خلاصه پایان نامه بررسی ضرورت ها و ابعاد آینده پژوهی در سازمان حج و زیارت
دانشکده مدیریت-گروه مدیریت اجرایی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد(M.A)
گرایش: "استراتژیک"
چکیده پایان نامه (شامل خلاصه، اهداف، روش‌های اجرا و نتایج به دست آمده) :
در عصری که تغییر مداوم از مهم‌ترین ویژگی‌های آن است، مدیریت بر اساس مطالعه گذشته، جوابگوی نیاز رهبران و مدیران ارشد به منظور برنامه ریزی استراتژیک نمی‌باشد. لذا سازمان‌ها برای موفقیت بیشتر در کسب و کار، می‌کوشند تا توجه به آینده و استفاده از دانش آینده پژوهی را در عرصه‌های برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری مدنظر قرار دهند.
هدف پژوهش حاضر معرفی ضرورت‌ها و تعیین ابعاد آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت می‌باشد. برای این منظور پس از مرور ادبیات موضوع، سؤال‌های تحقیق تدوین و برای دستیابی به پاسخ، پرسش‌نامه محقق ساخته طراحی و پس از تأیید روایی و پایایی آن مورد استفاده قرار گرفت. از آن‌جا که آینده‌پژوهی در سطح کلان سازمان‌ها مطرح می‌باشد، جامعه آماری این پژوهش شامل رؤسا، معاونین، مدیران کل و خبرگان سازمان به تعداد 48 نفر در نظر گرفته شد و با توجه به محدود بودن جامعه آماری پژوهش، روش سرشماری استفاده شد. هدف تحقیق کاربردی بوده و با روش توصیفی- پیمایشی انجام شده است. در ابتدا با استفاده از آزمون‌های آمار توصیفی تجزیه و تحلیل متغیرهای جمعیتی انجام و سپس غیر نرمال بودن داده‌ها از طریق آزمون کولموگروف اسمیرنف مشخص گردید. سپس تجزیه و تحلیل داده‌ها با کمک آزمون ناپارامتریک دو جمله‌ای و آزمون فریدمن جهت پاسخ به سؤال‌ها انجام شد. در نتیجه ضرورت‌های مدنظر پاسخ دهندگان از ایجاد آینده‌پژوهی در سازمان حج مشخص و رتبه بندی گردید. همچنین با توجه به دو وظیفه کلان اجرایی و فرهنگی سازمان، ابعاد آینده‌پژوهی که در تصمیم های کلان سازمان قابل توجه می‌باشد مشخص و از نظر اهمیت اولویت بندی شدند.
کلید واژه‌ها: آینده‌پژوهی، مدیریت استراتژیک، تغییر، کلان‌روند
مقدمه
جهان معاصر در آستانه تحول‌ها و دگرگونی‌های شگرفی است. خورشید سومین هزاره تاریخ با طلوع خویش، الگوها و قالب‌های تجویزی را ذوب کرد و انسان معاصر تمامی داشته‌ها و پندارهای خویش را بر باد رفته دید. پیدایش نظریه آشوب، نظریه سامانه‌های پیچیده و نظریه سامانه‌های باز، تنها نقطه آغازی بر این دوران آشوبناک است. به باور "ریچارد اسلاوتر"، شکل‌گیری این شرایط به معنای آن بود که دیدگاه جهانی - صنعتی غرب، که بر قطعیت، پیش بینی پذیری، هدایت و منطق‌گراییِ ابزاری تکیه داشت، از هم فرو پاشیده است. در این محیطِ سرشار از بی‌ثباتی و آکنده از عدم قطعیت، تنها رویکرد و سیاستی که احتمال موفقیت و کام روایی دارد، تلاش برای معماری آینده است. گر چه این تلاش همواره با خطرپذیری فراوان قرین بوده است، اما به هر حال پذیرش این مخاطره، به مراتب عاقلانه‌تر از نظاره‌گر بودن تحول‌های آینده است. ترسیم دیدمان‌های روشن آینده، آگاهی از روندها، تحول‌ها و در نتیجه تصمیم‌گیری به هنگام، می‌تواند هر جامعه و سازمانی را در یافتن بهترین راهها تواناتر سازد. (خزایی، 1390)
