خلاصه پایان نامه بررسی و خوانش نقشمایه های آثار بر جای مانده از هزاره سوم حوزه هلیل رود با تکیه برنه ی منطقه
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته تصویرسازی
پیشگفتار
اینجانب، بومی سالهایی چند در منطقه حاشیهی هلیل رود بودهام. در خاطر دارم بر روی هر تپه و یا ارتفاعی شاهد یک گودال حفاری شده و تعداد زیادی استخوان و سفال خرد شده که گاهی نیز نقوشی برروی آنها وجود داشت، بودیم و نیز بارها شنیده میشد که فرد یا افرادی، محلی را حفاری کرده و اشیایی از دل خاک بیرون کشیدهاند و به یغما بردهاند. متأسفانه گاهی این امر توسط کارکنان دولتی مانند جنگلبانان و شکاربانان به دلیل گشتوگذار در نقاط مختلف منطقه و آگاهی بیشتر از محل دفینهها، صورت میگرفت. خرده سفالهای به جا مانده بر حاشیه گودالهای حفر شده ناشی از عدم آگاهی این افراد نسبت به ارزش سفالینهها بوده و فقطوفقط در طمع یافتن طلا و نقرهجات واشیای فلزی گرانبها بودهاند به طوری که گاهی اشیای سادهای که از جنس فلزاتی مثل آهن بودند را بیارزش تلقی کرده و رها میکردهاند.
علاقمندی و نیز کنجکاوی نوجویانه در جهت کشف قصهی صاحبان این اشیا و آثار، مرا برآن میداشت به دنبال جوابی برای این مجهول باشم و تنها جوابی که از بزرگترها میگرفتم این بود که اینها قبوری متعلق به «گَبرها » هستند و وسایل زندگی روزمره مردگان را همراهشان دفن کردهاند.
سالهای اولیه تحصیل در دانشگاه، به کاتالوگی از آثار تمدن جیرفت برخوردم که بسیار شعفانگیز بود. در زیر و بم همین کنجکاویها، باورها و نیز گاهی خرافاتی در قالب داستان و افسانه از زبان بزرگترهای منطقه میشنیدم. درنتیجهی این مشاهدات و تجربیات، اندیشهی تحقیق بیشتر بر ریشهیابی نقوش این آثار در افسانههای بومی منطقه را در ذهن خود پرورش میدادم تا اینکه فرصتی پیش آمد که با جدیّت بیشتری در پروژه پایاننامه کارشناسی ارشد در رشتهی تصویرسازی، به این مقوله بپردازم.
در تحقیقات صورت گرفته در حوزهی آثار تمدن هلیلرود، مطالبی کوتاه و مقالاتی چند از کارشناسان رشتههای مختلف از جمله باستانشناسی و تاریخ و نیز جغرافیا وجود دارد. و در جستجوهای دیگر به گزارشهایی مشابه در جهت معرفی این حوزهی تمدنی برمیخوریم. و در پایاننامههایی چند در دانشگاههای مختلف کشور مکتوب شده که هر کدام مبحثی مختصر و محدود را در راستای خوانش صوری آثار دنبال کردهاند. آنچه در این فرآیند در پی میآید به دنبال ریشهیابی و اثبات تطابق و یا عدم تطابق عناصر و اشارات موجود در افسانههای بومی منطقه با نقوش مصور شده بر روی آثار موجود مکشوفه از تمدن نویافتهی حوزهی هلیلرود است.
از آنجا که این فرآیند به صورت تحقیق میدانی دنبال میشده، دشواری های بیشتری نسبت به دیگر رویکردهای پژوهشی را حامل میشود. طی مدت زمان انجام پروژه سفرهای متعددی صورت گرفت؛ سفر با موتور سیکلت در جادههای شنی و سنگلاخی به مقصد روستاهای مختلف در منطقه به مدت یازده شبانهروز متوالی با پذیرش همهی خطرات احتمالی با توجه به اشرارخیز بودن منطقه از اقدامات اولیه بود. در جستجو و ثبت و ضبط افسانههای بومی با افراد زیادی خصوصاً افراد مسن سروکار داشته و توجیه این افراد نسبت به شرح آنچه که در پیاش بودهام، کاری بس دشوار و گاهی یأس آلود بود، به هر تقدیر مراحلی را پشت سر گذرانده و نتیجهی نه چندان قابل قبولی را در جمعآوری افسانهها، دریافت کردم. در اینجا لازم میدانم از مردم صبور مناطق حاشیه هلیلرود که در این امر مرا یاری دادند و خصوصاً اهالی فرهنگ و ادب شهرهای دورافتادهای چون عنبرآباد و رودبار نهایت تشکر و قدردانی را بنمایم.
