خلاصه پایان نامه بینامتنیت قرآن و دفتر اول ، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت
زبان و ادبیات فارسی
پایاننامه برای دریافت درجه‌ی کارشناسی ارشد
چکیده
یکی از روش‌های بررسی متون، مطالعه ی بینامتنی آن است. بینامتنی یعنی خوانش متن با توجه به متون دیگر و مبتنی براین اندیشه است که متن، نظامی بسته و مستقل نیست و خواسته یا ناخواسته با متون دیگر ارتباط دارد. نظریه‌ی بینامتنی در اواخر دهه‌ی شصت میلادی توسط ژولیا کریستوا در خلال بررسی‌هایی که بر آراء و افکار میخائیل باختین داشت، ارائه شد و توسط نظریه‌پردازانی چون ژرار ژنت پرورش یافت. مثنوی معنوی مولانا از جمله آثار ارزشمند و مهم زبان فارسی به شمار می‌رود. مولوی، به واسطه‌ی آشنایی با قرآن کریم بی‌شک در سخنان خویش از نصّ آن تأثیر پذیرفته است. بینامتنی در آثار او، در اشکال مختلفی دیده شده است. در این نوشتار برآنیم با بررسی اشعار سه دفتر اول مثنوی؛ مفردات و عبارات قرآن کریم و نیز داستان‌ها و شخصیت‌های قرآنی و به طور کلی تمامی جلوه‌های بینامتنی قرآن ومثنوی را براساس نظریه ژنت مورد بررسی قرار دهیم. براساس نتایج این بررسی‌ها، مولانا از تمام وجوه بینامتنیت ژنت استفاده کرده است ولی بینامتنیت ضمنی از انواع دیگر بینامتنیت بارزتر است.
کلمات کلیدی: بینامتنیت، ژرار ژنت، قرآن کریم، مثنوی معنوی(دفتر اول، دوم و سوم)، مولوی.
فصل اوّل
کلیّات تحقیق
مقدمه و کلیات
مقدمه
کتاب آسمانی قرآن کریم بنای فرهنگ جوامع اسلامی است بنابراین انعکاس زیبایی‌های لفظی و معنوی آن در جنبه‌های مختلف هنر و اندیشه مسلمانان مسلّم و آشکار است.
استفاده از آیات و مضامین قرآنی، منبعی مهم و الهام بخش شاعران و نویسندگان مختلف بوده و هست به طوری‌که استفاده از آن را به صورت‌های مختلف در اشعار کهن و نو می‌توان یافت. کمتر شاعر مسلمان ایرانی را می‌توان دید که در دیوان خود، تلمیحی به آیات قرآنی نداشته، یا اقتباس و تضمینی از آن‌ها نکرده باشد.
دین و موضوعات آن جایگاهی ویژه در ادب فارسی داشته است. «پیشینه‌ی بهره‌گیری و اثرپذیری سخنوران پارسی از قرآن و حدیث به آغاز پیدایی و پاگیری شعر فارسی یعنی نیمه‌های سده‌ی سوم می‌رسد.» (راستگو، 1376: 6) درجه‌ی این تأثیرپذیری به گونه‌ای بیش از یک تلمیح و اقتباس است. این تأثیر پذیری تا آنجاست که بسیاری از آثار بدون فهم قرآنی قابل قرائت نیست.
مولانا جلال الدین محمد بلخی ، عارف نام آور و شاعر پارسی سرا در مجموعه آثار خویش و بویژه در مثنوی معنوی به قرآن و آیات آن توجه و نگاهی خاص و ویژه دارد. در مثنوی معنوی مولوی به طور مستقیم یا غیرمستقیم به قرآن استناد شده است. بیت بیت مثنوی آنچنان آمیخته به آیات قرآنی است که می‌توان گفت که مثنوی معنوی مولوی نوعی تفسیر از قرآن کریم است.
مولوی از قرآن ضمن کاربرد هنرمندانه، بهره‌ای معرفت شناسانه دارد و با صنایع ادبی چون تلمیح، تضمین، استناد، تحلیل، اقتباس، تمثیل، استعاره و حتی ارائه ترجمه یا تفسیر منظوم آیات قرآن، مبانی و مبادی معرفتی خویش را بیان می‌کند.
این نوشتار در پنج فصل تدوین شده است:
در فصل اول کلیات که شامل مقدمه، بیان مسأله، ضرورت و هدف تحقیق، پیشینه تحقیق و.... است بیان شده است.
