خلاصه پایان نامه تشبیه در شرفنامه نظامی گنجوی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد
گرایش: زبان و ادبیات فارسی
چکیده:
پژوهش حاضر با هدف بررسی انواع تشبیه در شرف نامهی نظامی گنجوی شاعر قرن ششم صورت پذیرفته است. روش تحقیق در این پایان نامه تحلیلی میباشدو با استناد به منابعی که اختصاص به زندگی و سبک شاعر داشته با رویکردی به تشبیهات موجود در شرف نامه نظامی مورد بررسی قرار گرفته است و با طبقه بندی اطلاعات موجود توانسته جهان بینی و نگرش شاعر را مورد ارزیابی قرار دهد. یافته ها حاکی از آنست که نظامی در میان صور خیال به تشبیه توجه خاصی داشته زیرا تشبیه مایهی اصلی صور خیال است که هدف وی توصیف دقیق از مناظر و اشخاص بوده است. بنابراینمیتوان او را شاعری آرمان گرا دانست که توانسته نقاشیها وتصویرهای بدیع و به یاد ماندنیرا درشعربرای نسل بعد از خود به یادگار بگذارد.بیان و شیوه های بیانی در آثار بزمی او چنان شیوایی وگیرایی دارد کهخواننده راشگفت زده مینمایدو او را با دنیای ناشناخته تصویرهای ذهنی شاعر آشنا میکند. و بر این اساس او را به شاعری حسی و برونگرا تبدیل کرده است.از ویژگیهای شعر نظامی میتوان به خلاقیت در شعر ، تنوع ، ایجاز ، عدم تکرارو... اشاره کرد.
مقدمه:
«کلام ادبی و سخنی که هدف آن تاثیر در نفوس و اذهان است و میخواهد در جان و دل شنونده جایی گیرد باید از سخن عادی ممتاز باشد و از زیباییهای خاصی برخوردار باشد . به همین سبب شاعران و نویسندگان از دیرباز تا کنون در زیبایی کلام خویش کوشیده اند. و با به کارگیری فنون مختلف ، سخن خود را شکوه و رونق خاصی بخشیده اند. راز پیدایش دانش بلاغت با علم معانی و بیان همین بوده که بوسیله آن کلام شیوا از سخن مبتذل و عامی ممتاز گردیده.صور خیال و شیوههای بیانی درآثار نظامی خاصه در آثار بزمی او چنان گیرایی و شیوایی دارد که خواننده را شگفتزده میکند و او را با دنیای ناشناخته زیبائیهایی که در ذهن یک شاعر خلاق میتواند بگنجد ، آشنا میسازد.و نظامی را از نظر استفاده از صور خیال می توان شاعری آرمان گرا دانست که توانسته نقاشیها و تصویرهای بدیع و به یاد ماندنی در شعر برای نسلهای بعد از خود به یادگار بگذارد. » (صفا ، 1370 : ج 2 : 803)
« نظامی گنجوی از استادان بزرگ و از ارکان شعر فارسی و از افتخارات بزرگ خطه ادب پرور آذربایجان است که در کنار شاعران بزرگی چون خاقانی و شهریار در آسمان ادب ایران زمین برای همیشه خواهد درخشید . حکیم گنجه ، در شیوه نظم داستانهای بزمی گوی سبقت را از شاعران پیشین خود ربوده و یکهتاز میدان بزم و نقل داستانهای عاشقانه شده است . هر چند داستان سرایی از آغاز ادب فارسی سابقه داشته است اما نظامی آنرا به حد اعلای تکامل رسانده و در انتخاب الفاظ و کلمات مناسب و ایجاد ترکیبات خاص تازه و ابداع و اختراع معانی و مضامین نو و دلپسند در هر موردو تصویر جزییات و نیروی تخییل و دقت در وصف و ایجاد مناظر زیبا و روح پرور و ریزهکاری در توصیف طبیعت و اشخاص و احوالو بهکاربردن تشبیهات و استعارات مطبوع و نو در شمار کسانی است که بعد از خود نظیری نداشتهاند . » (همان: 803)
در شرفنامه تشبیه یکی از انواع صور خیال است که از آن بسیار استفاده شده است اغلب تشبیهات وی سرشار از تصاویری است که از طبیعت الهام گرفته است. تشبیه یکی از مهم ترین عناصر بیانی در یک اثر ادبی است . تشبیه نشان دهندهی وسعت و زاویهی دید شاعر است ؛ یعنی شاعر میان عناصر و اشیا مختلف ارتباط برقرار میکند و طبیعی است که در این راه ، از حوادث و رویدادهای جامعه نیز تاثیر میپذیرد. همچنین تشبه میزان و خلاقیت شاعر را نشان میدهد.
