خلاصه پایان نامه بررسی صناعات بدیعی در مثنوی های خواجوی کرمانی
پایان نامه برای درجه کارشناسی ارشد«M.A»
چکیده
خواجو شاعر بزرگ کرمانی از جمله اولین کسانی است که به خمسه سرایی پرداخته است و اگر بخواهیم دقیق تر بگوییم بعد از نظامی و امیرخسرو دهلوی سومین نفری است که این کار را انجام داده، خواجو مثنویهای خود را با استادی خاص سروده است و صناعات بدیعی را در مثنویهایش به وفور به کار برده و بسامد این صنایع در مثنویهای خواجو زیاد می باشد که این امر باعث زیباتر جلوه دادن اشعار خواجو گردیده و در کنار داستانهای بسیار زیبا مثنوی های خواجو را به غایت زیبا و خواندنی کرده است.
صناعات بدیعی در زیباسازی ساختار شعر از اهمیت و درجه ی بسیار والایی برخوردار است و هدف از این تحقیق نمایان ساختن این صنایع زیبا و میزان به کارگیری و اندازه ی کاربرد صناعات بدیعی در مثنویهای خواجوی بزرگ می باشد.
خواجو علاوه بر اینکه به تمام آرایه های ادبی اشراف کامل داشته در علومی مانند نجوم نیز تبحّر داشته و توانسته از این علم در صنایعی مانند کهن باوری و ماده ی تاریخ و ایهام به خوبی استفاده نماید و زیبایی اشعار خود را دوچندان کند. اشعاری که نام خواجو را نه تنها در کرمان بلکه در ایران و اگر غلو نباشد در جهان بلند آوازه کرده است.
واژگان کلیدی
خواجوی کرمانی، مثنوی ها، صناعات بدیعی ، صناعات لفظی، صناعات معنوی
فصل اول
مقدمه(بیان مسأله)
مقدمه
به نام نقش بند صفحه ی خاک عذار افروز مهرویان افلاک
یکی از مفاخر بزرگ کرمان و حتی ایران، ملک الفضلاء و افضل الشعراء، نخلبند دیوان نکته دانی افضل الدین خواجوی کرمانی با همه ی عظمت و بزرگی که دارد و شاعران بزرگی همچون حافظ از معلومات وی بهره ها برده و از اشعار او استقبال نموده اند و حتی حافظ در شعری که منسوب به اوست در مورد خواجو چنین گفته است:
استاد غزل سعدی است نزد همه کس اما دارد سخن حافظ طرز سخن خواجو
با این حال باز هم خواجو مورد توجه چندانی قرار نگرفته و مورد بی مهری واقع گردیده است که شاید یکی از دلایل این مسئله موقعیت زمانی خواجوست که درست در زمانی مابین دو شاعر بزرگ و بلندآوازه ی شیراز یعنی شیخ اجل سعدی و حضرت حافظ قرار گرفته است که این مسئله باعث کمرنگ تر جلوه کردن خواجو شده است و مسئله ی دیگر مربوط به خمسه نویسی وی می باشد. چنانکه می دانیم بعد از نظامی نخستین کسی که به کار خمسه پرداخته است امیرخسرو دهلوی است و بعد از او خواجو به این امر پرداخته است و شاید بعضیها فکر می کنند که خمسه ی خواجو تقلیدی از خمسه ی نظامی است و همین امر نیز باعث شده که خواجو در خمسه نویسی نیز به نحوی در سایه ی نظامی قرار گرفته و این آثار به غایت زیبا و ارزشمند تحت سیطره ی خمسه ی نظامی کمرنگ جلوه می نماید. خواجو درست است که به خمسه ی نظامی نظر داشته و آن را خوانده و از آن درس و الهام گرفته که این خود یک امر طبیعی است و خود خواجو نیز چند جا با احترام از نظامی یاد کرده است.