فصل دوم بنیاد نظری پژوهش است و در آن به بیان مسائلی چون ادبیات و زبان، متن و رابطه متن با متون دیگر، بینامتنیت، پیشینه و تعاریف آن، ژرار ژنت و نظریه بینامتنیت او و... پرداخته شده است.
در فصل سوم مباحثی چون مولوی، زندگی افکار و آثارش، مثنوی، قرآن کریم و ارتباط مثنوی با قرآن مطرح می‌شود.
فصل چهارم، به تحلیل وبررسی روابط بینامتنی قرآن و مثنوی از دیدگاه نظریه ژنت می‌پردازد و انواع بینامتنیت صریح، غیرصریح و ضمنی را در سه دفتر اول مثنوی بررسی می‌کند.
فصل پنجم فصل پایانی این نوشتار است و نتایج حاصل از این پژوهش بیان می‌شود. در پایان نیز منابع و مآخذ مورد استفاده در این پژوهش بیان می‌شود.
بیان مسأله
مولوی کتاب خود را مثنوی نامیده است. مثنوی نام یکی از قالب‌‌های شعری است. مولوی در آغاز دفتر اول، دوم، سوم و چهارم و در ابیات آغازین دفتر ششم، کتاب خود را به همین نام خوانده است:
پیش کش می‌آرمت ای معنوی قسم سادس در تمام مثنوی
شش جهت را نور ده زین شش صحف کَی یَطوف حَوله مَن لم یطُف
(6/3-4)
مثنوی امروزه با ترجمه‌ها و اقتباس‌های انجام شده، یکی از اسطوره متن‌های مهم ادبیات فارسی محسوب می‌شود. موضوع پیوستگی و ارتباط متنی و بینامتنی در مورد مثنوی نیز همچون دیگر آثار بزرگ همواره مورد توجه محققان بوده و نظریه‌های گوناگون را در این زمینه در پی داشته است.
ارتباط بینامتنی مثنوی با قرآن کریم، که قرآن پارسی نامیده می‌شود، برای فهم آن لازم و ضروری است.
منظور از ارتباط بینامتنیت مثنوی با قرآن ارجاعات قرآنی است که مولانا به طور مستقیم و غیرمستقیم در متن مثنوی به بیان آن‌ها می‌پردازد. ژرار ژنت در بحث خود از روابط متنی به یک مجموعه از تقسیم‌بندی ها اشاره می‌کند از جمله: بینامتنیت، ترامتنیت، فرامتنیت، سرمتنیت و بیش متنیت که هر کدام گونه‌ای از ارتباط متون با هم را تعریف می‌کند.
ما با توجه به نظریه بینامتنیت ژنت به دنبال تعیین جایگاه و توصیف اهمیت قرآن در شکل‌گیری مثنوی معنوی مولوی و جایگاه معرفت شناختی و حیاتی آن هستیم. ما برآنیم که نشان دهیم اهمیت یک متن همچون مثنوی معنوی می‌تواند با توصیف واحد‌های بنیادی که آن متن و روابطش را با متن‌های دیگر شکل می‌دهد کاملاً توضیح داده شود.
پرسش های تحقیق
سؤالاتی که ما در این پژوهش به دنبال یافتن پاسخ به آنیم عبارتند از:
منظور از بینامتنیت مثنوی با قرآن چیست؟
مولوی در سه دفتر اول مثنوی معنوی تا چه میزان از قرآن کریم بهره برده است؟
استفاده مولوی از آیات و مفاهیم قرآنی در سه دفتر اول مثنوی به چه صورت است؟
فرضیه‌های تحقیق
پاسخ‌های احتمالی نگارنده در ابتدا به پرسش‌های تحقیق به صورت زیر است:
1-منظور از ارتباط بینامتنیت مثنوی با قرآن ارجاعاتی است که مولوی به طور صریح، غیرصریح و یاضمنی، آگاهانه یا ناآگاهانه، در متن مثنوی به قرآن کریم می‌دهد.
2-مولوی به عنوان یک عارف دیندار از قرآن بسیار تأثیر پذیرفته است و قرآن در اشکال مختلفی
در اثرش رخ نمایانده است و او از انواع روابط و ارجاعات، الهام‌پذیری مولوی از مفردات و عبارات قرآن، داستان‌ها و شخصیت‌های قرآنی و دیگر مظاهر بینامتنیت در هرسه دفتر مثنوی بسیار بهره برده است.