در این میان، گاهی مایهی تأسف میبود که مکانی تماماً فرهنگی از جمله؛ موزهی شهر جیرفت، هیچ تصویری از آثار موجود در آن موزه را به صورت بایگانی فراهم نداشت و یا محلهای دیگری که اجازهی عکسبرداری را به بنده ندادند.
با این وجود، امید است آنچه که پیش روی مخاطب آگاهم قراردادهام مثمر ثمر واقع شود و نواقص و کاستیهای موجود را نادیده انگارد و بر ما ببخشاید.
در پایان لازم میدانم از اساتید بزرگوارم: سرکار خانم عبدی، استاد راهنمای بخش نظری و جناب آقای نیکانپور استاد راهنمای بخش عملی پایاننامه، که با صبوری تمام همواره یار و همراه بوده و نظرات کارساز ایشان راهنمای پیشبرد پژوهشها و انجام پروژه بوده است، نهایت تشکر و قدردانی را به عمل آورم.
چکیده
از آنجا که زمان زیادی از کشف تمدن نویافته ی هلیلرود(جیرفت) نمیگذرد، پژوهشهای بنیادین و همه جانبهی زیادی در این باب صورت نگرفته است. مسألهی تحقیق بر روی افسانهها و باورهای اساطیری منطقه تازگی دارد. و به تبع آن، ریشهیابی نقشمایههای روی آثار یافت شده از این حوزه در باورها و آیینها و افسانههای بومی، موضوعی است که تاکنون مورد پژوهش قرار نگرفته است.
هدف از تحقیق در این زمینه، علاوه بر کشف ارتباط بین دو مقولهی ثابت(تصاویر نقش شده روی آثار) و سیال(یادمانهای زبانی و کلامی)، معرفی بیشتر این تمدن و آثار آن به دانشجویان هنر و همچنین استفاده از نقوش آنها در جهت تصویرسازی داستانهای رایج بومی است.
به نظر میرسد باورهایی که موجد این تصاویر بوده از راههای گوناگون از جمله ادبیات محلی و آیینها و باورها، به حیات خود ادامه داده است. و همچنین به نظر میرسد تصاویر مکشوفه از این ناحیه، هویت خود را از منظر جغرافیای زیستیِ بومی بهدست آورده و این منظر تغییر چندانی نکرده است.
گردآوری دادههای این پژوهش از دو طریق؛ تحقیق میدانی در منطقه مورد پژوهش برای گردآوری و ثبت افسانهها و رسومات کهن جاری، و همچنین مطالعات موزهای و کتابخانهای صورت گرفته است.
آنچه که از این تحقیق حاصل آمده، به چند بخش موضوعی تقسیم میشود؛ نخست، از آنجا که کهنترین متون ثبت شدهی موجود مربوط به آیین زرتشتی است، بررسی ریشهی باورها و افسانههای شفاهی، بیشتر با استناد به اینگونه متون صورت گرفته است. دوم اینکه تعداد آثار در دسترس از این تمدن محدود بوده و اثبات فرضیهی انطباق دو مقولهی مذکور، نیازمند وجود تمام تصاویر و نقوش میباشد که با توجه به کمیت حاضر، به نتایجی قابل توجه دست یافتهایم. سپس بهطور مسلّم، افسانههای کهن و عقاید اسطورهای گذشته در مسیر تاریخ چند هزار ساله دچار تغییرات زیاد شده و اکنون در قالب رسوم و داستانهایی پراکنده و ادغامشده به دست ما رسیدهاند.
کلیدواژگان
هلیلرود. جیرفت. نقشمایه. اسطوره. عامیانه. تصویرسازی.