گرچه سخن پرور نامی توئی معتقد نظم نظامی توئی
درگذر از مخزن اسرار او بر گذر از جدول پرگار او
خازن مخزن دل دانای توست محرم اسرار خرد رأی توست
ولی می بینیم که ضمن محترم شمردن نظامی از دل دانا و خرد والای خویش نیز مدد می خواهد و بر این اساس است که مقید نبوده است که از هر پنج مثنوی نظامی حتی به صورت ظاهر پیروی کند مثلاً گوهرنامه که بر وزن خسرو و شیرین است بکل از سیاق مثنوی نظامی خارج است و همچنین همای و همایون که بر وزن اسکندرنامه است کاملاً موضوعی دیگر را دنبال می کند. جز دو مثنوی او، یکی روضه الانوار که در وزن سبک و سیاق مخزن الاسرار سروده شده و دیگری گل و نوروز که در وزن و سبک و سیاق خسرو و شیرین است. سایر مثنویات خواجو بازگوکننده ی مطالب دیگری است.
به هر حال به خاطر این مسائل که بازگوشد خواجوی بزرگ آن چنان که واقعاً لایق اوست در بین مردم فروغ چندانی ندارد.
بنابراین بنده ی حقیر به خاطر داشتن عِرق ملی و علاقه ی زیاد به خواجو پس از مشورت با استاد راهنمای خویش جناب آقای دکتر اسفندیار پور تصمیم بر این گرفتیم که موضوع پایان نامه ی خویش را صناعات بدیعی در مثنویهای خواجوی کرمانی قرار دهم تا کسانیکه مثنویهای خواجو را می خوانند به زیباییهای این مثنویها به علت به کار رفتن این صنایع زیبا در آنها بیشتر پی ببرند و از خواندن آنها لذت بیشتری ببرند و دیگر اینکه اگر کسانی با این صنایع در مثنویهای خواجو با ابهاماتی مواجه می شوند حقیر بتوانم در حد بضاعت کم خویش آنها را یاری نموده و بر تجارب آنها بیافزایم.
نخلبند نخلهای سربلند
ابوالعطا کمال الدین محمود بن علی بن محمود متخلص به خواجو از شعرای بزرگ و بلند آوازه ی قرن هشتم است که از آغاز شاعری، سخن او ممورد توجه بزرگان شعر و ادب بوده است. دولتشاه سمرقندی او را « ملک الفضلاء» خوانده و می نویسد که: « از بزرگ زادگان کرمان بوده و صاحب فضل و خوشگوی است و سخن او را فاضلان و بزرگان در فصاحت و بلاغت بی نظیر می دانند و او را نخل بند شعرا می نامند».
ملاعبدالنبی فخر الزمانی قزوینی در تذکره ی میخانه وی را « نخلبند دیوان نکته دانی افضل الدین خواجوی کرمانی» می نامد و می نویسد که: از اکثر کتب معتبر چنان بنظر این محقر رسیده که پدر او یکی از اکابر کرمان بوده و نام فرزند خود افضل الدین نموده ولیکن بر سبیل اشفاق و مهربانی، والدین او را خواجو می خواندند».
ولادت
خواجو به موجب گفته ی خود در مثنوی گل و نوروز به سال 689هجری قمری در کرمان چشم به جهان گشود.
تخلص
در مورد تخلص خواجو، استاد سعید نفیس می نویسد « در زبانهای فارسی قدیم « واو » در آخر کلمات علامت تصغیر بود و در آخر اسامی اشخاص در مقام انس و مهربانی به کار می رفته است و این نکته هنوز در فارس و کرمان متداول است و حتی در مقام اشاره ی نزدیک و معلوم به کار می برند. در این صورت واضح است که کلمه « خواجو » مصغریست در مقام ملاطفت از کلمه ی « خواجه » و شاید چنانکه بعضی حدس زده اند این نام را در طفولیت محبین خواجو بدو داده اند و به همین نام در میان خانواده و آشنایان معروف بوده و پس از آنکه به شاعری آغاز کرده به پاس خاطر روزگار کودکی این تخلص را اختیار کرده باشد.»