دست یابی به این توانمندی، نیازمند چیرگی بر دانش راهبردی آینده‌پژوهی و کاربست آن در عرصه عمل و رقابت‌های آینده است. آینده‌پژوهی، دانشی بین رشته‌ای است و تحول علوم و فن‌آوری‌ها در آن تأثیری مستقیم و بی‌واسطه دارد. آینده‌پژوهی، دانش و معرفتی است که چشم مردم را نسبت به رویدادها، فرصتها و مخاطره‌های احتمالی آینده باز می‌کند و ابهام‌ها و تردیدهای فرساینده را می‌کاهد. توانایی انتخاب‌های هوشمندانه مردم و جامعه را افزایش داده و به همگان اجازه می‌دهد تا بدانند به کجاها می‌توانند بروند (آینده اکتشافی) و به کجاها باید بروند (آینده‌های هنجاری) و از چه مسیرهایی می‌توانند با سهولت بیشتری به آینده‌های مطلوب خود برسند. (ملکی فر و همکاران، 1386، 7-6)
هدف آینده پژوهی مدیریت روندها، انطباق با شرایط بقا و رشد و احراز آمادگی برای موارد پیش‌بینی نشده است. به عبارت دیگر آرمان آینده‌پژوهی، کشف آینده‌های محتمل، گزینش بهترین و در صورت امکان معماری آن است. (خزایی، 1390)
نکته قابل توجه در مطالعه آینده آن است که آینده‌پژوهی به پیش‌بینی قطعی آینده نمی‌پردازد، بلکه عوامل شکل دهنده شناسایی، مطالعه و مورد بحث واقع می‌شوند. سپس چالش‌ها و موضوع‌های پیش رو، شناسایی می‌شوند تا بتوان با ارائه راه کارهای مناسب برای برخورد با آن‌ها، برنامه‌ریزی نموده، از بروز چالش‌ها و تحقق آینده نامطلوب جلوگیری نمود. (قدیری، 1384)
اینک پژوهش در حوزه آینده، به شیوه‌ای فزاینده، تصمیم‌ها و سیاست‌های عمومی را متاثر ساخته است و بسیاری از سازمان‌های آینده‌پژوهی می‌کوشند عرصه‌های برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری را هدف تلاش‌های خود قرار دهند و برای کامیابی بیشترِ کسب و کار خود، آینده‌پژوهی را به خدمت گیرند.(خزایی، 1390)
بنابراین آینده‌پژوهی بیش از گذشته نیاز سازمان‌ها و مدیران عصر عدم قطعیت است.
بیان مسأله تحقیق
در عصری که تغییر مداوم و عدم اطمینان از مهم‌ترین ویژگی‌های آن است و کسب و کارها هر روز با مسائل جدید و ناشناخته‌ای از جنس آینده روبه‌رو هستند، مدیران با مشکل واقعی تلاش برای هدایت سازمان‌های خود در یک محیط نامطمئن و متغیر و توافق بر سر پی‌گیری انواع برنامه‌های کاربردی و عملی روبه‌رو هستند. (عاضدی تهرانی، 1389)
به هر حال باید اذعان کرد که آینده ثابت و پایدار نیست و پیش بینی‌های قطعی که فقط بر اساس مطالعه گذشته و تاریخ تهیه می شوند، جوابگوی نیازهای رهبران و مدیران ارشد دولت‌ها، سازمان‌ها و شرکت‌ها به منظور برنامه ریزی استراتژیک نیستند. (خزائی، 1390)