3-گمان ما براین است که او از سه نوع بینامتنیت یعنی بینامتنیت صریح و لفظی، بینامتنیت غیرصریح و بینامتنیت ضمنی در هرسه دفتر مثنوی استفاده کرده است و بهره‌گیری از قرآن کریم در مثنوی و آثاری از این دست اتفاقی نبوده است و انگیزه‌ی مؤلف از به وجود آوردن عمده‌ی چنین مجموعه‌ای از روابط بینامتنی، ایجاد یک نظام معنایی در جهت رسیدن به مفهومی عرفانی در متن است.
ضرورت و اهمیت تحقیق
مثنوی معنوی مولوی از جمله آثار ارزشمند و مهم زبان فارسی به شمار می رود. مولوی، به واسطه‌ی آشنایی با قرآن کریم بی‌شک در سخنان خویش از نصّ قرآن تأثیر پذیرفته است. در باب مثنوی، از دیدگاه مختلف، کارهای بی‌شمار و دقیقی صورت گرفته است. اینک بایسته است که با رویکرد مطالعاتی نو که در دهه‌های اخیر شکل گرفته و مورد استفاده بسیاری از محققان در عرصه‌ی مطالعات ادبی قرارگرفته است، متن گران‌سنگ مثنوی را مورد پژوهش قرار دهیم.
Abstract:
Intertextuality studying is one of the methods of studying a text. Intertextuality means reading a text with regard to other texts, and it is based on the thought that a text is not a closed and independent system, and it relates to other texts intentionally or unintentionally. Intertextuality theory was proposed by Julia Kristeva while reviewing Mikhail Bakhtin’s ideas and thoughts in the late 1960s, and it was developed by theorists like Gerard Gennete. Rumi’s Masnavi-Ma’navi is one of the most valuable and important works in Persian language. Because of his familiarity with Quran, Rumi undoubetly was affected by its virtue in his own way of speaking. Intertextuality in his works is visible in different forms. Through reading the first three volumes of Masnavi, the article aims to study words and phrases, and also stories and characters of the Holy Quran, and generally all intertextuality expression of Quran and Masnavi based on Gerard Genet’s theory. According to the result of the reviews, Molana has used all aspect of Gennete’s intertextuality theory, however, implicit intertextuality is more obvious than other types.
Keywords: intertextuality, Gerard Genette, The Holy Quran, Masnavi-Ma’navi (first and second and third volume), Rumi.
Fatemeh jahandide Sarajari
فهرست پایان نامه بینامتنیت قرآن و دفتر اول ، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت
فهرست:
صفحه
چکیده......................................................................................................................................... 1
فصل اول: کلیات تحقیق
مقدمه ................................................................................................................................................................. 3
بیان مسأله .......................................................................................................................... 5
پرسش‌های تحقیق ............................................................................................................. 6
فرضیه‌های تحقیق............................................................................................................... 6
ضرورت و اهمیت تحقیق ................................................................................................. 7
اهداف تحقیق ....................................................................................................................7
پیشینه‌ی تحقیق .................................................................................................................. 8
محدوده‌ی تحقیق ............................................................................................................... 8
روش تحقیق ...................................................................................................................... 9
فصل دوم- بنیاد نظری (مبانی بینامتنیت)
2-1 ادبیات و زبان .................................................................................................................. 11
2-2 متن.................................................................................................................................... 14
2-3 رابطه متن با متون دیگر ................................................................................................... 16
2-4 بینامتنیت .......................................................................................................................... 18
2-4-1 پیشینه‌ی بینامتنیت ....................................................................................................... 18
2-4-2 تعریف بینامتنیت ......................................................................................................... 20
2-5 معرفی ژرار ژنت ............................................................................................................. 24
2-6 نظریه‌ی ژنت ................................................................................................................... 26
نمودار 1: ترامتنیت ژنت در یک نگاه ....................................................................................... 31
فصل سوم: معرفی مولوی
