خلاصه پایان نامه تأثیر اخلاق و وجدان کاری بر عرضه نیروی کار در اقتصاد اسلامی
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته اقتصاد اسلامی
بهمن ماه 92 13
چکیده:
این پژوهش در پی توصیف تابع عرضه نیروی کار فرد مسلمان در فضایی است که جامعه متعهد به اجرای قواعد و قوانینی بر مبنای هنجار های اسلامی می باشد. از این رو قوانین و ارزش های ویژه ای بر بازار کار حاکم خواهد بود. به علت اهمیت عرضه نیروی کار در اقتصاد اسلامی میبایست نحوی اثر بخشی عوامل موثر بر عرضه نیروی کار فرد مسلمان مشخص گردد و نتایج این اثر بخشی بر تابع عرضه نیروی کار فرد مسلمان روشن گردد.
در این پژوهش سعی شده است با نگرشی متفاوت عواملی را برای تاثیر گذاری بر تابع عرضه نیروی کارفرد مسلمان معرفی نماید و با نگاهی توصیفی به دو عامل وجدان کاری و اخلاق کاری، اثرات این دو عامل را بر عرضه نیروی کار فرد مسلمان مورد بررسی قرار داده. در مرحله اول اثرات وجدان کاری و اخلاق کاری بر میزان بهره وری فرد اشاره دارد سپس با پذیرش این موضوع که این دو عامل بر میزان بهره وری اثرگذار است به این نتیجه می رسد که این دو عامل باعث جابجای منحنی عرضه نیروی کار فرد مسلمان می گردد.
واژگان کلیدی:
منحنی عرضه نیروی کار فرد مسلمان، اخلاق کاری، وجدان کاری، سرمایه اجتماعی، بهره وری. منحنی عرضه
طبقه بندی JEL ,Z13 ,O20 . J21, J12, J22
پیشگفتار:
در آثار متعددی که درباره نظام اقتصادی اسلام، نظام اقتصادی صدر اسلام و مبانی اصول اقتصاد اسلامی یا بازارهای اسلامی نگاشته شده یا درباره کار و جایگاه آن در اقتصاد اسلامی بحث شده، به طور معمول به اصول و مبانی کار توجه شده و اهمیت آن در اقتصاد اسلامی مطرح شده است و به ویژه به جهت تکیه اقتصاد سوسیالیستی بر کار و ارزش اضافی آن بحث کار و نقش آن در اسلام و مقایسه آن با اقتصاد سوسیالیستی و سرمایه داری در کتابها و مقالههای متعددی آمده است؛ اما به الگوی عرضه نیروی کار فرد مسلمان کمتر توجه شده و آثار محدودی در این باره نگاشته شده است.
اقتصاد هر جامعه شامل بخش تولید و مصرف و ارتباط آن دو با بخش حمایتی از آن است. بخش تولید تأمین کننده کالا و خدمات سرمایهای، واسطهای و نهایی جهت استفاده دیگر بخش ها است. تولید نیازمند ترکیب هدفمند و علمی عاملهای تولید است. عاملهای تولید در یک تقسیم بندی کلی شامل کار و سرمایه است. سرمایه، شامل سرمایه نقدی و فیزیکی ؛و سرمایه فیزیکی شامل زمین، مواد اولیه، مصنوعات بشری؛ مانند: ماشین آلات و فناوری است. کار نیز شامل کار ساده، کار تخصصی و مدیریت است. در مرحله تولید، کار و سرمایه ترکیب میشوند.
برای مشخص شدن الگوی عرضه نیروی کار انسانی باید انگیزهها و محرکها تبیین شوند، محدودیتهای عرفی، شرعی روشن شوند. در این مقاله نشان داده می شود که اخلاقیات و وجدان کاری بر بهره وری نیروی کار موثر است. بر اساس تعاریف اقتصاد، بهره وری باعث جابجایی منحنی عرضه نیروی کار می گردد. در پایان تبیین می شود که اخلاقیات بر منحنی عرضه نیروی کار موثر است.
