پایان نامه بررسی رابطه بین قیمت سهام، نرخ ارز و درآمد های نفتی در ایران

پایان­نامه جهت اخذ درجه کارشناسی ­ارشد  رشته علوم اقتصادی

بهمن ماه 1393

چکیده:

یکی از موضوع های مورد توجه و تأثیرگذار در مسائل اقتصادی بازار دارایی هاست . از سویی دیگر از جمله موضوع های مهم که به گونه ای گسترده در اقتصاد کلان مطرح است ، تاثیر درآمدهای نفتی بر متغیرهای کلان اقتصادی است . در این تحقیق رابطه درآمدهای نفتی با قیمت دارایی­ها شامل قیمت سهام و نرخ ارز مورد بررسی قرار گرفت . بدین منظور با استفاده از مدل خودرگرسیون برداری (VAR) ، و داده های فصلی سال های 1390-1376 به بررسی رابطه درآمدهای نفتی با متغیرهای نامبرده پرداخته شد . نتایج حاکی از آن است که درآمدهای نفتی سهم قابل قبولی از تغییرات قیمت سهام و نرخ ارز را توضیح می­دهد و یکی از عوامل مهم برای توضیح نوسانات این متغیرها به حساب می آید .

واژگان کلیدی : درآمدهای نفتی ، بازار دارایی ها ، قیمت سهام ، قیمت ارز، مدل خودرگرسیون برداری (VAR)

فصل اول

کلیات پژوهش

-1 مقدمه

در­این فصل به کلیات این پژوهش­که شامل: بیان مساله، ضرورت انجام تحقیق، ابعاد و­حدود مساله،­ روش­آماری اجرای­ پایان نامه، اهداف پژوهش، فرضیه­های تحقیق، کاربردهایی­که از انجام این تحقیق متصور است، جنبه­ی جدید­بودن و نوآوری طرح، روش انجام تحقیق و در پایان به ساختار پایان نامه می­پردازیم.

1-2 بیان مسئله

به دلیل متکی بودن بودجه دولتی ایران به درآمدهای نفتی، تغییرات در قیمت نفت تاثیر قابل ملاحظه­ای بر اقتصاد ایران دارد. در ایران 80 تا 90 درصد در آمدهای صادراتی و 40 تا 50 درصد بودجه سالانه دولت را درآمد­های نفتی تشکیل می­دهند. منبع اصلی کمک­های مالی و یارانه ها، درآمدهای نفتی است. پس درآمد حاصل از صدور نفت خام به طور غیر مستقیم بر دیگر فعالیت­های اقتصادی نیز تاثیرگذار است(صمدی، یحیی آبادی و معلمی، 1388). درآمدهای نفتی از دو طریق میتوانند فعالیت­های اقتصادی یک کشور را تحت تاثیر قرار دهند یکی از طریق تاثیر بر طرف عرضه اقتصاد که این تاثیرات اصولا با وقفه نمایان می­گردند و با تاثیرگذاری بر ظرفیت تولیدی کشور نقش خود را آشکار می­سازند دیگری از طریق تاثیر بر تقاضای کل می­باشد که می­تواند در کوتاه مدت آثار خود را بر فعالیت­های اقتصادی کشور بر جای گذارد کارشناسان اقتصادی نوسانات درآمد های نفتی را به سود کشورهای صادر کننده نفت نمی­دانند زیرا با کاهش درآمدهای نفتی این کشورها مجبور می­شوند تا بر واردات کالا و خدمات محدودیت بیشتری را اعمال نمایند در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران بخش عمده ای از واردات آنها را کالاهای سرمایه­ای و مواد اولیه مورد نیاز بخش تولیدی تشکیل می­دهند محدودیت اعمال شده بر واردات می­تواند آثار نا مساعدی بر بخش تولیدی کشور به جای گذارد. نتیجه ی چنین شرایطی، بروز فشارهای تورمی، افزایش نرخ ارز، رکود اقتصادی و افزایش بیکاری در جامعه خواهد بود. افزایش قیمت نفت در کشور های صادر کننده سبب تحریک هر دو طرف عرضه و تقاضا می­شود. اما به دلیل سیستم های حمایتی در بخش انرژی در برخی کشورها تنها تحریک کننده ی طرف  تقاضاست افزایش ناگهانی قیمت نفت تاثیرات مهمی (ترقی سطح قیمت ها افزایش واردات و ایجاد بیماری هلندی) در اقتصاد این کشورها می­شود (دلاوری، شیرین بخش و بزرگی، 1388).

