خلاصه پایان نامه بررسی مفهوم حیا در اشعار مولوی
پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
چکیده
حیا یکی از مفاهیم بسیار مهم و بنیادی در بحث معارف الهی است و یکی از مباحث کلیدی در سلوک عرفانی بهشمار می‌آید. حیا در لغت به معنی شرم، آزرم است و در اصطلاح، ترک حیا منجر به سرزنش و ملامت می‌گردد. در این پژوهش پس از بیان دیدگاه قرآن و معصومین(ع) در باب حیا، به بررسی سخنان عارفان در مسئله حیا پرداخته شده است. سپس بررسی حیا از منظر فرهنگنامه و کتب تفسیری آمده، همچنین در آثار برجسته منثور عرفانی آمده است. نیز تفسیر بازتاب مفهوم حیا در اشعار تا قبل از مولوی بیان شده است. در نهایت این پژوهش با تحلیل این رویکرد معرفتی در باب حیا در اشعار مولوی به اتمام میرسد. هدف از این تحقیق، زمینهسازی برای فهم و درک درستتر مفهوم حیا در اشعار مولوی است. وی ضمن اثرپذیری از آموزههای قرآن و سنّت، و عارفان پیش از خود، چنین به نظر میرسد، به صراحت به تعریف عرفانی حیا و ذکر مبانی آن نپرداخته است؛ اما از عنایت و التفات مولوی بدین مضمون همین قدر بس که بسامد قابل توجهای از این واژه و وابستههای معنایی آن در مثنوی و غزلیاتش موجود است و افزون بر آن پرداختن مولوی به جنبه‌های خاص حیا و تفاسیر اخلاقی و عرفانی آن، و نیز بعضاً بهکار گیری روایات اسلامی و اشاره به آیات قرآنی در خصوص حیا و همچنین بهرهگیری از حکایتهای نغز و تمثیلهای پر مغز و دلنشین در این زمینه، به نوعی جلوه‌های گوناگون حیا را تشریح می‌کند.
کلید واژهها: عرفان، مقام، حیا، مثنوی، غزلیات شمس، مولوی.
فصل اول (کلیات تحقیق)
1-1 مقدمه تحقیق
عرفان طریقه شناخت و معرفت نزد آن دسته از صاحبان دانایی و حکمت است که بر خلاف اهل عقل و برهان در مسیر کشف حقیقت بیشتر به ذوق و اشراقات روحانی تکیه دارند. این طریقه در میان مسلمانان معمولاً بر روش و منش صوفیه مشهور است. البته در میان سایر اقوام و ملل برحسب شرایط مکانی و زمانی دارای اسامی متفاوتی است. با وجود این، عموماً آن همه را تحت عنوان معرفت اهل سرّ میشناسند.
عرفان و تصوف اسلامی خود به دو بخش عرفان عملی یا همان سیر و سلوک و عرفان نظری تقسیم می‌شود. در سیر و سلوک عرفانی، سالک از منازل و مراحل گوناگون می‌گذرد که به این منزل‌ها و مراحل در اصطلاح «مقامات» می‌گویند. یکی از مقامات «حیا» است. به طور کلی، عارفان صفت حیا را از احوال مقربان الهی میدانند. بدین توصیف که هر قدر تقرب و نزدیکی به درگاه الهی افزایش یابد، حیا نیز بیشتر خواهد شد. بنابراین، رابطهای دوسویه بین مفهوم حیا و قرب قابل تصوّر است. حیا از دو منظر عرفانی قابل تأمّل است: نخست از دیدگاه مقامات؛ که حیا به صفت اهل مراقبه اطلاق می‌شود و هنگامی است که قلب بنده از هیبت و خوف اشراف خداوند در نور دیده گردد.
بنابراین سالک درگاه حق ظاهر و باطن خویش را از مخالفت احکام الهی به سبب مراقبت نظر حق تعالی، محافظت می‌کند. این نوع از حیا به دو نحو حیای از معصیت و حیای از تقصیر منقسم می‌گردد.
اما دیدگاه دوم احوال است که حیا به صفت خاص اهل مشاهده اطلاق می‌گردد و آن هنگامی است که روح سالک از شکوه مشاهده حق تعالی در خویش در نوردیده گردد (کاشانی، 1388 :420-422).