ناکامی در پیش‌نگری رویدادها و روندها می‌تواند پیامدهای ناگواری به همراه داشته باشد. سامانه صنعتی به یادگار مانده از گذشته، تداوم روندها در ساختار کلاسیک اقتصاد، تجارت جهانی و توسعه اندک، وجود برخی دیدگاههای مکانیکی و نابودی تدریجی محیط زیست جهانی، نمونههایی از مشکلات و موانعی هستند که آینده را به چالش میخوانند. در چنین فضای سرشار از مشکل و بی‌ثباتی، ضرورت نقد رفتارهای گذشته، نهادینهسازی آینده‌نگاری، مفهوم سازی دوباره فرضیه و ژرف اندیشی در آینده با دقتی افزونتر از گذشته، احساس میشود. در چنین محیطی، مطالعه آینده‌پژوهی، مقولهای ضروری است. (خزایی، 1390)
پس حرکت به سمت آینده‌پژوهی در سازمان‌ها تنها یک تمایل و انتخاب نمی‌باشد؛ بلکه به عنوان یک ضرورت و مهارت مطرح است که باید تقویت شود. لذا شناخت ابعاد کلیدی در تفکر آینده‌پژوهی بسیار پر اهمیت است تا از طریق آن، فضای آینده را بهتر تصور نمود، روندها را کشف کرده و بر اساس آن به شکل دهی فضای چالش و درک ماهیت موانع پرداخت تا بتوان پیش نیازهای عملیات و توانمندی‌های لازم را فراهم نمود.(منزوی، 1388،1)
سازمان حج و زیارت جمهوری اسلامی ایران نیز با توجه به وظایف محوله و نیز با عنایت به گرایش مردم به اجرای این فریضه، به طور میانگین در هر سال، تأمین کننده خدمات دو میلیون زائر ایرانی جهت تشرف به کشورهای عربستان، عراق و سوریه می‌باشد؛ به عبارتی می‌توان گفت که هر خانواده ایرانی به نوعی با این سازمان در ارتباط می‌باشد. شایان ذکر است موضوع حج و زیارت با دو مقوله مواجه است. اول موضوع مناسک حج و آداب زیارت است که در طول زمان دستخوش کمترین تغییرها می‌باشد و دوم خدماتی است که جهت انجام مناسب مناسک به زائران ارائه می‌گردد. این خدمات حوزه‌های مختلفی چون اطلاع رسانی، آموزش، ثبت نام، اعزام، اسکان، بهداشت و درمان، تغذیه، بیمه، تدارکات و ... را در داخل و خارج از کشور در بر می‌گیرد و ارائه مطلوب آن جز با ارتباط صحیح و مؤثر با سایر دستگاه‌های ذیربط و بخش خصوصی و استفاده از مناسب‌ترین امکانات حاصل نخواهد شد. لذا لازم است هر گونه سیاست گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری با بررسی دقیق ملی و بین المللی در تمامی حوزه‌های مرتبط انجام پذیرد تا بتوان مشتاقانِ در انتظار زیارت را با بیشترین رضایت و کمترین هزینه پشتیبانی نمود. از این رو استفاده از کارشناسان در حوزه‌های مدنظر، به منظور بررسی دقیق محیط پیرامونی و آینده‌های پیش رو، آینده مطلوب را برای زائران رقم خواهد زد. بنابراین به نظر می‌رسد با ایجاد نگرش آینده‌پژوهی در مدیران تصمیم‌گیر سازمان حج، مانع از غافل‌گیری ایشان در مقابل تغییرهای داخل و خارج از کشور شد. این پژوهش قصد دارد با تعیین ضرورت‌ها و ابعاد آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت در پاسخ به این سؤال که "چه ضرورت‌هایی برای آینده‌پژوهی در سازمان حج و زیارت وجود دارد و در مطالعه آینده این سازمان چه بعدهایی باید مورد توجه قرار گیرد؟" اهمیت آینده‌پژوهی را برای مدیران تصمیم‌گیر سازمان حج گوشزد نماید.