فصل اول:
مسائل و فرضیات پژوهش
بیان مسأله:
آثار نویافتهی تمدن جیرفت (حاشیه هلیلرود) که موجب شگفتی جهانیان شده است از جنبههای گوناگونی حائز اهمیت است. به استناد برخی منابع نوشتاری و باستانشناختی، این آثار از تاریخ بسیار طولانی برخوردار است و مطالعات صورت گرفته بر روی این آثار موجب شده که محققین، تاریخ شکلگیری این آثار را قدیمیتر از اولین تمدن جهان یعنی «بینالنهرین» بدانند و حتی این فرضیه را ارائه دهند که شکلگیری اولین تمدن جهان نیز در این منطقه بوده است. بدون شک قومی با چنین درجهای از تمدن و هنر بایستی صاحب خط و آثار مکتوب نیز باشد. ولی تا کنون جز دو سطر از نوشتههای آنان به دست ما نرسیده است. این دو سطر نیز تاکنون بازخوانی نشدهاند و در صورت بازخوانی شدن نیز به هیچ وجه برای درک فرهنگ و اساطیر تمدن این حوزه که در جاهایی به تمدن «اَرَتا» از آن یاد میشود، کافی نیستند. بنابراین تصاویر بازمانده در حال حاضر با ارزشترین مدارک هستند. این تصاویر که شالودهی دانستههای فعلی ما بر آن استوار است، اهمیتی فراوان دارند و با تحلیل آنها شاید بتوان برای نفوذ در عمق این تمدن عظیم و اعجابآور راهی پیدا کرد. به هر اندیشه، آثار موجود و تصاویر نقش شده بر روی آنها، گواه و شاهدی متضمن بر وجود اجتماعی با فرهنگِ غنی و خط مشی مدوّن هستند. این جامعه در بطن خود، هنری را پرورش داده که به هیچ وجه قابل اغماض نیست. فرآیند تکامل این هنر، قطع به یقین مسیری بس طولانی را پیموده تا به چنین ارائهای رسیده است. ردیابی این سیر تاریخی و جستجوی نقطه آغاز پیدایش چنین تمدنهایی به عهدهی علم باستانشناسی است و در این مجال نمیگنجد. چنان که بررسی ریشه و بُنیهی فرهنگی یک جامعه باستانی، نیازمند پژوهش گسترده و مطالعات عمیق در راستای تاریخ است، تمدن هلیلرود به دلیل نویافته بودنش، تا به اکنون، بهرهمند از چنین کنکاشی همه جانبه نشده است. آنچه که دربرگیرندهی مطالعاتِ حول محور این تمدن است تعداد بسیار محدودی کتاب و بیشتر گزارشات و مقالههایی است که در مجلات مختلف چاپ شده است. در بعضی از این مقالات به بررسی ارتباط بین این تمدن و تمدن بینالنهرین پرداخته شده است، و جستجویی در باب این ارتباط با تمدن هند که به نظر میآید به دلیل نزدیکی جغرافیایی و نژادی و نیز فرهنگی از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است، صورت نگرفته است. اما آنچه که حل نشده به نظر میرسد، مسئلهی وجود تداوم هویت فرهنگی بین ساکنان قدیم حوزهی هلیلرود (هزارهی سوم قبل از میلاد) و ساکنان کنونی این منطقه است که جستجوی این ارتباط، ما را به سمت ادبیات (افسانهها و داستانها) و دیگر علایم فرهنگی موجود در بین مردم بومی منطقه و تصاویر نقششده بر آثار به جا مانده از ساکنان قدیم منطقه، هدایت کرده است.