مولانا جلالالدین محمد بلخی در کتاب مثنوی معنوی و غزلیات شمس، تشنه لبان دریای معنوی را به تعمق و تدّبر فرا می‌خواند و از منظر و دیدگاهی که خاص و ویژۀ اوست گاه مفهوم حیا را از جنبه‌های اخلاقی و دینی مورد توجه قرار میدهد و گاه جنبه‌ها و گرایشات عرفانی و شهودی را مدنظر قرار میدهد که این نوع دیدگاه در مثنوی کاملا مشهود است و اما در غزلیات شمس با زبانی سکرآمیز به جنبه‌های شهودی و تجارب عرفانی و معنوی تکیه دارد. وی در پاره‌ای از اشعار خویش چنین می‌گوید:
ای عدوی شرم و اندیشه بیا
که دریدم پرده شرم و حیا
(مولوی ،1383 : 839)
از عشق شرم دارم اگر گویمش بشر
می‌ترسم از خدای کو گویم که این خداست
(همان: 206)
عاشق باید که روز و شب باده خورد
تا پرده عقل و شرم خود را بدرد
(همان : 757)
مولوی در این دو اثر ارزشمند خویش هم جنبه‌های اخلاقی و دینی مفهوم شرم و حیا را در نظر دارد و هم جنبه‌ها و گرایشات عرفانی و شهودی را؛ و چنین بر می‌آید که مولوی در کتاب مثنوی بیشتر به جنبه‌های اخلاقی و دینی حیا و شرم تاکید دارد. چنان که تجلی این مفهوم در طی حکایات مثنوی و تمثیلات وی با کاربرد برخی آیات و احادیث نمایان است و در غزلیات شمس مفهوم شرم و حیا به جنبه‌های شهودی و تجارب عرفانی و معنوی آن تکیه دارد. لذا در اشعار خویش به جلوه‌های گوناگونی از شرم و حیای عاشقانه و عارفانه را به تصویر می‌کشد. بنابراین بررسی نسبت بین شرم و عشق و همچنین گرایش‌های دوگانه حیا و ترک حیا در اشعار مولوی منجر به تحلیل مبانی ناب و بکر عرفانی مولوی شده و مدل معرفتی خاصّ وی را به طور مفصل توصیف می‌کند.
این پایان‌نامه در پنج فصل به شرح ذیل تدوین شده است:
فصل اول: با عنوان کلیّات تحقیق، شامل مقدمه، تعریف مسئله تحقیق، اهمیت و ضرورت تحقیق، پرسش‌های اساسی پژوهشی، اهداف تحقیق، فرضیه‌ها، روش تحقیق و تعریف واژه های کلیدی و حدود و قلمرو تحقیق است.
فصل دوم: در این فصل موضوع تحقیق، یعنی مفهوم حیا را از نظر لغوی و اصطلاحی مورد بررسی قرار داده‌ایم و با مراجعه به آیات و احادیث و متون منثور و منظوم عرفانی، مهم‌ترین ویژگی و آثار و مراتب آن را استخراج نموده‌ایم.
فصل سوم: زندگینامه مولوی، مرشدان و مریدان برجسته مولوی، جلوه‌های سه‌گانه زندگی مولوی، دوران طلبگی مولوی، مولوی و سلوک عملی، مولوی و ملاقاتش با شمس تبریزی، جایگاه شعری مولوی، آثار مولوی، مثنوی معنوی، غزلیات شمس، فیه مافیه، مکتوبات، مجالس سبعه، آثار مکتوب در خصوص مولوی، خاستگاه، اندیشهها و باورهای مولوی، عشق، تجلی، وحدت وجود، فنا و بقا، انسان کامل، آثار و نتایج باورهای مولوی.
فصل چهارم: مهم‌ترین فصل پژوهش است که به بررسی مفهوم حیا در مثنوی و غزلیات شمس اختصاص دارد. در این فصل ضمن تعریف حیا و مراتب آن از منظر مولانا، نخست حکایاتی را که با محوریت حیا بیان شده‌اند مورد نقد و تفحص قرار داده‌ایم، سپس به تبیین مهم‌ترین اشارات مولانا پیرامون مقوله حیا پرداخته‌ایم و مواردی چون جایگاه حیا، ویژگیهای حیا، انواع حیا و جنبه‌های خاص حیا مورد نقد قرار داده‌ایم.