1 فصل اول
کلیات تحقیق
1-1 مقدمه
بخش کسب وکار در اقتصاداسلامی از ملاحظات و ملازمات اخلاقی به خصوصی برخوردار میباشد. بازار کار نیز متاثر از تصمیم گیری نیروی کار و کار فرما می باشد، ارزش های حاکم بر بازار شکل تابع عرضه نیروی کار رامشخص می سازد. در این فصل ابتدا موضوع مورد بررسی تعریف، سپس هدف و علت انتخاب موضوع ذکر خواهد شد و در نهایت قلمرو تحقیق، اهداف تحقیق، فرضیات تحقیق بیان خواهد شد.
1-2 بیان مسئله
انسان ها برای ادامه حیات، کار میکنند. از دوران شکار تا عصر صنعتی و حال حاضر، کار همواره همراه و همزاد انسانها بوده است . اعتقادات اسلامی و اخلاقیات آن ، مسلمان را به انجام کار اقتصادی ترغیب ساخته ، انگیزه های متعدّدی را در او ایجاد می کند . برخلاف آن چه درباره آموزههای دینی گفته شده ، مبانی ارزشی و اعتقادی مسلمان توانایی ایجاد برآیند رفتار کارا را در خود دارد.
روابط حاکم بر بازار کار ، متأثّر از دیدگاه مکتب اقتصادی به کار است . اعتقادات ، اخلاقیات و روشهای عملی ، آثار شدیدی بر رفتار دارد . نوع رفتار در بازار کار ، آثار خود را در بخش تولید و بر رشد جامعه پدید می آورد. بازار کار ، از مهمترین بازارهای اقتصادی است . خصوصیات منحصر به فرد نیروی کار و اثر آن بر دیگر بازارها و بر کلّ اقتصاد جامعه اهمیّت خاصّی به آن داده است . دیدگاه مکاتب گوناگون بشری به پدیده کار و نیروی کار متفاوت است . جایگاه ارزشی کار در هر جامعه ، زمینه فرهنگی اصیلی برای تأثیر بر پدیده های اقتصادی است(تفضلی،1375).
تغییر دیدگاه به کار اقتصادی در دوران قرون وسطی تا دوران جدید ، باعث رشد جامعه غربی در بُعد اقتصادی شد.
برخی، توسعه اقتصادی قرون جدید را مرهون تغییر نگاه بنیادین جامعه به کار اقتصادی و کسب ثروت و عقب ماندگی دیگر جوامع را ناشی از کمبود بنیادهای فرهنگی دانسته ، عقاید دینی و نگرش های سنتّی به کار ، کسب روزی ، قضا و قدر ، و مانند آن را از عوامل مهمّ عقب افتادگی اقتصادی می شمارند . داوری نادرست درباره مکتب اقتصادی اسلام به طور عمده ناشی از عدم اطّلاع از مبانی دینی در این امور است(عیسوی،1379).
برای تحقق جامعه مطلوب اسلامی نیازمند برنامه ریزی دقیق هستیم که مبتنی بر مدلهای استخراجی از جامعه اسلامی و مطابق با رفتار مسلمین باشد پرسشی که در اینجا مطرح میشود این است که آیا با تکیه بر مدلهای استخراجی که مبنای نظری آنها بر اساس ارزشهای اخلاقی و معیارهای جهان غرب است که بعضا این معیارها با ارزشهای اسلامی مغایرت دارد ، نیازهای یک جامعه اسلامی برآورده می شود؟ به نظر نمیرسد که جواب این مسئله منفی باشد.
عرضه نیروی کار هم یکی از بخشهایی است که نباید صرفا به مدلهای غربی آن اکتفا کرد چرا که عرضه نیروی کار متعارف با چارچوب نظری تشکیل شده که مغایر با برخی از احادیث و آیات ما میباشد، در سنت پیامبر(ص) منزلت کار بزرگ بیان شده از آنجا که فرمودند:" که کار بعضی از گناهان را پاک میکند"[1] و این مغایر با نامطلوب بودن ماهیت کار از نگاه اقتصاددانان غربی است.