نوع بهره گیری شاعر از تشبیه میتواند تا حدودی موید دیدگاه و زمینههای فکری و هنری وی باشد. بسیاری از تجارب محیط زندگی و زمینههای عقیدتی و فکری در ساخت تشبیه موثر است . کسی که در این ارکان از عناصر دینی ، اخلاقی ، ادبی ، اجتماعی و .... استفاده میکند، گرایش و تمایل خود را به این امر نشان میدهد . به عبارت دیگر اغلب موضوعاتی که اطراف شاعر را فرا میگیرد یا از ذهن او میگذرد ، میتواند در تشبیه سازی او مورد استفاده قرار گیرد.
مطالعه و بررسی شرفنامهی نظامی انسان را با هنرمندی وتصویرگری او آشنا مینماید.در این اثر داستانی هر حکایت، انسان را در وادیی به تفکر در زیباییهای طبیعت و جهان خلقت وا می دارد و همراه با کلام شاعر که متضمن پند، نصیحت ،حکمت و وعظ است با دنیای درون وبیرون آشنا میسازد.
در این پژوهش نگارنده با بررسی تشبیه در شرفنامهی نظامی زیبا شناسی اندیشه او را در استفاده از این صور خیال(تشبیه) آشکار مینماید وبرای این امر این رساله در چار فصل گرداوری شده است.که بعد از بیان چکیده و مقدمه( هدف، روش و پیشینهی تحقیق) آورده شده، سپس فصل اول به معرفی نظامی وآثار او اختصاص یافته.و در فصل دوم و سوم تعاریف تشبیه و انواع آن مورد بررسی قرار گرفته که در فصل سوم سعی بر این است که شیوهی بیانی شاعر با توجه به تشبیه مورد بررسی قرار گیرد جهت رسیدن به این هدف برای هر نمونه از انواع تشبیه مواردی مشخص شده وبه علت بسامد بالای تشبیهات و انواع آن بیتهای دیگر با ارائهی شماره صفحه ارجاع داده شده است.وفصل چهارم اختصاص به نتیجه گیری یافته است.
اهداف تحقیق:
اهدافی که در این پژوهش مورد نظر است عبارتند از :
1- بررسی انواع تشبیه در شرف نامه نظامی.
2- بررسی مهم ترین نوع تشبیه در شرف نامه نظامی.
3- بررسی طرز تفکر و جهان بینی نظامی برتشبیهاتش.
پیشینهی تحقیق :
تا کنون در مورد تحلیل و بررسی این اثر از دیدگاههای مختلف و بحثهای متنوع ، آثار متفاوتی منتشر شده است ، فعالیتهایی از جانب آقایان وحید دستگردی و سعید نفیسی ، برات زنجانی (صور خیال در خمسهی نظامی ) و علی اکبر شهابی (نظامی ، شاعر و داستانسرا) در زمینه اندیشه ، جهان بینی ، اخلاقو ... نظامیگنجوی انجام داده شده استو یا انستیتوی شرق شناسی شوروی در سال(1940) ترجمه آثار نظامی را به زبان روسی به پایان رساند. در پی این ترجمه ، سالهای بعد مترجمان بزرگی چون آ . آ روماسکویچ ، یاایوانف درژاوین ، س . شرونیسکی ، پ . آنتالوکسلی ترجمههای هنرمندانهای از آثار نظامی به زبان روسی انجام دادهاند . و بارها در نشریات مختلف به چاپ رساندهاند.وهمچنین کتابهایی مانند:(عوامل مختلف شادمانگی در شرفنامه نظامی و رباعیات خیام و مولوی از فرزانهواحمد رضاکیخایی)و(کنایه در هفت پیکر از سعید قشقایی و مرضیه راستی کردار)و(شرف نامه تاریخ مفصل کردستان از شرف خان بن الدین بدلیمی) وتا کنون مقالات بیشماری در زمینههای مختلف شعر نظامی مانند:(اندیشههای نظامی گنجهای ازبهرووز ثروتیان)،( باورهای نجومی در شعر نظامی از فاطمه الهامی ) ،( بررسی شخصیت نوشابه شیر زن ایران در اسکندرنامه نظامی از فریدون طهماسبی) ،( تصویر خورشید در پنج گنج نظامی از محمد کیا کجویی ) ، (دیدگاههای کلامی نظامی گنجوی از احمد خاتمی ) ،( شیرین کاری نظامی از غلام علی ایزدی ) ،( کنشها و منشها در خسرو شیرین و لیلی و مجنون از یدالله بهمنی مطلق ) ،( گنجهای گنجهای ( تفسیر موضوعی خمسهی نظامی گنجوی) از مینا بهنام – قادر فاضلی ) ،( مقایسه داستان لیلی و مجنون بارمئو و جولیت از یدالله طالشی ) و ... صورت پذیرفته است . اما پژوهش مستقل در حوزه بررسی تشبیه در شرفنامهی نظامی انجام نشده است . بنابراین جهت شناخت بهتر این کتاب نیاز به چنین پژوهشی احساس میشود.