3-1 مولوی ............................................................................................................................. 35
3-1-1 زندگی مولوی ............................................................................................................ 35
3-1-2 آثار مولوی .................................................................................................................. 38
3-2 مثنوی معنوی مولوی ...................................................................................................... 40
3-3 قرآن کریم ....................................................................................................................... 42
3-4 قرآن و مثنوی ................................................................................................................... 44
فصل چهارم: تحلیل بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی
4- تحلیل بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت.......................... 49
4-1 بینامتنیت صریح و لفظی قرآن کریم و مثنوی معنوی.......................................................51
4-1-1 بینامتنیت صریح و لفظی قرآن کریم و دفتر اول مثنوی معنوی.................................... 51
4-1-2 بینامتنیت صریح و لفظی قرآن کریم و دفتر دوم مثنوی معنوی.....................................83
4-1-3 بینامتنیت صریح و لفظی قرآن کریم و دفتر سوم مثنوی معنوی...................................116
4-2 بینامتنیت غیرصریح قرآن کریم و مثنوی معنوی..............................................................142
بینامتنیت غیر صریح قرآن کریم و دفتر اول مثنوی معنوی..........................................142
بینامتنیت غیر صریح قرآن کریم و دفتر دوم مثنوی معنوی...........................................168
4-3 بینامتنیت ضمنی قرآن کریم و مثنوی معنوی...................................................................213
4-3-1 بینامتنیت ضمنی قرآن کریم و دفتر اول مثنوی معنوی...............................................214
4-3-2 بینامتنیت ضمنی قرآن کریم و دفتر دوم مثنوی معنوی................................................274
4-3-3 بینامتنیت ضمنی قرآن کریم و دفتر سوم مثنوی معنوی..............................................313
فصل پنجم: نتایج تحقیق و ارائه‌ی پیشنهاد
5-1 نتیجه‌گیری .................................................................................................................... 363
5-2 ارائه پیشنهاد .................................................................................................................. 365
منابع
الف)منابع فارسی .....................................................................................................................365
ب)منابع انگلیسی.......................................................................................................................369
چکیده انگلیسی ................................................................................................................
منبع:
قرآن کریم
آفی، نوئل مک (1384). ژولیا کریستوا، ترجمه‌ی مهرداد پارسا، نشر مرکز.
آلن، گراهام (1392). بینامتنیت، ترجمه پیام یزدانجو، چاپ چهارم، تهران: نشر مرکز،
احمدی، بابک (1391). ساختار و تأویل متن، چاپ چهاردهم، تهران: نشر مرکز.
احمدیان، عبدالله (1382). قرآن شناسی، تهران: نشر احسان.
انوری، حسن (1382). فرهنگ سخن، تهران: انتشارات سخن.
ایازی، محمد علی (1381). قرآن اثری جاویدان، رشت: انتشارات کتاب مبین.
ایبرمز، ام.اچ. (1388). فرهنگ توصیفی اصطلاحات ادبی، ترجمه سعید سبزیان، تهران: رهنما
تودوروف، تزوتان (1377). منطق گفتگویی میخائیل باختین، ترجمه داریوش کریمی، تهران: نشرمرکز.
........................... (1382). بوطیقای ساختارگرا، ترجمه محمد نبوی، چاپ دوم، تهران: نشر آگه.
حجازی، بنفشه (1382). ادبیات کودکان و نوجوانان، تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان
حسینی، حسن (1386). گنجشک و جبرئیل، تهران: نشر افق
خرمشاهی و مختاری، بهاء الدین و سیامک (1382). قرآن و مثنوی، تهران: نشر قطره
داد، سیما (1378). فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات مروارید
دهخدا، علی اکبر (1372). لغت نامه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
راستگو، سیدمحمد (1376). تجلی قرآن وحدیث در شعر فارسی، چاپ اول، تهران: انتشارات سمت
رستگار، منصور (1380). انواع نثر فارسی، تهران: انتشارات سمت
رنجبر، احمد (1391). زبان و زبان گونه‌ها، کرمانشاه: باغ نی
زرین کوب، عبدالحسین (1364). سرّنی، تهران: انتشارات علمی
................................ (1373)، با کاروان حله، چاپ ششم، تهران: انتشارات علمی
................................. (1374). آشنایی با نقد ادبی، تهران: انتشارات سخن.
................................ (1380). پله پله تا ملاقات خدا، چاپ هفدهم، تهران: انتشارات علمی.
زمانی، کریم (1382). میناگر عشق، تهران: نشر نی.
.................. (1390). شرح جامع مثنوی معنوی، چاپ هجدهم. تهران، نشر اطلاعات.
ژنت، ژرار (1391). آرایه‌ها، ترجمه آذین حسین‌زاده، تهران، نشرقطره
............... (1392). تخیّل و بیان (نقد زبانشناختی)، ترجمه الله شکر اسداللهی تجرق، تهران: سخن.
سجودی، فرزان (1382). نشانه شناسی کاربردی، تهران: نشرقصه
سلیم، غلامرضا (1361). آشنایی با مولوی، با مقدمه غلامحسین یوسفی، تهران: انتشارات توس.