فصل پنجم: نتیجه‌گیری پژوهش و ارائه پیشنهادهایی برای پژوهش‌های بعدی، مطالبی است که در این فصل مطرح شده است.
لازم به ذکر است که متن اصلی تحقیق در این پایان‌نامه، مثنوی معنوی (شش دفتر) به تصحیح توفیق سبحانی و غزلیات شمس، به اهتمام بدیع‌الزمان فروزانفر میباشد.
1-2 بیان مسأله
حیا در لغت به معنی شرم است و در اصطلاح انقباض نفس است از چیزی و ترک آن به علت ملامت و سرزنشی که در آن است. آن بر دو نوع است: اول نفسانی و آن شرم است که خدای تعالی در نفوس آفریده است مثل حیا از کشف عورت و جماع بین مردم. دوم ایمانی، و آن شرمی است که مؤمن را از ارتکاب معاصی باز می‌دارد.
مفهوم شرم و حیا در آثار منثور صوفیه تا قرن ششم، بسامد بالایی دارد و از آن پس رفته رفته در اشعار عارفان نیز وارد شده است.
مفهوم شرم و حیا در اشعار مولانا هم جنبه‌های اخلاقی و دینی را در بر می‌گیرد و هم جنبه‌ها و گرایش‌های عرفانی و شهودی را. آنچه مسلم است مولوی در رویکرد معرفتی خود در خصوص مفهوم شرم و حیا، از طرفی از برکات قرآن و سنت بهره جسته و از طرفی دیگر بر نظرگاه‌های عارفان پیش از خود عنایت داشته است.
بهطور کلی، مولوی در بیان مفهوم شرم، اتّصاف آن را هم بر خداوند و هم بر بنده جایز می‌داند. در این خصوص وی گاه شرم و حیای انسان را در مقام سالک و بنده حقجویی که مواجهه با عقبه‌های سهمناک سلوک است، معرفی می‌کند. و گاه به عنوان عاشق مفتون و سوخته زبون و مجنون غرق در خون. از اینرو جلوه‌های گوناگونی از شرم و حیای عاشقانه و عارفانه را به تصویر می‌کشد. حیایی که متصّف بدان، در نسبت و ارتباطی که با معشوق دارد متجلی گردیده است و بدان سبب دچار آزرم می‌گردد. گاه نیز از جنبه‌های دیگر به ترک شرم و آزرم عاشق در مواجهه با ساحت عشق و جهت نیل به وصال معشوق نظر می‌کند. با این اوصاف از نظرگاه مولوی ارتباط عمیقی و مستحکمی بین شرم و ترک آن با مفهوم عشق وجود دارد.
بنابراین با بررسی نسبت بین شرم و عشق و همچنین گرایش‌های دوگانه حیا و ترک حیا در اشعار مولوی به لحاظ پژوهش بسیار حائز اهمیت بوده و گویای مبانی بکر و ناب عرفانی و مبیّن مدل معرفتی مولوی در این خصوص است.
Abstract
Modesty is one of the most important and fundamental concepts in Divine Teachings and is considered as a very critical principle in mystical behavior. It literally means shame and pudency, and it so-called means to contract the self of something, which denying it leads to reproach and reprimand. In this study, after expressing the Holy Quran and innocents' viewpoint about the modesty, the mystics' words about this issue have been discussed. Then, the modesty has been investigated from the perspective of encyclopaedias and interpretive books. Also, the concept of modesty according to Sofia's words and prominent works of mystical proses has been studied. Next, the reflection of modesty concept in the poetry before Maulavi has been interpreted. Finally, this study concludes by analyzing the epistemic approach concerning the modesty in Moulavi Poems. The study aimed to provide a field to better understand the concept of modesty in Moulavi poems. In addition to being influenced by the teachings of Quran, tradition and former mystics, it seems that he didn't focused on providing a mystical definition of modesty and mentioning its principles. But about his attention to this issue, it is worth mentioning that this word and its synonyms are widely used in his Masnavi, Rubaiyat and Lyrics. In addition, Moulavi explains the various manifestations of modesty by paying attention to specific aspects of modesty and moral and mystical interpretations, and sometimes using Islamic narratives, referring to Quranic verses of modesty and also utilizing mot stories and pleasant parables in this field. All of this can prove this claim that the concept of modesty has a deep and great impact on Rumi's (Moulana) thoughts.
