داود، الأخبارالطوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر، قم، منشورات الرضی، 1368ش.
56 . ذهبی، محمد بن أحمد، تاریخ الإسلام، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، طبعه الثانیه ، بیروت، دارالکتب العربی،1413ق.
57 . ، سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله ، 1419ق.
58 . رازی، حسین بن علی، روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن، بیچا، مشهد، آستان قدس رضوی، 1408ق
59 . راغب اصفهانی، حسین بنمحمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، چاپ اول، بیروت، دارالعلم ودارالشامیه ، 1412ق.
60 . زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تصحیح: علی شیری، بیچا، بیروت، دارالفکر، 1373ش.
61 . شریف الرضی، محمدبن حسین، نهج البلاغه، مترجم: سید جعفر شهیدی، چاپ اول، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1368 ش.
62 . شوشتری، محمدتقی، بهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه ، چاپ اول، تهران، امیرکبیر، 1376ش.
63 . طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، چاپ پنجم، قم، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، 1417ق.
64 . طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، طبعه الأُولی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، 1415ق.
65 . طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی، چاپ سوم، تهران، مرتضوی، 1375ش.
66 . طبری، محمد بنجریر، تاریخ الطبری، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، چاپ پنجم، تهران، اساطیر، 1375ش.
67 . عکبری بغدادی(شیخ مفید)، محمدبننعمان، الأمالی، چاپ دوم،قم، کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید، 1413ق.
68 . ، الإختصاص، چاپ اول، قم، کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید، 1413ق.
69 . ، الجمل والنصره لسیدالعتره فی حرب البصره ، چاپ اول، قم، کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید، 1413ق
70 . فراهیدی، خلیل بنأحمد، العین، تحقیق: مهدی المخزوعی وابراهیم السامری، چاپ دوم، بیرت، دار الهجره ، 1409ق
71 . کشی، محمدبن عمر، رجال الکشی، مشهد، انتشارات دانشگاه مشهد، 1348ق.
72 . کلینی رازی، محمدبن یعقوب، الکافی، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الإسلامیه ، 1365ش.
73 . مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیچا، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404ق.
74 . مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیچا، تهران، نشر کتاب، 1360ش.
75 . المزی، جمال الدین، تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، تحقیق: بشارعواد معروف، طبعه الرابعه ، بیروت،مؤسسه الرساله ، 1406ق.
76 . مسعودی، علی بنالحسین، مروج الذهب ومعادن الجوهر، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، چاپ پنجم، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی، 1374ش.
77 . مشکینی، علی، الهادی إلی موضوعات نهج البلاغه، چاپ اول، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، 1363ش.
78 . معلوف، لوییس، المنجد، ترجمه: مصطفی رحیمینیا، چاپ سوم، تهران،صبا،1383ش.
79 . مغنیه، محمد جواد، فی ظلال نهج البلاغه، چاپ سوم، بیروت، دارالعلم للملایین، 1358ش.
80 . المنقری، نصربن مزاحم، وقعه صفّین، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، طبعه الثانیه ، قاهره، المؤسسه العربیه الحدیثیه ، 1382ق.
81 . واقدی، ابن سعد، الطبقات الکبری، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، بیچا، تهران، فرهنگ واندیشه، 1374ش.
82 . یعقوبی، ابن واضح، تاریخ الیعقوبی، ترجمه: محمد ابراهیم آیتی، چاپ ششم، تهران، فرهنگ واندیشه، 1371ش
سایتها ونرمافزارها
سایت حوزه
سایت تبیان
پایگاه اطّلاعرسانی دفترآیتالله مکارم شیرازی
سایت کتابخانۀ امام علی(ع)
پایگاه مجلّات تخصصی نور
نرمافزار جامعالآحادیث
نرمافزار نورالسّیره
نرمافزار درایه النّور
نرم افزار دانشنامۀ علوی
نرمافزار