اهمیت تحقیق
مدتها پیش از این "ماکیاولی" گفته بود "پیش‌نگری منافع فراوانی به همراه دارد"؛ با این وجود او به این مساله اشاره نکرده بود که چگونه یک سازمان، نهاد و یا بنگاه کسب و کار، می‌تواند قابلیت پیش‌نگری خود را به منظور کشف و شناسایی فرصتهای طلایی و پرهیز از پرتگاههای غفلتزدگی راهبردی، بهبود بخشد. (خزائی، 1390)
در پایان دهه 1960 دو تغییر مهم در دیدگاه مردم نسبت به آینده در حال شکل‌گیری بود؛ تغییر اول آن که مردم کم کم متقاعد می‌شدند که "مطالعه و بررسی آینده امکان پذیر است". تغییر دوم نیز شناخت و تشخیص این نکته بود که "جهان آینده انعطاف‌پذیر است". بنابراین دیگر مطالعه آینده صرفاً یک سرگرمی بیهوده برای افرادی نبود که می‌خواهند طالع خود را بدانند، بلکه وظیفه اساسی هر انسانی شده بود که می‌خواست آگاهانه انتخاب و هوشمندانه عمل کند.
این دو تغییر در طرز تفکر مردم نسبت به آینده، نه تنها مطالعه آینده را موجه و عقلانی جلوه داد، بلکه آن را به یک ضرورت تبدیل کرد. این ضرورت تنها از سوی دانشمندان و پژوهشگران احساس نمی‌شد؛ مقام‌های دولتی، بازرگانان، استادان دانش گاه‌ها، آموزگاران و دیگران نیز آن را احساس می‌کردند. (ملکی فر و همکاران، 1386،50)
در عصر تغییرهای پیچیده و حرکتهای شتابان علم و فن‌آوری، پیش‌نگری و دستیابی به مزیت برتری راهبردی در گرو شگردهای پیشرفته جمع‌آوری اطلاعات، مدلهای نوین تصمیم‌گیری و پاسخگویی عملی است. این ابزارها و شگردها به یک سازمان اجازه میدهند که از اطلاعات راهبردی محیط خارجی و داخلی در راستای رسیدن به آرمانهای سازمان بهرهبرداری کرده، از غفلتزدگی پرهیز کند و از فرصتهایِ نو پدید، بهترین استفاده را برده، تهدیدهای نوظهور را به فرصت طلایی تبدیل کند.
هر سازمان یا بنگاه اقتصادی که خواستار موفقیت در صحنه جهانی است، به ناچار باید نیروی پیش‌نگر را به‌عنوان ابزار کارآمد قرن بیست‌ویکم مورد توجه قرار دهد تا با استفاده از فنون آینده‌نگاری و پیش‌نگری بتواند از سرمایه‌ها و منابعی که در اختیار دارد، استفاده ثمربخش‌تری را انتظار داشته باشد. (خزائی، 1390)
"الکساندر جی.ترومن" مدیر عامل شرکت "فورد موتور" در این خصوص میگوید:
" سازمان‌ها و بنگاههایی که تغییرات را پیش‌بینی کنند، ترقی خواهند کرد. آن دسته از سازمان‌ها که مانند عصر حاضر پویا و شاداب نباشند، در هنگامه پایان میهانی، حضور نخواهند داشت." (خزائی، 1390)
در بیشتر سال‌های دهه 80 میلادی شرکت "آی.بی.ام"[1]، نشانههای پیدایش تغییر در صنعت را نادیده گرفت. این شرکت در شرایطی که برای ایفای نقش در عرصه تجارت رایانههای شخصی مهیا شده بود، وارد بازار ابررایانهها شد. شرکت "جنرال موتورز"[2] هم به علایم ظهور و بروز بحران انرژی در اواخر دهه شصت و افزایش جذابیت اتومبیلهای کوچک و کم مصرف ژاپنی توجه چندانی نکرد. این بیتوجهی موجب شد شرکت معظم"جنرال موتورز" با کاهش 30 درصدی ارزش سهام خود روبرو شود. شرکت بزرگ زنجیرهای "سرس"[3] هم در تمامی فروشگاههای خود به کار بیهوده تولید و فروش کالا تنها با مارک تجاری خود و همگنسازی فروشگاههای بزرگ و سامانه ملی در راستای این سیاست ادامه داد، حال آن که مشتریان به دنبال مارکهای متنوع در فروشگاهها و کیفیت بیشتر در محصول و خدمات بودند. از سویی دیگر می‌توان به تلاش‌های آینده‌پژوهانه وزارت برنامه‌ریزی "کویت" اشاره کرد که با بهره‌گیری از آینده‌پژوهی قوم نگاشتی، عرصه‌ای مناسب برای تصویرپردازی آینده اقتصادی و الگوهای بهینه نظام فرهنگی و اجتماعی در دوران پس از اتمام نفت فراهم ساخته است. (خزایی، 1390)