افزایش شدید در قیمت نفت باعث کسب درآمد های هنگفت برای کشورهای صادرکننده می­شود که از جمله پیامدهای آن تقویت پول کشور مورد نظر یا کاهش نرخ ارز می باشد که می توان این موضوع را در هر دو سیستم نرخ ارز ثابت و شناور مشاهده کرد. در سیستم نرخ ارز شناور، ورود ارز های خارجی باعث بالا رفتن ارزش پول ملی می­شود اما، اگر سیتم نرخ ارز ثابت باشد یا توسط دولت کنترل شود، ورود ارز خارجی به داخل کشور باعث افزایش حجم پول شده که این موضوع افزایش نقدینگی و در نهایت انبساط تقاضا و افزایش قیمت ها را در پی خواهد داشت. همچنین، افزایش ارزش پول داخلی باعث افزایش قیمت کالاهای قابل واردات شده که در نهایت، لطمه دیدن تولیدکنندگانی که در این شاخه فعالیت می­کنند را به دنبال دارند، زیرا افزایش تورم داخلی باعث افزایش هزینه تولید کنندگان می­شود و از سوی دیگر،کالاهایی را تولید می­کنند که رقیب خارجی ارزان تر تولید می­کند، در نتیجه در صحنه بین المللی توان رقابتی خود را از دست داده و دچار رکود می­شوند که این موضوع خود رکود اقتصادی، بیکاری و تورم بالا را در این کشورها در پی خواهد داشت.(صمدی، یحیی آبادی و معلمی، 1388)

نفت به عنوان یکی از عوامل تولید بوده که درآمدهای حاصل از آن باعث نوسانات تولید می شود یعنی افزایش درآمدهای نفتی باعث افزایش نوسانات تولید و کاهش آن باعث کاهش این نوسانات می­شود. یکی از نتایج تزریق درآمد­های ارزی به اقتصاد، افزایش ذخایر خارجی بانک مرکزی است که استنباط پولی را با خود به همراه دارد. این در حالی است که بر مبنای مطالعات انجام شده اثر شوک­های پولی نیز بر تولید نامتقارن است(کاور 1992 و راون و سولا 1999).

همچنین با توجه  به افزایش تقاضای کل بواسطه ی تزریق ارز حاصل از صادرات نفت و نتیجتاَ افزایش نرخ تورم، عموماُ یکی از راهکارها در جهت مقابله با تورم، افزایش میزان واردات(به ویژه در مورد کالاهای قابل مبادله) است. با افزایش واردات که عموماُ به منظور مقابله با تورم انجام می­پذیرد، بسیاری از بخش های تولیدی با آسیب جدی مواجه شده و از چرخه تولید خارج خواهند شد ولذا بخشی از سرمایه­گذاری های انجام شده در اقتصاد بلا استفاده مانده و میزان تولید کاهش یافته و بیکاری نیز افزایش می یابد در مقابل به هنگام کاهش درآمدهای ارزی میزان واردات نیز کاهش می یابد که بخشی از واردات متوجه کالاهای سرمایه ای و ماشین آلات تولیدی خواهد بود و منجر به کاهش سرمایه گذاری، تولید و اشتغال می گردد. بخش هایی نیز که در نتیجه واردات گسترده کالاهای مصرفی در دوره افزایش درآمد نفت از گردونه تولید خارج شده بودند، در این دوره احیا نخواهند شد(امامی و ادیب پور، 1359)

شاخص کل بورس هرکشور مهمترین ابزار شناسایی بورس اوراق بهادار آن کشور است. بیان اصلی مسئله بررسی رابطه شاخص سهام، نرخ ارز و درآمدهای نفتی است. بنابراین مسئله اساسی  پژوهش آن است که آیا بین ارزش سهام، نرخ ارز و درآمدهای نفتی رابطه ای وجوددارد. براساس نتایج به دست آمده نوسانات شاخص بورس ونرخ ارزاثرمنفی در تولید  گذاشته وهرچند افزایش نرخ ارزافزایش درامدهای نفتی رامنجرمی شود ، ولی همچنان رابطه معکوس با تولید داخلی دارد. نتایج مطالعات نشان می­دهد که نوسانات نرخ ارز روی بازارسرمایه، درآمدنفت و... اثرگذار است.