Key word: Mysticism, Eminence, Modesty, Masnavi, Ghazaliyat-e Shams (Shams Lyrics), Moulavi (Rumi)
فهرست پایان نامه بررسی مفهوم حیا در اشعار مولوی
فهرست:
چکیده 1
فصل اول : مقدمه و کلیات
1-1 مقدمه تحقیق. 3
1-2 بیان مسأله. 6
1-3 سوالات تحقیق. 8
1-4 اهمیت و ضرورت تحقیق. 8
1-5 پیشینهی تحقیق. 9
1-6 اهداف تحقیق. 9
1-7 فرضیه‌های تحقیق. 10
1-8 تعاریف واژههای کلیدی. 10
1-9 حدود و قلمرو تحقیق. 12
فصل دوم : (بنیاد نظری: مفهوم حیا)
2-1 مقدمه. 14
2-2 تعریف لغوی و اصطلاحی حیا 14
2-3 انواع حیا 17
2-4 مراتب حیا 19
2-5 حیا در قرآن. 20
2-6 حیا در روایات معصومین. 22
2-7 حیا در فرهنگنامه و کتب تفسیری. 28
2-8 مفهوم حیا در آثار منثور و منظوم عرفانی. 30
2-8-1 مفهوم حیا در اقوال صوفیه. 31
2-8-2 حیا در آثار برجسته منثور عرفانی پیش از مولوی. 36
2-8-3 حیا در اشعار عرفانی. 42
فصل سوم : (شرح احوال، آثار و اندیشهی مولوی)
3-1 مقدمه. 48
3-2 زندگی نامه مولوی. 48
3-3 مرشدان و مریدان برجسته مولوی. 51
3-4 جلوه‌های سه‌گانه زندگی مولوی. 51
3-4-1 دوران طلبگی مولوی. 52
3-4-2 مولوی و سلوک عملی. 53
3-4-3 مولوی و ملاقاتش با شمس تبریزی. 53
3-5 جایگاه شعری مولوی. 54
3-6 آثار مولوی. 55
3-6-1 مثنوی معنوی. 56
3-6-2 غزلیات شمس.. 58
3-6-3 فیه ما فیه. 58
3-6-4 مکتوبات. 59
3-6-5 مجالس سبعه. 59
3-7 آثار مکتوب در خصوص مولوی. 59
3-8 خاستگاه اندیشهها و باورهای مولوی. 60
3-8-1 عشق (پایه اصلى مسلک و طریقه عرفانى مولوى) 60
3-8-2 تجلّی از دیدگاه مولوی. 63
3-8-3 وحدت وجود از منظر مولوی. 64
3-8-4 فنا و بقا در نظر مولوی. 65
3-8-5 انسان کامل از دیدگاه مولوی. 67
3-9 آثار و نتایج باورهای مولوی. 68
فصل چهارم : (بررسی مفهوم حیا در اشعار مولوی)
4-1 مقدمه. 70
4-2 مفهوم حیا در اشعار مولوی. 71
4-3 ویژگیهای حیا 72
4-3-1 پرهیز از غفلت.. 72
4-3-2 نسبت بین حیا و اختیار انسانی. 73
4-3-3 حیا و نسبتش با ستاریت الهی. 74
4-3-4 حیای نکوهیده 77
4-3-4-1 شرم به جهت نقصان. 78
4-3-4-2 شرم از خلق. 80
4-3-5 رابطه حیا و افشای سرّ 81
4-4 انواع حیا از منظر مولوی. 84
4-4-1 حیای جنایت.. 85
4-4-2 حیای از تقصیر 92
4-4-3 حیای ادب. 98
4-4-4 حیای کرم. 101
4-4-5 حیای اجلال. 104
4-4-6 حیای از هستی. 107
4-5 حیا از اولیای الهی. 110
4-6 حیا در ساحت عاشقی و معشوقی. 115
4-6-1 ساحت حیای معشوقی. 116
4-6-2 حیای کل عالم نسبت به معشوق. 118
4-6-3 ساحت حیای عاشق. 120
4-6-4 نسبت عشق و حیا 124
4-6-5 حیای در وصال. 127
فصل پنجم: نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهاد
5-1 نتیجه‌گیری. 131
5-2 ارائهی پیشنهاد 132
فهرست منابع و مآخذ. 133
Abstract 139
منبع:
- قرآن حکیم (1388). ترجمه محمد خواجوی، چاپ اول، تهران: مولا.
2- ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله (1404 ق). شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید، مصحح: ابراهیم، محمد ابوالفضل، قم: مکتبه آیه الله المرعشی النجفی، چاپ اول.
3- افلاکى، احمد بن اخى ناطور (1959 م). مناقب العارفین، آنکارا: [بى نا]، چاپ اول.
4- ابن بابویه، محمد بن على ( 1377ش). الخصال، ترجمه کمرهاى، تهران: کتابچی، چاپ اول.
5- ----------------- (1372ش). ترجمه عیون أخبار الرضا علیه السلام، تهران:[بى نا]، چاپ اول.
6 - -----------------(1376ش). گلچین صدوق (گزیده من لا یحضره الفقیه)، ترجمه محمدحسین صفا خواه، تهران: فیض کاشانی، چاپ اول.
7- ------------------- (بى تا). کتاب المواعظ، ترجمه عطاردى، تهران: مرتضوی، چاپ اول.
8- ------------------- (1376). الأمالی (للصدوق)، ترجمه کمرهاى، تهران: کتابچی، چاپ ششم.
9- -------------------- (بی تا). الخصال، ترجمه فهرى، تهران، چاپ اول.
10-ابن عربی، محی الدین (1381). فتوحات مکیه، ترجمه محمدخواجوی، تهران: انتشارات مولی، چاپ دوم.
11- انصارى، عبد الله بن محمد (1371). کشف الاسرار و عده الابرار، تهران: مؤسسه انتشارات امیر کبیر، چاپ پنجم .
12--------------------- (1388). صدمیدان، به اهتمام دکترقاسم انصاری، تهران: طهوری، چاپ هشتم.
13- ------------------ ( 1417 ق). منازل السائرین، تهران: دار العلم، چاپ اول.
14- ------------------ ( بی تا). طبقات الصوفیه، [بى نا] - [بى جا]، چاپ اول.
15- بانوى اصفهانى، سیده نصرت امین (1361 ). مخزن العرفان در تفسیر قرآن، تهران: نهضت زنان مسلمان، چاپ اول.
16- بقلى شیرازى، روزبهان (1366). عبهر العاشقین، تهران: انتشارات منوچهرى، چاپ سوم.
17- --------------- ( 1374). شرح شطحیات، چاپ سوم، تهران: انتشارات طهورى
18-تبادکانى، شمس الدین محمد(1382). تسنیم المقربین، سید محمد طباطبائى بهبهانى( منصور)، تهران: کتابخانه موزه و اسناد مجلس شوراى اسلامى ایران، چاپ اول.
19- تهانوى، محمد على ( 1996م.). موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون، چاپ اول.
20- جام ، احمد (1387). کنوز الحکمه ، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، چاپ اول.
21- جامى، عبد الرحمن ( 1386). نفحات الأنس، تهران:گلرنگ یکتا، چاپ پنجم.
22- جرجانى ، سید شریف على بن محمد( 1370). کتاب التعریفات، تهران: ناصر خسرو، چاپ چهارم.
23- جعفر بن محمد، الصادق(ع) (1400 ق). مصباح الشریعه ، بیروت: مؤسسه الأعلمى للمطبوعات، چاپ اول.
24- حلاج، حسین بن منصور (2002 م ). دیوان الحلاج، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ دوم.
25- حرانى ، ابن شعبه (1376). «تحف العقول» ، ترجمه کمرهاى، تهران: دار الکتب الإسلامیه ، چاپ: ششم.
26-حرانى، حسن بن على(1382). تحف العقول، ترجمه جنتى، تهران: ]بی نا[، چاپ اول.
27- حالی اردبیلی، میرزا محسن (1370). «مقامات عارفان،ترجمه و شرح کلمات باباطاهر»، چاپ دوم، تهران:کتابخانه مستوفی
28-راز شیرازى، ابو القاسم (1363). محقق و مصحح: سید محمد جعفر باقرى، تهران: خانقاه احمدى، چاپ دوم.
29- راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1374). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، تصحح و ترجمه غلامرضا خسروى حسینى، تهران: مرتضوی.
30- رجایی، محمدعلی (1349). خلاصه شرح تعرف، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، چاپ اول.
31-زرین کوب، عبد الحسین(1387) . سر نى، تهران: اننتشارات علمى، چاپ هفتم.
32- زمانی،کریم ( 1388). میناگر عشق، تهران: نشر نی، چاپ هفتم.
33- سبحانی، توفیق (1383 ) . تاریخ ادبیات 2، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور، چاپ هشتم.
34- سجّادی،سیّد جعفر (1386). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، تهران:طهوری، چاپ هشتم.
35- سراج طوسی ، ابونصر (1388) . اللمع فی التصوف، ترجمه محبّتی، تهران : اساطیر، چاپ دوم.
36- سمعانى، احمد ( 1384). روح الأرواح فى شرح أسماء الملک الفتاح، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ دوم.
37 – سلمى،ابو عبد الرحمن محمد (1385 ). نخستین زنان صوفى، مترجم : مریم حسینى، تهران: نشر علم، چاپ اول.
38- -------------------- (1424ق ). طبقات الصوفیه ، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ دوم.
39- سنایى، ابو المجد مجدود بن آدم(1383). حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه ، تهران: دانشگاه تهران، چاپ ششم.
40- سهروردى ، شهاب الدین ابو حفص ( 1375). عوارف المعارف، ترجمه ابومنصور عبدالمومن اصفهانى، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ دوم.
41- شریف الرضی، محمد بن حسین( 1379 ). ترجمه و شرح نهج البلاغه (فیض الإسلام)، تهران: مؤسسه چاپ و نشر تألیفات فیض الإسلام، چاپ پنجم.
42- شمیسا، سیروس (1382). سبک شناسی شعر انتشارات فردوس، تهران: فردوس، چاپ نهم.
43-شهیدى، سید جعفر ( 1373). شرح مثنوى( شهیدى) ، تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ اول.
44- شیرازى، محمد بن ابراهیم ( 1366). تفسیر القرآن الکریم (صدرا)، قم: بیدار، چاپ دوم.
45- صفا، ذبیح الله( 1383 ). تاریخ و ادبیات ایران، تهران: انتشارات ققنوس، چاپ بیست و دوم.
46-طبرسى، على بن حسن ( 1344). مشکاه الأنوار فی غرر الأخبار، نجف: المکتبه الحیدریه ، چاپ دوم.
47- ----------------- ( 1379). مشکاه الأنوار، ترجمه هوشمند و محمدى، قم: دارالثقلین، چاپ اول.
48- طبرسى، حسن بن فضل ( 1365). مکارم الأخلاق، ترجمه میرباقرى، تهران : فراهانی، چاپ دوم.
49- عطار نیشابورى، فرید الدین ( 1905 م). تذکره الأولیاء، بتصحیح رینولد نیکلسون، لیدن: مطبعه لیدن، چاپ اول.
50------------------- (1390). دیوان اشعار ، تهران: انتشارات نگاه، چاپ چهارم.
51------------------- ( 1373 ). منطق الطیر، تهران: مرکز نشر دانشگاهى، چاپ اول.
52------------------ ( 1323 ش). مظهر العجائب و مظهر الاسرار، تهران :[بى نا].
53- ----------------- ( 1355.ق). الهى نامه ، تهران: کتابفروشى اسلامیه، چاپ اول.
54- عراقى، فخر الدین (1363). کلیات عراقى، تهران: انتشارات سنائى، چاپ چهارم.
55- --------------(1384ب). لمعات، تصحیح: محمد خواجوی، تهران: مولی.
56- --------------- (1363). اصطلاحات( کلیات عراقى)، به تصحیح سعید نفیسى، تهران: انتشارات سنائى، چاپ چهارم.
57- عمید،حسن(1363). فرهنگ عمید ط، تهران : موسسه انتشارات امیر کبیر.
58- غزالى، ابو حامد (1386). احیاء علوم الدین، ترجمه مؤید الدین خوارزمى، تهران: نشر علمى و فرهنگى، چاپ ششم.