طرحریزی آینده یک سازمان، بنگاه یا دولت تنها به وسیله فنون اطلاعاتی پیشرفته، الگوهای نوین، قدرت پاسخگویی و محاسبه علمی امکانپذیر است. برای ماندگاری و موفقیت در آینده باید مهارتهای پویش محیطی را با ارتباط دادن به اطلاعات برخاسته از سامانه اطلاعاتی راهبردی درباره پیشرفتها در محیط خارجی و تطبیق و تشریح آن در درون سازمان کامل کرد. هر چه رویدادها و روندهای نوظهور و در حال شکل‌گیری زودتر تشخیص داده شوند، گزینه‌های بیشتری برای اقدام و انتخاب در اختیار خواهد بود. (خزائی، 1390)
فهرست پایان نامه بررسی ضرورت ها و ابعاد آینده پژوهی در سازمان حج و زیارت
فهرست:
فهرست
عنوان
صفحه
فصل اول: کلیات طرح
1
مقدمه
2
بیان مسأله تحقیق
3
اهمیت تحقیق
5
هدف‌های تحقیق
8
چارچوب نظری تحقیق
9
مدل تحقیق
12
سؤال‌های تحقیق
13
روش تحقیق
13
جامعه تحقیق
13
روش نمونه گیری و حجم نمونه
13
قلمرو تحقیق
14
روش و ابزار جمع‌آوری اطلاعات
14
تعریف واژگان و اصطلاح‌های تحقیق
15
فصل دوم: ادبیات تحقیق
16
بخش اول: آینده‌پژوهی
17
2-1-1) مقدمه
17
2-1-2) سیر تکوین آینده‌پژوهی
20
2-1-3) آینده‌پژوهی
23
2-1-4) هدف‌های آینده‌پژوهی
32
2-1-5) محدودیت‌های آینده‌پژوهی
34
2-1-6) تغییر و آینده‌پژوهی
34
2-1-7) مقایسه تفکر استراتژیک و آینده‌پژوهی
39
بخش دوم:
41
2-2-1)آینده‌پژوهی در کشورها
41
2-2-2)نمونه کاربردی آینده‌پژوهی در سازمان
47
2-2-3) ضرورت‌های آینده‌پژوهی
55
2-2-4) ابعاد آینده‌پژوهی
64
بخش سوم:
72
2-3-1) پیشینه تحقیق
72
بخش چهارم: معرفی سازمان مورد مطالعه
77
2-4-1)تاریخچه و جایگاه حج و زیارت در کشور
77
2-4-2) وظایف کلان سازمان حج و زیارت
86
فصل سوم: روش شناسی تحقیق
87
3-1) مقدمه
88
3-2) روش تحقیق
88
3-3) جامعه آماری
89
3-4) قلمرو تحقیق
90
3-5) روش و ابزار جمع‌آوری داده‌ها
90
3-5-1) ابزارهای جمع‌آوری داده‌ها(پرسش‌نامه)
90
3-6) پایایی و روایی پرسش‌نامه
92
3-6-1) پایایی پرسش‌نامه
92
3-6-2) روایی پرسش‌نامه
94
3-7) روش تجزیه و تحلیل داده‌ها
97
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته‌های تحقیق
98
مقدمه
99
توصیف ویژگی‌های جمعیت شناختی جامعه آماری تحقیق
99
4-2-1) بررسی توزیع فراوانی متغیر سن
99
4-2-2) بررسی توزیع فراوانی متغیر پست سازمانی
100
4-2-3) بررسی توزیع فراوانی متغیر مدت خدمت در بالاترین مسئولیت سازمانی
100
4-2-4) بررسی توزیع فراوانی متغیر میزان تحصیلات
101
4-2-5) بررسی توزیع فراوانی متغیر سابقه کار
101
اطلاعات توصیفی مرتبط با پرسش‌نامه
102
4-3-1) بررسی توزیع فراوانی سؤال‌های مربوط به متغیر ضرورت‌های آینده‌پژوهی
103
4-3-2) بررسی توزیع فراوانی سؤال‌های مربوط به متغیر "اهمیت ابعاد آینده‌پژوهی" با توجه به وظیفه اجرایی – خدماتی سازمان حج و زیارت