با توجه به حدیثی چون " مومن را سه وقت است: وقتی که در آن، با پروردگارش مناجات میکند، و وقتی که گذران زندگیاش را سامان میدهد ، و وقتی که از آن چه حلال و زیبا است ، برای خود لذت بر میگیرد و خردمند را سزا نیست که در پی سه چیز باشد: سامان دادن معیشت، گام نهادن برای روز قیامت، یا لذت بر گرفتن از آن چه حرام نیست (علی علیه السلام).
1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق
پیشرفت و توسعه یک جامعه اسلامی مرهون اجرای احکام اسلامی است. بر اساس احکام اسلامی، کار هم به عنوان یک فریضه و هم به عنوان یک امر عبادی شمرده شده و باعث پیشرفت و توسعه کشور میشود. الگوی عرضه نیروی کار متعارف به بیان عوامل و متغیر های متعارف کلاسیک میپردازد و رفتار فرد را با توجه به متغیرهای متعارف همچون درآمد، فراغت و سطح دستمزد و ... بررسی میکند.
الگوی اسلامی عرضه نیروی کار با توجه به اخلاق و وجدان کاری که این دو عامل بر میزان کیفیت کار فرد مسلمان اثر گذار است استخراج میگردد.
1-4 اهداف تحقیق
تبیین عرضه نیروی کار متعارف و اسلامی
بررسی تاثیر بهره وری بر نیروی کار
بررسی تاثیر اخلاقیات و وجدان کاری بر بهره وری
1-5 سئوالات تحقیق
بر اساس معیارهای اسلامی تاثیر دو عامل وجدان کاری و اخلاق کار بر عرضه نیروی کار فرد مسلمان چگونه است؟
بین تابع عرضه نیروی کار اسلامی با تابع عرضه متعارف چه تفاوتی وجود دارد؟
1-6 فرضییات تحقیق
بین عرضه نیروی کار مسلمان و اخلاق اسلامی رابطه مثبت و معنا داری وجود دارد.
بین عرضه نیروی کار مسلمان و وجدان کاری رابطه مثبت و معنا داری وجود دارد.
شکل منحنی عرضه نیروی کار از دو عامل اخلاق و وجدان کاری تاثیر می پذیرد.
1-7 پیشینه پژوهش
- الحموری و الطلافحه (1995) در مقالهای در مقاله ای تحت عنوان عرضه نیروی کار در اقتصاد اسلامی عرضه نیروی کار و چیستی و چرایی آن در اقتصاد متعارف را با فلسفه کار در اقتصاد اسلامی مقایسه میکند و به دنبال بررسی تصمیمات فرد مسلمان در مورد تعداد ساعاتی است که تمایل به عرضه کار خود در بازار کار است . از خلال این مطالعه نتیجه میشود که اثر جانشینی برای شخص مسلمان بزرگتر از شخص غیر مسلمان اما اثر درآمد برای فرد مسلمان کمتر از غیر مسلمان است و ( منحنی ) عرضه نیروی کار برای فرد مسلمان ( در ساعات بالاتر ) به سمت عقب بر نمیگردد بلکه همچنان با شیب مثبت باقی میماند.
- طبق پژوهشهای انجام شده توسط میرمعزی (1381) در مقالهای تحت عنوان "عرضه نیروی کار در اقتصاد اسلامی" عرضه نیروی کار مسلمان با استفاده از مدل کار فراغت نئوکلاسیک در دو بازار اجاره و مشارکت نیروی کار، تحلیل، و تابع و منحنی عرضه نیروی کار فرد و همچنین عرضه کل نیروی کار در اقتصاد اسلامی ارائه میشود.
- در آثار اندیشمندان غربی همچون اچ مدون(2010) در مقاله خود با عنوان "دین و مشارکت نیروی کار زنان"با مطالعه 36 کشور به بررسی رابطه بین دین و میزان مشارکت زنان پرداخته. در این مقاله از روش توصیفی و استدلالی به بیان شاخص های اشتغال زنان اشاره شده و به این نتیجه رسیده است که میزان اشتغال با شدت اعتقادات مذهبی کاهش میابد.