سیدی، حسین (1389). تأویل قرآن در مثنوی، تهران: سخن.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا (1390). صور خیال در شعر فارسی، تهران: انتشارات آگاه
شمیسا، سیروس (1378)، گزیده غزلیات مولوی، تهران: نشر و پژوهش دادار
صادقی تهرانی، محمد (1388). تفسیر ترجمان فرقان ،جلد اول، قم: انتشارات شکرانه
صالحی، سیدعلی (1386). قمری غمخوار در شامگاه خزانی، تهران: انتشارات نگاه
صفا، ذبیح الله (1371)، تاریخ ادبیات ایران، چاپ نهم، تهران: انتشارات فردوس.
علوی و رجبی، فریده و آروین (1391). «خوانش بینامتنی هزار و یک شب: بستر تلاقی شرق و غرب»، کرمان: نشریه ادبیات تطبیقی، سال سوم، شماره6.
فاضلی، قادر (1388). تفسیر موضوعی مثنوی معنوی، تهران: انتشارات اطلاعات.
فتوحی و عباسی، محمود و حسن (1384). فارسی عمومی، تهران: سخن، ویراست 3.
فرای، نورتروپ (1363). تخیل فرهیخته، ترجمه سعید ارباب شیرازی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی
فرشیدورد، خسرو (1363). درباره‌ی ادبیات و نقد ادبی، تهران: انتشارات امیرکبیر
فروزانفر، بدیع الزمان (1361). احادیث مثنوی، تهران: امیرکبیر
کزازی، میرجلال الدین (1370). بیان (زیبا شناسی سخن)، تهران: نشر مرکز
لچت، جان (1383) پنجاه متفکر بزرگ معاصر از ساختارگرایی تا پسامدرنیته، ترجمه محسن حکیمی، تهران، انتشارات خجسته
مولوی، جلال الدین محمد (1364). مثنوی معنوی مولوی، مقدمه و شرح حال بدیع الزمان فروزانفر، تهران: انتشارات جاویدان.
................................ (1365). کلیات مثنوی معنوی، شرح و تصحیح عبدالکریم سروش، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
.................................. (1369). فیه ما فیه، تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران: امیرکبیر.
................................... (1378). گزیده غزلیات شمس، به کوشش محمد رضا شفیعی کدکنی، چاپ بیستم، تهران: امیرکبیر
................................... (1386). مثنوی معنوی، به اهتمام توفیق ه. سبحانی، چاپ هفتم، تهران: انتشارات روزنه.
نامورمطلق، بهمن (1386). «ترامتنیت، روابط یک متن با دیگر متن‌ها»، پژوهشنامه علوم انسانی، شماره 5.
.......................... (1387). «باختین، گفتگومندی و چند صدایی مطالعه‌ی پیشابینامتنیت باختینی»، پژوهشنامه علوم انسانی، شماره 57.
نوریس، کریستوفر (1385)، شالوده شکنی، ترجمه پیام یزدانجو، تهران: مرکز.
نوری کوتنائی، نظام الدین (1384). آیات، احادیث و لغات مثنوی معنوی، ساری: نشر زهره.
نیکلسون، رینولد (1387)، مثنوی معنوی، با مقدمه استاد بدیع الزمان فروزانفر، تهران: انتشارات امیر مستعان.
ویکلی، کریستین (1384)، وابستگی متون، تعامل متون، ترجمه‌ی طاهر آدینه پور، پژوهشنامه‌ی ادبیات کودک و نوجوان، شماره 28.
همایی، جلال الدین(1370)، کلیات دیوان شمس، چاپ نهم، تهران: انتشارات صفی علیشاه.
.......................... (1385)، مولوی نامه: مولوی چه می‌گوید؟، تهران: نشر هما
ب) منابع انگلیسی
1- Allen, Graham. (2000). Intertextuality. London & New York: Routledge.
2- Barthes, Roland (1975) The Pleasure of the Text, Richard Miller (trans), Hill and Wang, New York.
3- Genette, Gerard: (1982). Palimpsestes. La litterature au second degre. Paris, Seuil.
4- Genette, G. (1992) The Architect: An Introduction. Jane E. Lewin (trans.). Berkeley CA: University of California Press.
5- Kristeva, julia: (1969). Semeiotike. Recherches Pour une semanalyse. Parise, Seuil.
6- Nelles, W., 2004, “Gérard Genette”, in, Murphy, C.J. (ed), Encyclopedia of Modern French Thought, NY, London, Fitzroy Dearborn.