104
4-3-3) بررسی توزیع فراوانی سؤال‌های مربوط به متغیر "اهمیت ابعاد آینده‌پژوهی" با توجه به وظیفه فرهنگی سازمان حج و زیارت
105
4-4) آمار استنباطی
107
4-4-1) بررسی نرمال بودن داده‌ها
109
4-4-2) بررسی سؤال‌های تحقیق
109
فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهاد
123
5-1) مقدمه
124
5-2) خلاصه تحقیق
124
5-3) نتیجه گیری
125
5-3-1) نتایج آمار توصیفی تحقیق
125
5-3-2) نتایج آماراستنباطی تحقیق
126
5-4) پیشنهادهایی بر مبنای یافته‌های تحقیق
134
5-5) پیشنهادهایی برای تحقیق‌های آتی
135
5-6) محدودیت‌های تحقیق
136
منابع
137
پیوست‌ها
142
چکیده انگلیسی
146
عنوان
صفحه
فهرست جدول‌ها
3-1 گویه‌های مربوط به مؤلفه‌‌های پرسش‌نامه
91
3-2 امتیازدهی بر مبنای طیف لیکرت
92
3-3 بررسی پایایی پرسش‌نامه
93
3-4 بررسی روایی پرسش‌نامه
97
4-1 فراوانی متغیر سن
99
4-2 فراوانی متغیر پست سازمانی
100
4-3 فراوانی متغیر مدت خدمت در بالاترین مسئولیت سازمانی
100
4-4 فراوانی متغیر میزان تحصیلات
101
4-5 فراوانی متغیر سابقه کار
101
4-6 توزیع فراوانی سؤال‌های ضرورت‌های آینده‌پژوهی
103
4-7 توزیع فراوانی سؤال های "اهمیت آینده پژوهی" با توجه به وظیفه اجرایی – خدماتی سازمان حج و زیارت
105
4-8 توزیع فراوانی سؤال های "اهمیت آینده پژوهی" با توجه به وظیفه فرهنگی سازمان حج و زیارت
106
4-9 بررسی نرمال بودن توزیع متغیرها
109
4-10 آزمون دوجمله‌ای جهت تعیین ضرورت‌های آینده‌پژوهی
111
4-11 آزمون فریدمن جهت تعیین شاخص‌های ضرورت آینده پژوهی
113
4-12 رتبه بندی شاخص‌های ضرورت آینده پژوهی
113
4-13 آزمون دوجمله ای جهت تعیین ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظایف اجرایی
116
4-14 آزمون فریدمن جهت تعیین شاخص‌های ابعاد آینده پژوهی با توجه به وظایف اجرایی
117
4-15 رتبه بندی شاخص‌های ابعاد آینده پژوهی با توجه به وظایف اجرایی
118
4-16 آزمون دوجمله ای جهت تعیین ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظایف فرهنگی
120
4-17 آزمون فریدمن جهت تعیین شاخص‌های ابعاد آینده پژوهی با توجه به وظایف فرهنگی
121
4-18 رتبه بندی شاخص‌های ابعاد آینده پژوهی با توجه به وظایف اجرایی
122
5-1 اولویت ضرورت‌های آینده‌پژوهی
127
5-2 اولویت ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظایف اجرایی - خدماتی سازمان حج و زیارت
128
5-3 اولویت ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظایف فرهنگی سازمان حج و زیارت
128
5-4 رتبه‌بندی شاخص‌های ضرورت آینده پژوهی
130
5-5 اولویت ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظیفه اجرایی سازمان حج و زیارت
132
5-6 اولویت ابعاد آینده‌پژوهی با توجه به وظیفه فرهنگی سازمان حج و زیارت
133
فهرست شکل‌ها
مدل مفهومی تحقیق
12
فهرست نمودارها
2-1) نمودار تشکیلات سازمان حج و زیارت
83
منبع:
منابع فارسی:
اسلاوتر، ریچارد و همکاران( نویسنده)، «نو اندیشی برای هزاره نوین»، ملکی فر، عقیل و همکاران (مترجمان)، مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی، 1385.