برای اینکه بتوانیم ارتباط و انطباقِ نقوش به کار رفته در آثار تمدن حوزهی هلیلرود را با داستانها و افسانه ها و نیز باورهای اسطورهای و آیینی و حتی تمهیدات اخلاقی و عقاید مذهبی رایج در بین ساکنان بومی، ثابت کنیم، نخست باید اصالت این آثار و نیز تعلق آنها به انسانهای هزارههای دور که در این ناحیه ساکن بودهاند را به اثبات برسانیم. و نیز دلایل ثبت صحنهها و شمایل موجودات به یاری نقش و تصویر، توسط هنرمند برخاسته از آن جامعه را جویا شویم. و همچنین به دنبال ریشهی ذهنیت خالق یا خالقانِ این آثار، در افسانهها و باورهای موجود در بین مردمان بومی حاضر بگردیم. در این راه نیاز به تجسس مبتنی بر ریشهیابی در زمینههای تخصصی گوناگون، از جمله؛ تاریخ، جغرافیای تاریخی، باستانشناسی، تاریخ ادبیات و تاریخ اسطوره غیر قابل انکار است و بر حسب کنکاشی قابل اعتنا میتوان گمانهزنیهایی در مسیر یافتن ریشهی باورها و اسطورهها انجام داد. لذا آنچه مسلّم است در گام اول باید در پی اثبات اصالت مذکور باشیم و تمام مدارکی که میتواند یاری رسان تحقق ماهیت آثار و نقوش روی آنها و همچنین مدلول نمودن ذهنیّت هنرمند یا نگارندهی نقوش باشد را گِرد آوریم. در این راستا تکیه بر دانش جغرافیایی و تاریخ جغرافیا و نیز یاری گرفتن از علم باستانشناسی اصل است. از آنجا که علم باستانشناسی متعلق به مکان و زمان است، ما نیازمند تجزیه و تحلیل مکان و خاستگاه فرهنگی یک جامعه در زمان معین میشویم. همچنین شناخت فرهنگ یک اجتماع در دورهای معین، نیازمند تجاوز به حریم ادبیات و در بطن آن، معنای اسطوره در آن اجتماع میباشد. بنابراین، ردیابی رسوم، باورها، داستانها و افسانهها به ماهیت اسطوره و ذهنیّت اسطورهپردازی ختم میشود.
فهرست پایان نامه بررسی و خوانش نقشمایه های آثار بر جای مانده از هزاره سوم حوزه هلیل رود با تکیه برنه ی منطقه
فهرست:
فصل اول: مسائل و فرضیات پژوهش.................................................................................................................7
1-1. بیان مسأله....................................................................................................................................................8
2-1. پیشینه تحقیق...........................................................................................................................................11
3-1. اهداف کلی و تفصیلی............................................................................................................................14
4-1. فرضیه یا سؤالات کلیدی تحقیق..........................................................................................................16
5-1. روش تحقیق و شیوههای مورد استفاده..............................................................................................16
فصل دوم: عوامل استقرار جمعیت در حوزهی باستانی هلیلرود و معرفی، توصیف و تحلیل آثار آن......................................................................................................................................................17
1-2. ردیابی علمی حوزهی باستانی هلیلرود و عوامل پدید آمدن این تمدن.....................................18
1-1-2. محدوددیتها و جذابیتهای حوزه هلیل برای استقرار انسانها..........................................................................................26
فصل سوم: مفهوم اسطوره و نسبت آن با آثار هلیلرود.........................................................................32
1-3. معرفی و توصیف آثار حوزهی هلیلرود............................................................................................33
2-3. مفهوم اسطوره با دو رویکرد طبیعتگرایانه و فولکوریک.............................................................37
3-3. تحلیلی بر عناصر موجود در افسانهها و عقاید اسطورهای جاریِ ساکنان هلیلرود.................41
1-3-3. مَردوزما.............................................................................................................................................................42
2-3-3. آل.......................................................................................................................................................................42
3-3-3. دُرونْج.................................................................................................................................................................43
4-3-3.پَری.....................................................................................................................................................................46
5-3-3. اسامی آبادیها و مکانهای زیارتی....................................................................................................47
6-3-3. جشن سَده در میان بومیان حوزهی هلیلرود......................................................................................49
7-3-3. توصیف و تحلیل نقشمایههای مار و عقرب.....................................................................................51
فصل چهارم: دو داستان انتخابی «پهلوان جوسر» و «درونج»، و تحلیلی بر آنها...............................59
1-4. مقدمه...................................................................................................................................60
2-4. افسانه «پهلوان جوسر»..........................................................................................................62
1-2-4. تطبیقی بر تحلیل داستان «پهلوان جوسر» با نمونههای تصویری نقشمایههای آثار هلیلرود....................................65
3-4. افسانه «درونج»........................................................................................................................................74
1-3-4. تطبیقی بر تحلیل داستان «درونج» با نمونههای تصویری نقشمایههای آثار هلیلرود .............................................78
نتیجه گیری.................................................................................................................................................................84
مآخذ...........................................................................................................................................................................87
گزارش کار عملی و روایت تصویری افسانهی پهلوان جوسر....................................................................... 91
منبع:
آقاعباسی، زهرا. بررسی نقشمایههای تزئینی هندسی گسترشپذیر در آثار نویافتهی حوزهی هلیلرود. مجلهی مطالعات ایرانی. کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان. سال هفتم، شمارهی چهاردهم،. پاییز1387
آینه خیال، [ماهنامه پژوهشی خبری وابسته به فرهنگستان هنر]. شماره 2. آذر 1386
افشارمنش، محمد، داستانها و لالاییهای جیرفت [پایاننامه کارشناسی ارشد] ادبیات فارسی، (دانشگاه شهید باهنر کرمان، تابستان1380)
انوشه حسن، و همکاران. دانشنامه ادب فارسی تهران: مؤسسه فرهنگی و انتشاراتی دانشنامه. چاپ 1375، ذیل قصّه.