روش تحقیق:
روش تحقیق در این پایان نامه به شیوهی تحلیلی است و گرداوری اطلاعات به صورت کتابخانهای و جمع آوری اینترنتی میباشد با این ترتیب که ابتدا منابع و مآخذ مربوط به این تحقیق مشخص گردیده و پس از آن کتابهایی که اختصاص به زندگی و سبک شاعر و تشبیهات وی داشته بیشتر مورد توجه نگارنده قرار گرفته ودر مرحله بعد تشبیهات موجود در شرف نامه نظامی فیش برداری شده است سرانجام با طبقه بندی فبش ها اطلاعات موجود مورد بررسی قرار گرفته تا براین اساس به جهان بینی و نگرش شاعر دست یافته شود.
در ارجاع ابیات ؛ عدد سمت راست خط مورب شماره بیت و عدد سمت چپ شمارگان صفحه بر اساس کتاب شرف نامهی نظامی گنجهای با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی به کوشش دکتر سعید حمیدیان میباشد .
Abstract:
Current research is seeking different types of imagery in sharaf nameh nezamiganjavi siath century poem research methodology in this thesis has been performed based on adescriptive way which is in reference with documents related to the style and life of mentioned poem.this has been performed in related to the imagery found in sharaf name of nezami and has been able to categorise information and evaluate his ideology and perspective. The foundings advise that nezami has a special point view to imaginary charcters in imagery sinc eimagery is the eailir of imaginary characters. His main purpose is exact description of scenes and people and this has turned him into a sensentionad and extravent poem.of nezami poem criteria we can name his creativity in poem, his variety in imagination and etc.
Keywords: Sharaf nameh, Nezami, Imagery, Pictography
فهرست پایان نامه تشبیه در شرفنامه نظامی گنجوی
فهرست:
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده ..............................................................................................................................................................................1
مقدمه................................................................................................................................................................................2
اهداف تحقیق...................................................................................................................................................................4
پیشینهی تحقیق.............................................................................................................................................................5
روش تحقیق.....................................................................................................................................................................6
فصل اول:معرفی نظامی و جایگاه آثار او
1-1زندگی نظامی .......................................................................................................................................................8
1-2 سبک نظامی (ارانی )..........................................................................................................................................10
1-3 آثار نظامی.............................................................................................................................................................11
1-4 دربارهی شرف نامه..............................................................................................................................................14
فصل دوم:اهمیت علم بیان و روش تحقیق
2-1 بیان........................................................................................................................................................................19
2-1-1 تعریف بیان.................................................................................................................................................... 19
2-1-2 روش های بیانی و ارتباط آنها با یکدیگر..................................................................................................19
2-2 تشبیه..................................................................................................................................................................21
2-2-1 تعریف تشبیه.................................................................................................................................................21
2-2-2 ارکان تشبیه...................................................................................................................................................21
2-2-3 اهداف تشبیه.................................................................................................................................................22
فصل سوم: بررسی انواع تشبیه در اشعار نظامی
3-1 اهمیت تشبیه در آثار نظامی...........................................................................................................................25
3-2 انواع تشبیه...........................................................................................................................................................26
3-2-1 تشبیه مرسل و موکد .................................................................................................................................26
3-2-2 تشبیه مجمل و مفصل..................................................................................................................................30
3-2-3 تشبیه بلیغ ..................................................................................................................................................34
3-2-3 انواع وجه شبه................................................................................................................................................37
3-2-3-1 وجه شبه مفرد ........................................................................................................................................38
3-2-3-2 وجه شبه متعدد ......................................................................................................................................40
3-2-3-3 وجه شبه مرکب ......................................................................................................................................41
3-2-4 تشبیه تحقیقی و تخییلی ..........................................................................................................................43
3-2-5 وجه شبه دوگانه یا صنعت استخدام ........................................................................................................47
3-2-6 تشبیه به اعتبار حسی و عقلی بودن مشبه و مشبه به ......................................................................48
3-2-7-1 حسی بودن طرفین تشبیه ....................................................................................................................48
3-2-7-2 مشبه عقلی و مشبه به حسی .............................................................................................................51
3-2-7-3 مشبه حسی و مشبه به عقلی ...............................................................................................................52
3-2-7-4 طرفین تشبیه عقلی ................................................................................................................................54
3-2-8 تشبیه خیالی و وهمی .................................................................................................................................55
3-2-9 تشبیه به اعتبار مفرد و مرکب بودن طرفین ..........................................................................................58
3-2-9-1 مفرد بودن طرفین تشبیه .....................................................................................................................58
3-2-9-2 طرفین تشبیه مرکب (تشبیه مرکب ) ...............................................................................................64
3-2-9-3 مشبه مفرد و مشبه به مرکب ..............................................................................................................66
3-2-9-4 مشبه مرکب و مشبه به مفرد ...............................................................................................................67
3-2-10 تشبیه به اعتبار تعدد طرفین ..................................................................................................................69
3-2-10-1 تشبیه ملفوف ........................................................................................................................................69
3-2-10-2 تشبیه مفروق ........................................................................................................................................70
3-2-10-3 تشبیه جمع ...........................................................................................................................................72
3-2-10-4 تشبیه تلمیحی .....................................................................................................................................74
3-2-10-5 تشبیه تفضیل.........................................................................................................................................75
3-3 نو کردن تشبیه....................................................................................................................................................76
3-4 زاویهی تشبیه.......................................................................................................................................................76
3-5 جدول بسامد و درصد انواع تشبیهات در شرف نامه نظامی.......................................................................78
فصل چهارم:نتیجه گیری
4-1نتیجه گیری...........................................................................................................................................................80
فهرست منابع.................................................................................................................................................................83
abstract.......................................................................................................................................................................85
منبع:
فهرست منابع
1. آهنی، غلامحسین. (1360) معانی و بیان، تهران: بنیاد قرآن، چاپ دوم.
2. احمدنژاد، کامل. (1382). فنون ادبی، تهران: پایا، چاپ چهارم.
3. ------------(1385).معانی و بیان، تهران: زوار، چاپ دوم.
4.براون.ادوار(1316).تاریخ ادبیات از سنایی تا سعدی ، ترجمهی غلام حسین صدری افشار: تهران مروارید: چاپ سوم.
5. ثروتیان، بهروز. (1369). بیان در شعر فارسی، تهران: گلبرگ، چاپ اول.
6.گنجوی ابو محمد الحکیم الکامل نظامی (1387. 1389). هفت پیکر ، به تصحیح بهروز ثروتیان ، تهران: گلبرگ، چاپ اول.
7. ------------. (1386)شرفنامه ، تهران:امیر کبیر ، چاپ دوم.
8. جوکار، اعظم. (1389). بررسی تشبیهات در قصاید حکیم فرخی سیستانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد فسا.
9. رجایی، محمدخلیل. (1360). معالم البلاغه در علم معانی و بیان و بدیع، شیراز: دانشگاه شیراز، چاپ سوم.
10. رنجبر، احمد. (1385). بیان، تهران: اساطیر، چاپ اول.
11. شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1388). صور خیال در شعر فارسی، تهران: آگاه، چاپ سیزدهم.
12. شمیسا، سیروس. (1386). سبک شناسی شعر، تهران: انتشارات فردوس، چاپ اول.
13.. ------------- (1386). بیان، تهران: میترا، چاپ دوم.
14. صادقیان، محمدعلی. (1371) طراز سخن در معانی و بیان، تهران: مرکز انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی، چاپ اول.
15. صفا، ذبیح الله. (1370). تاریخ ادبیات، تهران ققنوس، چاپ یازدهم.
16. علوی مقدم، محمدرضا و رضا اشرف زاده. (1389). معانی و بیان، تهران: سمت، چاپ سوم.
17. قاسمی، رضا. (1388). معانی و بیان تطبیقی، تهران: ققنوس، چاپ اول.
18. ---------- (1389). بلاغت دل انگیز در ادب گهریز، تهران: پیک فرهنگ، چاپ اول.
19. کرازی، میرجلال الدین، (1368). زیباشناسی سخن پارسی، تهران: نشر مرکز، چاپ اول.
20. محمدی، محمدحسین. (1390). بلاغت، تهران: زوار، چاپ دوم.
21. نوروزی، جهانبخش. (1380). معانی و بیان 2و1، شیراز: کوشامهر، چاپ دوم.
22. هاشمی، احمد. (1384). جواهر البلاغه فی المعانی و البیان و البدیع، محمود خرسندی و حمید سرایی، قم، نشر حقوق اسلامی.
23. همایی، جلال الدین. (1370). معانی و بیان، به کوشش ماهدخت همایی، تهران: نشر هما، چاپ اول.