برومند، زهرا، « بهبود و بازسازی سازمان»، انتشارات جنگل، چاپ نهم، 1391.
پدرام، عبدالرحیم و جلالی وند، عباس، «آشنایی با آینده‌پژوهی»، جلد اول مجموعه 7 جلدی کتابچه‌های مقدمه‌ای بر آینده‌پژوهی، انتشارات مؤسسه آموزش و تحقیقات صنایع دفاعی، 1392.
پدرام، عبدالرحیم و جلالی‌وند، عباس، «روش شناسی»، جلد دوم مجموعه 7 جلدی کتابچه‌های مقدمه‌ای بر آینده‌پژوهی، انتشارات مؤسسه آموزش و تحقیقات صنایع دفاعی، 1392.
پیمان خواه، صادق، «مقدمه‌ای بر آینده‌پژوهی»جلد چهارم مجموعه 7 جلدی کتابچه‌های مقدمه‌ای بر آینده‌پژوهی، انتشارات مؤسسه آموزش و تحقیقات صنایع دفاعی، 1392.
تقوی، مصطفی، «بصیرت‌های آینده‌پژوهان»، جلد هفتم مجموعه 7 جلدی کتابچه‌های مقدمه‌ای بر آینده‌پژوهی، انتشارات مؤسسه آموزش و تحقیقات صنایع دفاعی، 1392.
توپچی ثانی، علی و بدیعی،ایمان.«باز تعریف فرایند تهیه طرح های توسعه شهری در ایران با استفاده از دانش آینده‌پژوهی»، اولین همایش ملی آینده‌پژوهی، 1391.
حجازی، سید علیرضا،«روش شناسی آینده‌نگری»، پایگاه اینترنتی آینده نگر، 1391.
حسینی مقدم، محمد، «کاربرد آینده‌پژوهی در علوم سیاسی»، 1392.
حافظ نیا، محمدرضا، «مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی»، انتشارات سمت، 1384.
خاکی، غلامرضا، «روش تحقیق با رویکردی به پایان نامه نویسی»، انتشارات بازتاب، چاپ ششم، 1389.
خزائی، سعید، «بنیان‌های آینده‌پژوهی مدرن چیستی و چرایی مطالعات آینده»،«آینده‌پژوهی، مفاهیم و ضرورت‌ها»،«گامهای آینده‌پژوهی»،«مدیریت پیش‌نگر در هزاره سوم»، 1390.
خواب نما، سیده زهرا، «نقش آینده‌پژوهی و آینده‌نگاری در مدیریت استراتژیک»، نهمین کنفرانس بین المللی مدیریت استراتژیک، 1391.
«دانشنامه آینده‌پژوهی (جلد اول، الف- ح)»، انتشارات مرکز آینده‌پژوهی علوم و فناوری دفاعی-مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی، چاپ اول، 1389.
«دانشنامه آینده‌پژوهی (جلد دوم، د- ی)»، انتشارات مرکز آینده‌پژوهی علوم و فناوری دفاعی-مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی، چاپ اول، 1390.
سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ حجازی؛ الهه، «روش تحقیق در علوم رفتاری»، انتشارات آگاه، چاپ دوازدهم، 1386.
سکاران، اوما، «روش تحقیق در مدیریت»، صائبی، محمد؛ شیرازی، محمود؛(مترجمان)، مؤسسه آموزش و پژوهش، 1384.
صفری شالی، رضا، «راهنمای تدوین طرح تحقیق»، انتشارات جامعه و فرهنگ، چاپ سوم، 1390.