گوته و هافمن[2] (2004) در مقاله "ریسک گریزی و عرضه نیروی کار"[3] با توجه به منحنیهای مطلوبیت و درجه ریسک گریزی افراد مدلی برای عرضه نیروی کار پیشنهاد کردهاند.
- کشاورز حداد (1391) با رویکرد متفاوتتری به مدل عرضه نیروی کار نگریسته ، ایشان عوامل مختلفی را در نیروی کار و ساعت اضافه کاری شهر تهران بررسی نموده و اثر تغییرات دستمزد اضافه کاری را بر روی میزان اشتغال در کوتاه مدت و بلند مدت محاسبه کرده.
سیدحسین میرمعزی(1384) در بخش ششم کتاب اقتصاد کلان با رویکرد اسلامی طرف عرضه اقتصاد را مورد بررسی قرار داده و در فصل دوم نیز عرضه نیروی کاررا در اقتصاد اسلامی بیان کرده و با استفاده از مدل فراغت- کار عرضه نیروی کار در بازاراجاره عوامل و در بازار مشارکت عوامل را استخراج کرده و نشان داده عرضه نیروی کار درهر دو بازار صعودی است.
در مقالهای از پاسبان(1385) تحت عنوان عوامل اقتصادی و اجتماعی موثر بر اشتغال زنان روستایی ایران(1347 تا 1383) سعی شده با مطالعه متغیرهای سهم ارزش افزوده صنعت (به عنوان شاخص مراحل اولیه توسعه)، مجذور سهم ارزش افزوده صنعت (به عنوان شاخص توسعه یافتگی)، تعداد فرزندان، نسبت ازدواج به طلاق، سهم مخارج دولت از تولید ناخالص داخلی (به عنوان شاخص اندازه دولت) و هزینه خانوار روستایی در اشتغال زنان روستایی است. برای دست یابی به این هدف از دادههای آماری دوره زمانی 1347 تا 1383 و الگوی خود توضیح با وقفههای گسترده [4] و الگوی تصحیح خطا [5]استفاده شده است. نتایج مطالعه نشان میدهد که ارتباط مثبت و مستقیمی میان اشتغال زنان روستایی، توسعه یافتگی و سهم هزینههای دولت از تولید ناخالص داخلی و ارتباط منفی میان مراحل اولیه توسعه یافتگی، نسبت ازدواج به طلاق، تعداد فرزندان متولد شده و هزینه خانوار برقرار میباشد.
1-8 شرح واژگان کلیدی
منحنی نیروی کار فرد مسلمان، وجدان کاری، اخلاق کاری، سرمایه اجتماعی، بهره وری، منحنی عرضه
1-8-1 منحنی عرضه نیروی کار فرد مسلمان
مسلمان برای حد اکثر کردن رضایتمندی خود بخشی از ساعت های روز را بین کار و فراغت تقسیم می کند که حداکثر رضایتمندی اخروی و دنیوی را بدست آورد به مجموعه این نقاط تصمیم گرفته شده توسط فرد مسلمان را منحنی عرضه نیروی کار مسلان می نامند
1-8-2 وجدان کاری
وجدان کاری عبارت است از احساس تعهد درونی به منظور رعایت الزاماتی که در ارتباط با کار مورد توافق قرار گرفته است. به بیان دیگر منظور از وجدان کاری ، رضایت قلبی ، تعهد و التزام عملی نسبت به وظیفههایی است که قرار است انسان آنها را انجام دهد، به گونهای که اگر بازرس و ناظری نیز بر فعالیت او نظاره گر نباشد، باز هم در انجام وظیفه قصوری روا نخواهد داشت(حبیبی،1389).