مسافرتهای خواجو
خواجو از روزگار خردی در اندیشه ی شاعر بوده است، چه در روضه الانوار می گوید که هنگام طفولیت خوابی دیده است و در خواب به او نوید داده شده است که از سخنوران بزرگ خواهد شد و در پی همین خواست، پس از کسب علوم متداول آن زمان با اشتیاق تمام راهی سفر می گردد. سیر و سیاحتهای خواجو و مسافرتهای دور و دراز او بیشتر به دو علت صورت گرفته است، نخست کسب دانش و اطلاعات زمان خویش و استفاده از محضر علمای آن عصر که بطور پراکنده در شهرهای مختلف سکونت داشته اند و این مرسوم بوده است که طالبین علم برای کسب فیض و اندوختن دانش راهی سفر می شده اند، نگاهی به سرگذشت بزرگان علم و ادب نشان می دهد که مسافرتهای خواجو چندان غیر عادی نیست.
دوم پیدا کردن محل انسی که معمولاً در آن روزگار دربار پادشاهان قدرتمند بیشتر مد نظر شعرایی چون خواجو بوده است که هم از نظر مادی آنها را تأمین کنند و هم نشر آثار و افکار آنها را تضمین نمایند تا بتوانند با خیال راحت به خلق آثار خود بپردازند.
Abstract
khajou, popular kermani poet, is the first person who gets on with khamseh saray( the five tomes of khajou's poetical works).
if we want to be more accurate , he is the their person who has done this job after nzami and amir khosrou dehlavi .
khajou has composed his Mathnavi with a special mastery , used rhetorical so well, and frequencey of these arts are seen in khajou's Mathnavis , they make khajou's poems more beautiful .
nice stories cause khajou's Mathnavis to be more readable and attractive. khetorical arts have a great and high value for poem structure and it's beautification. the goal of this research is to show this nice art and degree of rhetorical arts usage is so much in khajou's Mathnavis.
in addition to khajou's literacy domination, the was conversation sciences like astronomy, he could use this science in ancient belief , article of history and amphibology well, they make the beautification of his poems twice as much.
khajou has been gotten famous by his poem not only in iran but also all over the world.
key words
khajou kermani, Mathnavi, Rhetorical, arts, literal arts, spiritual arts .
فهرست پایان نامه بررسی صناعات بدیعی در مثنوی های خواجوی کرمانی
فهرست:
چکیده.......................................................................................................................................................................1
فصل اول
مقدمه .......................................................................................................................................................................3
فصل دوم
پیشینه تحقیق......................................................................................................................................................18
فصل سوم
روش تحقیق.........................................................................................................................................................21
فصل چهارم
بخش اول)صناعات لفظی در مثنویهای خواجوی کرمانی(......................................................................25
جناس(تجنیس) .................................................................................................................................................26
جناس تام ............................................................................................................................................................26
جناس ناقص (مُحرّف)........................................................................................................................................47
جناس خط(مصحَّف) .........................................................................................................................................49
جناس زاید ..........................................................................................................................................................57
جناس مکتنف.......................................................................................................................................................63
جناس مذّیل..........................................................................................................................................................68
جناس مضارع........................................................................................................................................................75
جناس لاحق..........................................................................................................................................................82
جناس مطرف.......................................................................................................................................................93
جناس مرکب .......................................................................................................................................................97
جناس مزدوج(مردد، مکرر)............................................................................................................................101
جناس اشتقاق ..................................................................................................................................................102
جناس شبه اشتقاق .........................................................................................................................................107
مجموعه ی سجع
ترصیع..................................................................................................................................................................110
موازنه (ممائله)...................................................................................................................................................113
تضمین المزدوج(ازدواج، اعنات القرینه).......................................................................................................118
تکریر(مکرر)........................................................................................................................................................123
تردید....................................................................................................................................................................126
واج آرایی (توزیع ، هم حروفی و هم صدایی).............................................................................................128
تصدیر (رد العجز علی الصدر و رد الصدر علی العجز)................................................................................135
بخش دوم(صناعات معنوی در مثنویهای خواجوی کرمانی)..................................................................148
مراعات نظیر(ائتلاف،تناسب، متناسب،مناسبت، تلفیق، توفیق، مواخات).............................................149
تضاد (طباق، متضاد، مطابقه، تطبیق، تکافو)...............................................................................................165
طباق سلب..........................................................................................................................................................171
پارادکس (متناقض نما)....................................................................................................................................173