عاضدی تهرانی، شراره، «آینده آزمایی: الزامی برای توسعه پایدار مدیریت»، ماهنامه تدبیر، شماره 200، 1388.
عباسی، عطااله، «مفاهیم آینده‌پژوهی و تأثیرات آن بر سیاست گذاری»، نشریه سیاست علم و فن‌آوری، شماره 2 و 3 ،1385.
قاسمیان، سلیمان، «نقش و جایگاه آینده پژوهی در برنامه ریزی استراتژیک»، نهمین کنفرانس بین المللی مدیریت استراتژیک،1391.
قدیری، روح الله، «بررسی چند تجربه ملی در آینده‌نگاری»، مجموعه مقالات دومین کنفرانس مدیریت تکنولوژی تهران، 1384.
کاتلر، فیلیپ، «مدیریت بازاریابی (تجزیه و تحلیل، برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل) »، فروزنده، بهمن، نشر آموخته، چاپ چهارم، »، 1389.
کورنیش، ادوارد(نویسنده)، «آینده‌پژوهی پیشرفته»، سیاوش و فرخنده ملکی فر (مترجمان)، انتشارات آصف، چاپ اول، 1388.
گلن، هایمسترا (نویسنده)، «فرصتها و چالشهای مؤثردر آینده جهان»، خسروی، مهدیه (مترجم)، ماهنامه تدبیر، شماره 181، 1391.
مرادی پور، حجت ا...، نوروزیان، مهدی، «آینده‌پژوهی، مفاهیم و روش‌ها»، نشریه رهیافت، شماره 36، 1384.
مظفری، علی، «آینده‌پژوهی، بستر عبور از مرزهای دانش»، پایگاه اینترنتی www.sid.ir، 1389.
ملکی فر، عقیل، «آینده‌پژوهی و آینده‌نگاری دفاعی»، سمینار آینده‌پژوهی و بخش دفاعی، دانشگاه امام حسین (ع)، 4/3/85.
ملکی فر، عقیل وهمکاران (نویسنده)، «الفبای آینده‌پژوهی: علم و هنر کشف آینده و شکل بخشیدن به دنیای مطلوب فردا»، کرانه علم، چاپ سوم،1386.
منزوی، کیوان، «محیط عملیاتی مشترک جهان در سال 2030 و پس از آن»، انتشارات مؤسسه آموزش و تحقیقات صنایع دفاعی، 1388.
منطقی، محسن، «آینده‌پژوهی؛ ضرورت آینده مطالعات فرهنگی و علمی»، نشریه اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، شماره اول، 1390.
ناصر آبادی، زهرا، «آینده‌پژوهی»، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی استراتژیک، مؤسسه آموزش و تحقیقاتی صنایع دفاعی، 1379.
ناظمی، امیر، «روش سناریو»، جلد سوم مجموعه 7 جلدی کتابچه‌های مقدمه‌ای بر آینده‌پژوهی، انتشارات مؤسسه آموزش و تحقیقات صنایع دفاعی، 1392.
یعقوبی، نورمحمد؛ آذر، عادل؛ همراهی، مهرداد، «روش تحقیق در مدیریت (با رویکردی به نگرش پایان نامه تحصیلی»، انتشارات مرندیز، 1390.
منابع انگلیسی:
Bell, Wendell. (2003).Foundation of future studies: History, purposes and knowledge. Transaction publishers.
-Williamson, P.J(1999,Spring).strategy as options for the future. Sloan Manage Review, PP.26-117)
-(Glen , j.c(2009).Scenarios.Inj.c.Glen,8T.J.Gordon,Futures Research Methodology Version 3.0 The Millennium Project)
GLEN HIEMSTRA, THINKING OUTSIDE THE BOX: TURNING THE FUTURE INTO REVENUE, www.diecasting.org/links, nadca@2006, p26-28, OCT 2006.
Inayatullah, Sohail, ‘Causal Layered analysis: Post structuralism as method’, Futures, Vol 30, No8, 1998, 815-829