منابع فارسی:
ابطحی، سید حسن(1387) "اخلاقیات در مدیریت"، نامه پژوهش، شماره 5، صص 204-205
اریک فروم، «انسان برای خویشتن»، ترجمه: اکبر تبریزی، کتابخانه بهجت، تهران، مهر 1361، صص 160-159
برانسون، ویلیام اچ، "تئوری وسیاست های اقتصاد کلان"، عباس شاکری، تهران نشر نی، دوم،1374 ش.
فهرست پایان نامه تأثیر اخلاق و وجدان کاری بر عرضه نیروی کار در اقتصاد اسلامی
1.......... فصل اول:کلیات تحقیق.................................................................................................. 12
1-1 مقدمه................................................................................................................................................................ 13
1-2 بیان مسئله.......................................................................................................................................................... 13
1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق................................................................................................................................... 14
1-4 اهداف تحقیق.................................................................................................................................................... 15
1-5 سئوالات تحقیق................................................................................................................................................. 15
1-6 فرضییات تحقیق................................................................................................................................................ 15
1-7 پیشینه پژوهش................................................................................................................................................... 15
1-8 شرح واژگان کلیدی........................................................................................................................................... 17
1-8-1 منحنی عرضه نیروی کار فرد مسلمان................................................................................................ 17
1-8-2 وجدان کاری..................................................................................................................................... 17
1-8-3 اخلاق کاری..................................................................................................................................... 18
1-8-4 سرمایه اجتماعی................................................................................................................................ 18
1-8-5 منحنی عرضه..................................................................................................................................... 18
1-9 محدودیتهای تحقیق........................................................................................................................................ 19
2.......... فصل دوم: ادبیات پژوهش............................................................................................. 20
2-1 مقدمه................................................................................................................................................................ 21
2-2 مفهوم کار.......................................................................................................................................................... 21
2-2-1-1 مفهوم فلسفی کار...................................................................................................................... 22
2-2-2 مفهوم اخلاقی کار............................................................................................................................ 22
2-2-3 مفهوم اقتصادی کار.......................................................................................................................... 22
2-3 وجدان کاری..................................................................................................................................................... 23
2-3-1 وجدان کاری در قرآن....................................................................................................................... 24
2-3-2 وجدان از دیدگاه اندیشمندان اسلامی.............................................................................................. 27
2-4 ضمانت اجرای احکام وجدانی........................................................................................................................... 28
÷2-5 عدم بروز وجدان کاری به صورت یک مسأله و مشکل فراگیر سازمانی............................................................... 30
2-5-1 عوامل تئوریک و روانی عدم وجدان کار در میان مسلمین................................................................ 31
2-6 مفاهیم مشابه یا مرتبط با وجدان کاری.................................................................................................................. 32
2-6-1 وجدان کاری و انضباط..................................................................................................................... 32
2-6-2 وجدان کاری و روحیه...................................................................................................................... 33
2-6-3 وجدان کاری و کارایی..................................................................................................................... 33
2-6-4 وجدان کاری و انگیزش.................................................................................................................... 33
2-6-5 وجدان کاری و تعهد........................................................................................................................ 33
2-6-6 عوامل مؤثر بر وجدان کاری............................................................................................................. 34
2-7 عوامل روانی در وجدان کاری........................................................................................................................... 34
2-8 وجدان کار و بهره وری..................................................................................................................................... 36
2-9 تعهد و وجدان کاری.......................................................................................................................................... 39
2-10 اخلاقیات........................................................................................................................................................... 41
2-10-1 اخلاق کار (رفتار اخلاقی در سازمان).............................................................................................. 42
2-10-2 اخلاق در غرب................................................................................................................................. 44
2-11 پیشینه موضوع................................................................................................................................................... 45
2-11-1 پیشینه مطالعات خارجی..................................................................................................................... 45
2-11-2 پیشینه مطالعات داخلی...................................................................................................................... 45
2-12 نتیجه گیری....................................................................................................................................................... 49
3.......... فصل سوم: تبیین تابع عرضه نیروی کار فرد مسلمان.................................................... 50
3-1 مقدمه................................................................................................................................................................ 51
3-2 مدل تخصیص زمان نئوکلاسیک......................................................................................................................... 51
3-2-1 منحنی مطلوبیت................................................................................................................................. 51
3-2-2 بیشینه سازی مطلوبیت....................................................................................................................... 52
3-3 تصمیم کار – فراغت فرد از بعد ریاضی............................................................................................................ 53
3-4 نظریه عرضه نیروی کار فرد در اقتصاد خرد متعارف:......................................................................................... 54
3-5 فروض حاکم بر اندیشه اقتصاد اسلامی در بازار کار............................................................................................ 56
3-6 عرضه نیروی کار در اقتصاد اسلامی................................................................................................................... 57
3-6-1 عرضه کار فرد مسلمان...................................................................................................................... 58
3-7 نتیجه گیری....................................................................................................................................................... 61
4.......... فصل چهارم: ارائه تابع عرضه نیروی کار مسلمان با تاکید بر نقش اخلاقیات و وجدان و بهره وری وسرمایه اجتماعی 62
4-1 مقدمه................................................................................................................................................................ 64
4-2 مروری بر مفاهیم............................................................................................................................................... 64
4-2-1 تعریف سرمایه اجتماعی.................................................................................................................... 64
4-2-2 نقش سر مایه اجتماعی در بهره وری نیروی کار............................................................................... 65
4-2-3 نقش سرمایه اجتماعی در تابع تولید................................................................................................ 66
4-2-4 نقش اخلاق و وجدان کاری به عنوان مولفه های سرمایه های اجتماعی از دیدگاه اسلام................ 67
4-3 حقیقت تقوی.................................................................................................................................................... 68
4-3-1 نقش تقوی در بهرهوری اقتصادی..................................................................................................... 70
4-3-1-1 نقش تقوی در ایجاد انضباط اقتصادی و مالی........................................................................... 70
4-3-1-2 نقش تقوی در جلوگیری از رشوه............................................................................................ 71
4-3-1-3 نقش تقوی در بهبود نظام اداری............................................................................................... 71
4-3-2 رابطه بین تقوی و وجدان کاری........................................................................................................ 72
4-3-3 اخلاق............................................................................................................................................... 72
4-3-3-1 نقش اخلاق در مدیریت منابع انسانی......................................................................................... 72
4-3-3-2 تامین امنیت روانی:.................................................................................................................... 73
4-3-3-3 کاهش استرس و فشارهای روانی :............................................................................................ 73
4-3-3-4 عدالت خواهی.......................................................................................................................... 73
4-3-3-5 پایبندی به ارزشها................................................................................................................... 73
4-3-3-6 فواید مدیریت اخلاق در مدیریت منابع انسانی :........................................................................ 74
4-3-3-7 نقش اخلاق از دیدگاه اسلام در مدیریت منابع انسانی................................................................ 75
4-3-3-8 نقش اخلاق از دیدگاه متفکران غربی در مدیریت منابع انسانی................................................... 78
4-4 دلایل افزایش بهره وری نیروی کار با وجود اعتقادات......................................................................................... 79
4-4-1 نظم................................................................................................................................................... 81
4-4-2 نگرش............................................................................................................................................... 81
4-4-3 کوشش.............................................................................................................................................. 81
4-4-4 نزاکت............................................................................................................................................... 81
4-4-5 جوانمردی......................................................................................................................................... 81
4-4-6 رفتار مدنی........................................................................................................................................ 81
4-5 بهره وری و عرضه نیروی کار........................................................................................................................... 82
4-6 بررسی فرضیات تحقیق..................................................................................................................................... 85
4-7 نتیجه گیری....................................................................................................................................................... 86
5.......... فصل پنجم: نتیجه گیری.............................................................................................. 87
5-1 مقدمه................................................................................................................................................................ 88
5-2 خلاصه و جمع بندی......................................................................................................................................... 88
5-3 نتایج نهایی........................................................................................................................................................ 90
5-4 پیشنهادات برای تحقیقات آتی............................................................................................................................ 90