ایدت پرادا. هنر ایران باستان؛ تمدنهای پیش از اسلام. ترجمه یوسف مجیدزاده. تهران: دانشگاه تهران. چاپ اول1375.
بنونیست، امیل. دین ایرانی، ترجمه بهمن سرکاراتی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، چاپ دوم، 1354.
بهار، مهرداد. «ورزش باستانی ایران و ریشههای تاریخی آن». از جستاری در فرهنگ ایران. تهران: نشر اسطوره، 1385.
بهار، مهرداد. بندهش(فرنبغ دادگی). تهران: نشر توس، 1369.
بهزادی، رقیه. بندهش هندی. [تصحیح و ترجمه]. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1388.
پژوهش(چکنگی)، علیرضا. فرهنگنامهی تطبیقی نامهای قدیم و جدید مکانهای جغرافیایی ایران و نواحی مهاجر. مشهد: آستان قدس رضوی(به نشر)، چاپ سوم 1387
تذهیبی، مسعود و فریده شهبازی. نقشمایههای ایرانی. تهران: سروش، چاپ سوم 1382
جعفری، علیاکبر. «نام کرمان.» سی گفتار دربارهی کرمان، (مقالههای هشتمین کنگره تحقیقات ایرانی)، 1356
حامی، احمد. بغ مهر. تهران: ناشر مؤلف، چاپ یکم، مهر2535 / 1355
خیری، فائزه. بررسی تحلیلی نقشمایههای گیاهی و جانوری به کار رفته در ظروف سنگی حوزه هلیلرود(جیرفت). [پایاننامه]. تهران: دانشگاه هنر، 1389.
دادور، ابولقاسم و الهام منصوری. درآمدی بر اسطوره و نمادهای ایران و هند در عهد باستان. تهران: دانشگاه الزهرا(س): انتشارات کلهر، 1385
رضی، هاشم. تاریخ تحلیلی ادیان و مذاهب در جهان. ج2. با عنوان «اساطیر»، تهران، 1343.
رضی، هاشم. آیین مهر: تاریخ آیین رازآمیز میترایی در شرق و غرب از آغاز تا امروز. تهران: انتشارات بهجت، 1381.
سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان کرمان. حفریات باستانشناختی در تپههای کنارصندل؛ جیرفت. کرمان 1382.
ستاری، جلال. زمینه فرهنگ مردم. تهران: انتشارات علمی فرهنگی،1371.
سلیمانی، محسن. تأملی دیگر در باب داستان. تهران:حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی. چاپ اول1362.
سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان. نمایهای از کاوشهای باستانشناسی پیش از تاریخ جیرفت، 1381-1385.
شاهنامه فردوسی.
شمس، امیر. نگاهی به نشانها و نمادها در ایران باستان. فصلنامهی هنرهای تجسمی، شماره8، تهران: مرکز هنرهای تجسمی حوزه هنری، بهار 1379.
شوالیه، ژان و آلن گربران. فرهنگ نمادها. ج 3 . ترجمه و تحقیق سودابه فضائلی. تهران: نشر جیحون. 1382.
صادقی، زمان. فرهنگ عامیانه مردم قلعه گنج. کرمان: انتشارات ولی.
صرفی، محمدرضا. افسانههای مردم کرمان. کرمان: مرکز کرمانشناسی، چاپ اول 1387.
صمدی، مهرانگیز. ماه در ایران از قدیمیترین ایام تا ظهور اسلام. تهران: علمی فرهنگی، چاپ اول،1367.