59-فتال نیشابورى، محمد بن احمد (1366 ). روضه الواعظین، ترجمه مهدوى دامغانى، تهران: نشر نی، چاپ اول .
60-فخررازى، محمد بن عمر( 1420 ق). التفسیر الکبیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
61- فروزانفر، بدیع الزمان (1366). زندگانى مولانا جلال الدین محمد، 1جلد، تهران: زوار، چاپ پنجم.
62----------------- (1387). احادیث و قصص مثنوی، ترجمه و تنظیم حسن داوری، تهران:امیرکبیر، چاپ چهارم.
63-فیض کاشانى ( 1406 ق). الوافی، تحقیق و تعلیق ازآیت الله سید ضیاء الدین علامه، اصفهان: کتابخانه امیر المؤمنین، چاپ اول.
64-قرشى بنایى، على اکبر(1412ق.). قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیه ، چاپ ششم.
65- قشیرى، ابوالقاسم عبد الکریم (1374). رساله قشیریه(ترجمه) ، ابوعلى عثمانى، تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران: نشر علمى و فرهنگى، چاپ چهارم .
66- قلانسى نسفى، ابى بکر عبد الله (1385 ). ارشاد در معرفت و وعظ و اخلاق، تهران: میراث مکتوب، چاپ اول.
67--کاشانی، عزالدین محمود (1388). مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، تهران :هما، چاپ نهم.
68- کلابادى، بوبکر محمد (1933 م). التعرف لمذهب التصوف، مصر : مطبعه السعاده، چاپ اول.
69------------------ (1371). متن و ترجمه کتاب تعرّف، به کوشش محمدجواد شریعت، تهران:اساطیر، چاپ اول.
70- کلینى، محمد بن یعقوب(1369). أصول الکافی، ترجمه مصطفوى – تهران: ]بی نا[ ، چاپ اول.
71- ---------------- ( 1375 ش). أصول الکافی، ترجمه کمرهاى، قم: اسوه، چاپ سوم.
72- ----------------- (1364 ش). الروضه من الکافی، ترجمه رسولى محلاتى، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه، چاپ اول.
73- گولپینارلى، عبد الباقى، سبحانى، توفیق (1371). نثر و شرح مثنوى، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى، چاپ دوم .
74- مجلسى، محمد باقر (1378). ایمان و کفر( ترجمه کتاب الإیمان و الکفر بحار الأنوار)، جلد 64 ، ترجمه عطاردى قوچانى، تهران: انتشارات عطارد، چاپ اول.
75- مستملى بخارى، اسماعیل (1363 ). شرح التعرف لمذهب التصوف، تهران: انتشارات اساطیر، چاپ اول.
76-مصطفوی، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القران الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول.
77- مغنیه، محمد جواد( 1424ق). تفسیر الکاشف، قم: مؤسسه دار الکتاب الإسلامی، چاپ اول.
78- مکى، ابو طالب ( 1417 ق). قوت القلوب فى معامله المحبوب ، بیروت: دار الکتب العلمیه ، چاپ اول.
79- مولوی، محمد بلخى (1373). مثنوى معنوى، تصحح توفیق سبحانى، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى، چاپ اول.
80- ------------- ( 1384). دیوان کبیر شمس، مصحح: بدیع الزمان فروزانفر، تهران: طلایه، چاپ: اول.
81- میبدى، ابو الفضل رشید الدین ( 1371). کشف الأسرار و عده الأبرار، تهران: انتشارات امیر کبیر، چاپ پنجم.
82- ناصر خسرو قبادیانی، حمیدالدین (1372). دیوان ناصر خسرو، تصحیح مجتبی مینوی، تعلیقات علی اکبر دهخدا، تهران: دنیای کتاب، چاپ سوم.
83- هجویرى، ابو الحسن على( 1375). کشف المحجوب، تهران: طهورى، چاپ چهارم.
84-هلالى، سلیم بن قیس (1405ق). قاموس قرآن، محقق / مصحح: انصارى زنجانى خوئینى، محمد، قم: ناشر: الهادى، چاپ اول.
85- همایى ،جلال الدین (1385). مولوى نامه؛ مولوى چه مى گوید؟ ، تهران: نشر هما، چاپ دهم.
86- همدانى، عین القضات (2007 م). شرح کلمات بابا طاهر العریان، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول.