خلاصه پایان نامه رتبه بندی پیمانکاران فضای سبز شهرداری مبتنی بر روش های تصمیم گیری چند معیاره فازی
پایان نامه کارشناسی ارشد، رشته مدیریت صنعتی، گرایش تحقیق در عملیات
شهریور 1390
چکیده
نحوه و چگونگی انتخاب از دیرباز موضوع بحث فلاسفه و دانشمندان بوده است، لذا حصول نتایج رضایت بخش نیازمند طی کردن یک مسیر عقلایی و منطقی در فرایند انتخاب است.روند رشد و توسعه در چند دهه اخیر و همچنین رقابتی تر شدن بازار کسب و کار، باعث گشته است تا سازمانها و شرکتهای بزرگ نگرشی تخصصی و علمی به فرایند انتخاب پیمانکار و نیز اجرای پروژه ها پیدا کنند. آنچه مسلم است این است که انتخاب پیمانکار مناسب و واجد شرایط تضمین کننده موفقیت در اجرای پروژه خواهد بود و بالعکس عدم توانایی در شناسایی و انتخاب پیمانکار مناسب عدم اثربخشی و ضرر و زیان را در پیخواهد داشت.
با توجه به سیاست شهرداری مبنی بر برونسپاری فعالیتها هر روز شرکتهای پیمانکاری بیشتری برای مشارکت در پروژههای گوناگون شهرداری و از جمله پروژه های مربوط به فضای سبز اقدام میکنند؛ و این تعدد شرکت های پیمانکاری باعث گشته تا انتخاب پیمانکار شایسته به عنوان امری خطیر و تعیینکننده برای شهرداری به عنوان کارفرما رخ نماید. لذا انتخاب صحیح پیمانکاران اولین گام در راه رسیدن به هدف مطلوب کارفرمایان یعنی اجرای پروژه در محدوده زمانی دلخواه با هزینه مشخص و کیفیت مورد نظر است.
به همین منظور بعد از مرور ادبیات مربوط به شناسایی معیارها و مصاحبه با کارشناسان و مدیران شهرداری، 33 معیار اولیه انتخاب و ارزیابی پیمانکار شناسایی شد و با بکارگیری آزمون فرض فازی، 15 معیار به عنوان مهمترین معیارهای تاثیرگذار بر انتخاب پیمانکاران در نظر گرفته شد. سپس از تکنیک تحلیل سلسله مراتبی فازی برای وزن دهی به معیارها استفاده شد و در نهایت با استفاده از روش TOPSIS فازی فاصلهای، 5 پیمانکار فضای سبز شهرداری ارزیابی و رتبه بندی شدند.
کلمات کلیدی: پیمانکار[1]، منطق فازی[2]، فرایند تحلیل سلسله مراتبی[3]، TOPSIS فاصلهای[4]
فصل اول
کلیات تحقیق
مقدمه:
در این تحقیق تلاش گردیده است تا با مروری وسیع بر ادبیات موضوع انتخاب پیمانکار، شاخص های جامعی برای انتخاب پیمانکار پروژه های فضای سبز شهرداری معرفی گردند. این امر نخستین گام برای ارائه یک مدل کاربردی و اثر بخش انتخاب پیمانکار می باشد. معیارها و شاخصهای فوق باید به گونهای تدوین گردند که مفاهیم هزینه، زمان و کیفیت را به خوبی و با حاشیه اطمینان بالایی پوشش دهند. بر مبنای این سه مفهوم اصلی فهرستی از معیارها را میتوان به وجود آورد. از میان این سه شاخص، کیفیت مقولهای پیچیدهتر میباشد که تعیین میزان و چگونگی آن نیز مستلزم تحقیقات وسیعی میباشد. دامنه زمانی اجرای یک پروژه طی یک جدول زمانبندی توسط کارفرما تعیین میگردد که عدول از این بازه زمانی، معمولا جریمه های سنگینی را برای پیمانکار در پی خواهد داشت. از هزینه به طور کلی به عنوان بهایی که کارفرما به طور نهایی برای انجام پروژه پرداخت میکند تعبیر میشود ولی هزینه میتواند علاوه بر این شامل مواردی همچون عدم توانایی پیمانکار در اتمام قرارداد، اجرای مجدد بخشهایی از پروژه، انجام مناقصه مجدد و... نیز گردد.
همچنین در دنیای واقعی، به دلیل وجود اطلاعات ناقص و مبهم، داده های مورد نیاز برای تصمیمگیری معمولا نادقیق هستند. در چنین شرایطی جهت تصمیم گیری واقعیتر، تئوری مجموعههای فازی کارسازتر میباشد. در این پژوهش، رویکرد تصمیم گیری گروهی چند معیاره فازی مبتنی بر متد TOPSIS فاصلهای[1] برای ارزیابی و انتخاب پیمانکار به کار گرفته میشود.
در این فصل، سعی بر آن است تا تعریف مناسبی از مسئله تحقیق، اهداف و سئوالات ارائه گردد.
1-1 بیان مسئله
انتخاب پیمانکار مناسب و واجد شرایط تضمین کننده موفقیت در اجرای پروژه خواهد بود و بالعکس عدم توانایی در شناسایی و انتخاب پیمانکار مناسب عدم اثربخشی و ضرر و زیان را در پیخواهد داشت. هر کارفرما با توجه به استراتژی خود، انتظارات از پیمانکار و جنبههای مختلف یک پروژه را تعریف می کند. استراتژی یک سازمان تعیین کننده نگرش یک سازمان به مفاهیم اولیه انتخاب یک پیمانکار یعنی زمان، هزینه و کیفیت میباشد و در نهایت انتظارات کارفرما از پیمانکار یک پروژه، چارچوب نحوه انتخاب را تعیین میکند.
نحوه و چگونگی انتخاب از دیرباز موضوع بحث فلاسفه و دانشمندان بوده است، آنچه مسلم است این است که حصول نتایج رضایت بخش نیازمند طی کردن یک مسیر عقلایی و منطقی در فرایند انتخاب است. تعهد کارفرما بر اجرای موفقیت آمیز پروژه و تلاش در راه ایجاد هماهنگی در مجموعه کارفرما - پیمانکار عاملی مهم در دستیابی به نتایج مورد انتظار میباشد.
روند رشد و توسعه در چند دهه اخیر و همچنین رقابتی تر شدن بازار کسب و کار، باعث گشته است تا سازمانها و شرکتهای بزرگ نگرشی تخصصی و علمی به فرایند انتخاب پیمانکار و نیز اجرای پروژهها پیدا کنند و مفاهیمی همچون کاهش هزینهها، در مدیریت و سازماندهی برتر پروژهها تعریف گردند. امروزه میتوان آگهیهای فراخوان برای مناقصات پروژههایکوچک و بزرگ دولتی و خصوصی را به طور روزانه در جراید و روزنامهها مشاهده کرد. برای یک سازمان اولین گام برای رسیدن به نتایج مطلوب در مورد پروژههای برون سپاری شده، انتخاب پیمانکار مناسب میباشد. یک پروژه زمانی با موفقیت به ثمر میرسد که در زمان معین به بهره برداری برسد، هزینه های آن در چارچوب تعیین شده باشد و نهایتاً کیفیت مورد انتظار را برآورده سازد. بر مبنای این سه مفهوم اصلی فهرستی از معیارها را میتوان به وجود آورد.
زمان: زمان تکمیل پروژه به معنی ممکن ساختن استفاده از طرح در نزدیکی روز معینی که به واسطه طرحهای آتی کارفرما معین شده، تعریف میشود. درجه تمایل کارفرمایان در به کار گرفتن صرفاً پیمانکارانی که با تاریخ هدف مطابقت داشته باشند، آنها را از یکدیگر متمایز میسازد. بعضی از قراردادها، دارای بندی برای پاداش به منظور تشویق پیمانکاران برای بالا بردن سرعت فرایند ساخت و ساز و احراز از هر گونه تاخیر میباشند.
هزینه: به طور تاریخی هزینه به عنوان مهمترین عامل توسط کارفرمایان در نظر گرفته میشود. بیشتر کارفرماها به دنبال ارزش پول هزینه شده هستند. یکی از نتایج این امر این است که هزینهای که از طریق قیمت پیشنهادی ارائه شده توسط پیمانکار محاسبه شده است، غالبا به عنوان یگانه ملاک انتخاب پیمانکار، مورد نظر قرار میگیرد. اکثریت وسیعی از پروژه ها، با این وجود با هزینه ای بیشتر از قیمت پیشنهادی اصلی به پایان میرسند.
کیفیت: کیفیت در پروژه، به عنوان "کلیت خصوصیات که یک محصول یا خدمت به منظور ارضا یک نیاز معین احتیاج دارد" تعریف میشود. همیشه یک رابطه جایگزین میان هزینه، زمان و کیفیت وجود دارد، به نحوی که کارفرما تلاش میکند تا موازنهای بین این متغیرها و اهمیت منتصب شده به هر یک که توانایی چیرگی بر روی تصمیم انتخاب پیمانکار را داراست، بر قرار سازد(هالت[2] و همکاران،1995).
در این تحقیق تلاش میشود تا با مروری وسیع بر ادبیات موضوع انتخاب پیمانکار، شاخصهای جامعی برای انتخاب پیمانکار پروژههای فضای سبز شهرداری معرفی گردند. این امر نخستین گام برای ارائه یک مدل کاربردی و اثربخش انتخاب پیمانکار میباشد.
در حقیقت بسیاری از مدل های موجود، تنها بر معیارهای کمی انتخاب پیمانکار تمرکز میکنند؛ در حالی که برخی از معیارهایی که در این پژوهش با آن روبرو خواهیم شد کیفی خواهند بود. به عبارت دیگر معیارهای انتخاب پیمانکار هم کیفی هستند هم کمی.
با توجه به آنچه ذکر شد به راحتی میتوان نتیجه گرفت که ماهیت انتخاب پیمانکار به عنوان یک مسئله چند معیاره مطرح میشود. در نتیجه برای انتخاب و اولویت بندی گزینهها بر اساس معیارهای انتخاب شده، مدلهای تصمیمگیری چند معیاره[3] کاربرد دارند. روش TOPSIS یکی از متدهای تصمیمگیری چند معیاره است که اولین بار توسط هوانگ در سال 1981 مطرح شد. اما آنچه حایز اهمیت است این است که در دنیای امروز دادهها، معمولاً واضح و شفاف نیستند و قضاوتهای انسانی بعضاً مبهم بوده و نمیتوان آنها را با مقادیر عددی بیان کرد. بنابر این میتوان گفت که تصمیمگیران در مسئله انتخاب پیمانکار با شرایط عدم اطمینان روبرو هستند، در این راستا، استفاده از منطق نادقیق یا اصطلاحا Fuzzy Logic میتواند کارساز باشد. استفاده از این منطق و این نوع نگرش نسبت به پدیده های طبیعی اولین بار در سال 1965 توسط دکتر لطف الله عسگری زاده پیشنهاد گردید(کاسکو، 1377).
در این پژوهش، به طور خاص به دنبال رتبه بندی پیمانکاران فضای سبز شهرداری با رویکرد تصمیمگیری گروهی چند معیاره فازی با استفاده از روش TOPSIS فاصلهای هستیم.
به طور کلی برای ارزیابی و رتبه بندی پیمانکاران مجموعه فضای سبز شهرداری به روش TOPSIS فازی فاصلهای ، پس از مشخص شدن پیمانکاران و تعیین معیارها توسط کارشناسان و مدیران، باید از متغیرهای زبانی مناسب برای وزندهی و رتبه بندی استفاده شود. متغیرهای زبانی باید با استفاده از جداول حاوی اصطلاحات زبانی به اعداد فازی تبدیل شوند (چن[4] و سایرین،2005) برای تبدیل واژههای زبانی به اعداد فازی مقیاسهای مختلفی وجود دارد منظور از معرفی مقیاسهای مختلف انتخاب ساده یکی از اشکال بر حسب تعداد واژه های زبانی است که تصمیم گیرندگان استفاده میکنند.(مومنی،1385)
1-2 ضرورت و اهمیت پژوهش
با توجه با آلودگی شدید هوای شهر تهران، ناشی از تردد وسایط نقلیه موتوری، دود دودکش منازل و آلودگی حاصل از سوخت های فسیلی کارگاه های صنعتی و با توجه با اینکه سالانه چندین نوبت آلودگی شدید هوا به دلیل وارونگی در زمستان و آلودگی گرد و غبارهای بیابانی در تابستان رخ میدهد؛ فضای سبز شهر تهران شامل محوطه سازی برای کاشت درختان،چمن کاری و گل کاری نقش بسیار مهمی در تعدیل و تلطیف آلودگی هوا به عهده دارد. از طرفی با توجه به اینکه فضای سبز و زیبا سازی شهر نقش بسیار مهمی در سلامت روحی و جسمی شهروندان دارد، لذا باید به توسعه و نگهداری فضای سبز در کلان شهری مثل تهران توجه ویژهای شود.
در بازار پر رقابت امروز و با توجه به سیاست دولت مبنی بر برونسپاری فعالیتها هر روز شرکتهای پیمانکاری بیشتری برای مشارکت در پروژههای گوناگون شهرداری و از جمله پروژه های مربوط به فضای سبز اقدام میکنند؛ و این تعدد شرکت های پیمانکاری باعث گشته تا انتخاب پیمانکار شایسته به عنوان امری خطیر و تعیینکننده برای شهرداری به عنوان کارفرما رخ نماید. لذا انتخاب صحیح پیمانکاران اولین گام در راه رسیدن به هدف مطلوب کارفرمایان یعنی اجرای پروژه در محدوده زمانی دلخواه با هزینه مشخص و کیفیت مورد نظر است.
مدیران امور توسعه و نگهداری فضای سبز برای انتخاب پیمانکار با یک مسئله تصمیمگیری چند معیاره مواجه هستند که از طرفی عناصر زیادی را برای تصمیم گیری باید مدنظر قرار دهند و از طرفی در اجرای این پروژهها از تعداد زیادی از پیمانکاران بهره گرفته میشود. لذا با توجه به بار مالی سنگین و اثرات اجتماعی(به دلیل عیان و در معرض دید بودن پروژههای شهرداری) که در نتیجه تاخیرات و یا مشکلات کیفی اجرا و...، ممکن است اتفاق بیفتد، انتخاب پیمانکاران واجد شرایط برای مدیران شهرداری بسیار مهم و تعیین کننده میباشد.
حال آنکه در حال حاضر گزینش و ارزیابی پیمانکاران در واحد مورد بررسی به صورت سلیقه ای و غیر علمی می باشد و انتخاب پیمانکاران با توجه به کمترین قیمت پیشنهادی در مناقصات و بدون توجه به هزینه کارشناسی شده در کمیته مربوطه صورت میگیرد.
با عنایت به مسائل و مشکلات یاد شده، این تحقیق به دنبال روشی میباشد تا روند فعلی برای گزینش پیمانکاران در شهرداری را از حالت سلیقهای خارج کرده و به آن ساختاری علمی دهد، لذا برای انتخاب پیمانکار مناسب، در ابتدا باید شاخصهایی گردآوری شده و مورد استفاده قرار گیرند که تمام ابعاد اجرایی یک پروژه (هزینه، زمان و کیفیت) را پوشش دهند و انتخاب نهایی پیمانکار نیز باید به روشی صورت گیرد که جواب صحیحتری را در اختیار قرار دهد تا هرچه بیشتر ضامن کسب نتیجه مطلوب برای شهرداری باشد.
به طور کلی ضرورت انجام این تحقیق میتوان را در موارد زیر خلاصه کرد:
فهرست پایان نامه رتبه بندی پیمانکاران فضای سبز شهرداری مبتنی بر روش های تصمیم گیری چند معیاره فازی
فصل اول: کلیات تحقیق
مقدمه...................................................................................................................................................................................... 3
بیان مسأله.............................................................................................................................................................. 4
ضرورت و اهمیت پژوهش.................................................................................................................................. 6
سوابق مربوطه....................................................................................................................................................... 7
1-3-1. معیارهای انتخاب پیمانکار.................................................................................................................. 7
1-3-2. مدلهای انتخاب پیمانکار................................................................................................................... 8
سوالات تحقیق................................................................................................................................................... 10
اهداف پژوهش.................................................................................................................................................... 10
روش شناسی...................................................................................................................................................... 11
1-6-1. نوع تحقیق براساس هدف............................................................................................................... 11
1-6-2. نوع تحقیق براساس روش............................................................................................................... 11
1-6-3. روش گردآوری اطلاعات و دادهها................................................................................................. 11
1-6-4. جامعه آماری، روش نمونه گیری، حجم نمونه.......................................................................... 11
1-6-5. روش تجزیه و تحلیل دادهها........................................................................................................... 12
تعریف مفاهیم و واژگان اختصاصی طرح.................................................................................................... 12
مشکلات و تنگناهای احتمالی....................................................................................................................... 13
خلاصه فصل....................................................................................................................................................... 13
فصل دوم: ادبیات و پیشینه تحقیق
مقدمه ................................................................................................................................................................................. 17
تعریف پروژه........................................................................................................................................................ 18
سازمان پروژه...................................................................................................................................................... 18
دوره زمانی یک پروژه از آغاز تا پایان........................................................................................................... 19
پیمانکاران عمومی............................................................................................................................................. 21
کلیاتی از اهداف و وظایف پیمانکاران عمومی............................................................................................ 21
فرایند انتخاب پیمانکاران................................................................................................................................. 24
اهمیت انتخاب پیمانکار.................................................................................................................................... 25
معیارهای انتخاب پیمانکار............................................................................................................................... 25
أ
مدلهای انتخاب پیمانکار................................................................................................................................ 27
مدلهای ارزیابی مقدماتی پیمانکاران........................................................................................................... 35
نمونههایی از روشهای ارزیابی و انتخاب پیمانکاران در کشورهای مختلف....................................... 42
مطالعات انجام شده در ایران.......................................................................................................................... 44
منطق فازی......................................................................................................................................................... 45
2-10-1. تفکر فازی......................................................................................................................................... 45
2-10-2. تاریخچه شکلگیری منطق فازی............................................................................................... 46
2-10-3. مفاهیم اساسی مجموعههای فازی............................................................................................. 48
2-10-4. اعداد فازی....................................................................................................................................... 49
2-10-5. ماتریس فازی................................................................................................................................... 50
آزمون فرض فازی.............................................................................................................................................. 52
تکنیکهای تصمیمگیری چند معیاره......................................................................................................... 53
2-12-1. ارزیابی و بررسی مدلهای MADM ................................................................................... 53
2-12-2. مراحل روش AHP فازی........................................................................................................... 57
2-12-3. مراحل روش TOPSIS فازی................................................................................................... 61
خلاصه فصل....................................................................................................................................................... 67
فصل سوم: روش شناسی تحقیق
مقدمه ................................................................................................................................................................................. 71
روش تحقیق....................................................................................................................................................... 72
نوع تحقیق بر مبنای هدف............................................................................................................. 72
نوع تحقیق بر مبنای روش............................................................................................................. 72
قلمرو تحقیق....................................................................................................................................................... 72
قلمرو زمانی......................................................................................................................................... 72
قلمرو موضوعی................................................................................................................................... 72
قلمرو مکانی........................................................................................................................................ 72
جامعه آماری....................................................................................................................................................... 73
اهداف تحقیق..................................................................................................................................................... 73
سوالات تحقیق................................................................................................................................................... 73
شیوه ها، ابزارها و منابع مورد استفاده......................................................................................................... 74
3-6-1. استفاده از منابع علمی کتابخانهای............................................................................................... 74
3-6-2. استفاده از پایگاهها و نشریات علمی و شبکه جهانی اینترنت................................................ 74
ب
3-6-3. استفاده از پرسشنامه........................................................................................................................ 74
3-6-4. مصاحبه با اساتید دانشکده............................................................................................................. 74
< >شواهد مربوط به روایی و صحت ابزار پژوهش........................................................................................... 75مراحل تحقیق..................................................................................................................................................... 76شیوه ها و ابزار گردآوری اطلاعات و تحلیل اطلاعات.............................................................................. 763-9-1. استخراج معیارهای اولیه................................................................................................................. 76< >تعیین مهمترین شاخصهای موثر................................................................................................................ 78تعیین درجه اهمیت معیارها.......................................................................................................................... 78ارزیابی پیمانکاران با توجه به معیارها.......................................................................................................... 78شرح روش به کارگرفته شده در رتبه بندی(TOPSIS فازی فاصلهای)......................................... 79خلاصه فصل....................................................................................................................................................... 82
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل دادهها
مقدمه ................................................................................................................................................................................. 85
< > شناسایی معیارها.............................................................................................................................................. 864-1-1. معیارهای پیشنهادی اولیه.............................................................................................................................. 86
4-1-2. معیارهای نهایی انتخاب پیمانکار................................................................................................................... 99
< >ارزیابی اوزان برای معیارهای موثر در انتخاب پیمانکار......................................................................... 100 ارزیابی پیمانکاران با استفاده از تکنیک TOPSIS فازی فاصلهای................................................ 101خلاصه فصل.................................................................................................................................................... 110
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات
مقدمه ............................................................................................................................................................................... 113
< > یافته های تحقیق.......................................................................................................................................... 1145-1-1. شناسایی و تعیین معیارهای انتخاب پیمانکار........................................................................................ 114
5-1-2. تعیین اهمیت وزن معیارها.......................................................................................................................... 115
5-1-3. رتبه بندی شرکتهای پیمانکاری.............................................................................................................. 116
< >پیشنهادهای تحقیق....................................................................................................................................... 1175-2-1. پیشنهادهای کاربردی.................................................................................................................... 117
5-2-2. پیشنهادها برای تحقیقات آتی.................................................................................................... 117