استتباع(مدح موجه و ذم موجه)....................................................................................................................182
ایهام(توریه،توهیم،تخییل)...............................................................................................................................189
ایهام تناسب........................................................................................................................................................204
سیاقه الاعداد (اعداد، تعدید).........................................................................................................................209
تنسیق الصفات .................................................................................................................................................213
تفریق...................................................................................................................................................................220
مبالغه .................................................................................................................................................................222
تبلیغ ..................................................................................................................................................................222
اغراق....................................................................................................................................................................224
غلو........................................................................................................................................................................226
تصلّف...................................................................................................................................................................235
بخش سوم: در دیگر صناعات معنوی..........................................................................................................238
ابداع......................................................................................................................................................................239
بخش چهارم:اصطلاحات و صناعات شاخه های دیگر بلاغت در بدیع.................................................265
قسم......................................................................................................................................................................266
بخش پنجم: اصطلاحات علم قافیه مطرح در بدیع.................................................................................267
مصرّع...................................................................................................................................................................268
مردّف...................................................................................................................................................................274
بخش ششم: اصطلاحات انواع ادبی مطرح در بدیع...............................................................................279
ملمّع...................................................................................................................................................................280
سوال و جواب...................................................................................................................................................281
ماده تاریخ..........................................................................................................................................................283
بخش هفتم: در تلمیحات و دقایق ادبی.....................................................................................................286
تلمیح...................................................................................................................................................................287
اقتباس ..............................................................................................................................................................295
کهن باوری.........................................................................................................................................................298
سنت ادبی...........................................................................................................................................................300
صفت نمایی.......................................................................................................................................................308
فصل پنجم(نتیجه)
نتیجه گیری.......................................................................................................................................................313
نمودارها
نمودا(انواع جناس)............................................................................................................................................315
نمودار(صفات لفظی).........................................................................................................................................316
نمودار(صفات معنوی).......................................................................................................................................317
نمودار(اصطلاحات انواع ادبی مطرح در بدیع).............................................................................................318
نمودار(در تلمیحات ادبی)...............................................................................................................................319
منابع و مأخذ......................................................................................................................................................320
چکیده انگلیسی.................................................................................................................................................321
منبع:
- اسفندیار پور، هوشمند، 1384، عروسان سخن، چاپ دوم، تهران، نشر فردوس.
- خواجوی کرمانی، ابوالعطا، 1370، خمسه ی خواجوی کرمانی، سعید( نیازی کرمانی)،چاپ اول، انتشارات نقش جهان.
- خواجوی کرمانی، ابوالعطاء ، 1370، روضه الانوار ، سعید(نیازی کرمانی)، چاپ اول، انتشارات نقش جهان.
- خواجوی کرمانی، ابوالعطاء ، 1370، همای و همایون ، سعید(نیازی کرمانی)، چاپ اول، انتشارات نقش جهان.
- خواجوی کرمانی، ابوالعطاء ، 1370، گل و نوروز ، سعید(نیازی کرمانی)، چاپ اول، انتشارات نقش جهان.
- خواجوی کرمانی، ابوالعطاء ، 1370، گوهرنامه ، سعید(نیازی کرمانی)، چاپ اول، انتشارات نقش جهان.
- خواجوی کرمانی، ابوالعطاء ، 1370، کمال نامه ، سعید(نیازی کرمانی)، چاپ اول، انتشارات نقش جهان.
- رازی، شمس قیس، 1373، المعجم فی معاییر اشعار العجم، چاپ اول، تهران، انتشارات فردوس.
- رادویانی، محمد بن عمر، 1380، ترجمان البلاغه، پرقسور احمد آتش، چاپ اول، تهران، انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- رامی تبریزی، شرف الدین حسن بن محمد، 1341، حقایق الحدائق، محمد کاظم امام، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
- وطواط، رسید الدین محمد، 1362، حدائق السحر فی دقائق الشعر، عباس اقبال آشتیانی، تهران، انتشارات کتابخانه ی طهوری و کتابخانه ی سنایی.
- همایی، جلال الدین،1364، فنون بلاغت و صناعات ادبی، چاپ سوم، تهران، انتشارات توس.