علیدادیسلیمانی، نادر. «مقدمهای بر جغرافیای طبیعی و محیطزیست حوزهی هلیل.» مجموعه مقالات نخستین همایش بینالمللی تمدن حوزه هلیل: جیرفت(1383). دکتر یوسف مجیدزاده. کرمان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، 1387.
علیدادیسلیمانی، نادر. بررسی و شناسایی شهرستان جیرفت؛ حوزه اسفندقه، (گزارش منتشرنشده). کرمان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
فوآش، اریک، دامیین گارسون، دومینیک روسه، و گی سِنِشِل. «پویایی زمین ریختشناسی و مطالعهی زمین باستانشناختی.» مجموعه مقالات نخستین همایش بینالمللی تمدن حوزه هلیل: جیرفت(1383). دکتر یوسف مجیدزاده. کرمان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، 1387.
کامرانی، بهنام. «پرواز رمزی جبرئیل.» مقالات هم اندیشی تفسیر اثر هنری. تهران: دانشگاه هنر، آذر 1391.
کرتیس، وستا سرخوش. اسطورههای ایرانی. ترجمه عباس مخبر. تهران: مرکز، چاپ چهارم، 1383.
کوپر، جی. سی. فرهنگ نمادهای سنتی. ترجمه ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد، 1379.
مالینوفسکی، برانیسلاو. سه گزارش از زندگی اجتماعی مردم بدوی. ترجمه اصغر عسکری خانقاه. تهران: علمی و فرهنگی. چاپ اول 1389.
ماهری، محمودرضا. تمدنهای نخستین کرمان. کرمان: مرکز کرمانشناسی 1379
مجیدزاده، یوسف. جیرفت، کهنترین تمدن شرق. کرمان: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری. 1382.
مزدا پور، کتایون. داغ گل سرخ و چهارده گفتار دیگر دربارهی اسطوره. تهران: اساطیر، 1386.
مزدا پور، کتایون. الههی برکت بر سریر خاک. مجله زنان. سال ششم 1376. شماره 35. صص 54-57
مقدس جعفری، محمد حسن و علیرضا جنگجوی مادوانی، ادیان ایرانیان از آغاز تا کنون: پژوهشی اجمالی، مجله مطالعات ایرانی. کرمان: دانشگاه شهید باهنر. سال پنجم، شمارهی نهم، بهار1385.
ملکزاده، مهرداد. «سرزمین پریان» در خاک مادستان. تهران: نامه فرهنگستان. 5/4. [تحقیقات ایرانشناسی].
ملکی، مهدیه. بررسی تطبیقی اسطورههای ایران و هند در عهد باستان. دو فصلنامه علمی پژوهشی هنرهای تجسمی نقش مایه، سال سوم شماره ششم، پاییز و زمستان 1389.
میرآبادی، خدامراد. «بلاد جنوب کرمان به روایت بیهقی کرمان!!.» نشریه خبری عبور[جیرفت] 2 مهر1390.
میرشکرایی، محمد. «مارنشانهای کهن در فرهنگ امروز.» مجموعه مقالات نخستین همایش بینالمللی تمدن حوزه هلیل: جیرفت(1383). دکتر یوسف مجیدزاده. کرمان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
میرصادقی، جمال. ادبیات داستانی. تهران: علمی و فرهنگی، چاپ سوم، 1376.
نجمالدینی، غلامعباس. جغرافیای تاریخی شهرستان بافت و رابر. کرمان: مرکز کرمانشناسی، چاپ اول1390.
نولدکه، تئودور. حماسه ملی ایران. ترجمه بزرگ علوی. تهران: نگاه، چاپ ششم1384.
نیبرگ، ساموئل. دینهای ایران باستان. ترجمه سیفالدین نجمآبادی. کرمان: دانشگاه باهنر، 1382.
وارنر، رکس. دانشنامه اساطیر جهان. ترجمه ابولقاسم اسماعیل پور. تهران: اسطوره 1386
ویلسون، ج کریستی. تاریخ صنایع ایران. ترجمه عبداله فریار. تهران: فرهنگسرا 1367.
هینلز، جان. شناخت اساطیر ایران. ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: چشمه،1387.
Campbell, L. A. Mithraic Iconogrophy and Ideology. Leiden: 1968.
www.thothweb.com