برمبنای تئوری های اقتصادی، شاخص سهام باید منعکس کننده انتظارات آحاد اقتصادی ازعملکرد آتی شرکت ها باشد ،در حالی که سود شرکت ها سطح فعالیت های اقتصادی را منعکس می کند. اگر شاخص سهام اطلاعات مربوط به روند آتی متغیرهای اساسی را منعکس کند ،آنگاه می توان ازآن بعنوان یک متغیر پیشرو برای پیش بینی نوسانات فعالیت های اقتصادی استفاده کرد.بنابراین روابط علی وتعامل پویا میان متغیرهای کلان اقتصادی وشاخص سهام در تدوین سیاست های کلان اقتصادی یک کشور بسیار مهم است.

کشورهای درحال  توسعه از جمله ایران، از درجه بالایی از بی ثباتی متغیر های کلان اقتصادی برخوردار هستند. دراین کشورها نرخ ارز، قیمت سهام وسایر متغیرهای مهم کلان نسبت به اقتصادهای پیشرفته وصنعتی بیشتر در حال نوسان بوده واین نوسانات نیز به نوبه خود، محیط نامطمئنی را برای سرمایه گذاران ایجاد کرده و باعث می شود تا سرمایه گذاران نتوانند به سهولت و با اطمینان بیشتر در مورد سرمایه گذاری آتی تصمیم گیری کنند واحیانا متحمل زیان های وسیعی می شوند. لذا برای افزایش سرمایه گذاری و به تبع آن دستیابی به رشد بلندمدت و مداوم اقتصادی ،توجه به بازارسرمایه به خصوص بورس اوراق بهادار به عنوان یکی ازارکان اصلی بازارسرمایه وعوامل تاثیرگذار برشاخص قیمت سهام همچون نرخ ارز و نا اطمینانی آن از اهمیت  ویژه ای برخورداراست(حیدری وهمکاران، 1389).

در بسیاری از مطالعات انجام شده داخلی، تاثیر مثبت متغیرهای کلان اقتصادی مانند تولید ناخالص داخلی، قیمت نفت خام،،حجم پول ونرخ ارز بر شاخص سهام مورد تایید قرارگرفته است. تغییردر نرخ ارزمی تواند دو اثر متفاوت بر قیمت سهام داشته باشد.از یک سو افزایش نرخ ارز( از بعد تقاضا ) منجر به افزایش در آمد شرکت های صادر کننده ی کالا و در نتیجه قیمت سهام آن ها شده واز سوی دیگر (از بعد عرضه) منجر به کاهش سود شرکت های واردکننده نهادهای واسطه ای وکاهش قیمت سهام آنها می شود. خریداران سهام علاوه بر سود سهام به تغییرات ارزش ذاتی شرکت نیز توجه می کنند.

1-3 ضرورت انجام تحقیق

از زمان کشف و استخراج نفت در ایران،  این ثروت و سرمایه‌ خدادادی نقش برجسته و تاریخ‌سازی را در تحولات سیاسی و اقتصادی و حتی زندگی اجتماعی و ویژگی‌های فرهنگی مردمان کشور ما داشته است­. به جرات می‌توان گفت که در تاریخ نیم‌قرن اخیر، رخداد اقتصادی و سیاسی مهمی را نمی‌توان در ایران یافت که از وضعیت درآمدهای نفتی کشور تاثیر نپذیرفته باشد­. یکی از مهم‌ترین تغییراتی که ثروت نفت، به ویژه، از دهه‌ ۵۰ شمسی به این‌ سو، ­در اقتصاد ایران به وجود آورده‌ است،  وابستگی­شدید درآمدهای­دولت به عواید حاصل از فروش نفت است­. همین ویژگی، با اثرات گوناگونی که در حوزه‌ مختلف اقتصادی و سیاسی به همراه داشته است، به تنهایی برای ایجاد تمایز بین اقتصاد ایران و بسیاری دیگر از کشورهای نفت‌خیز و تبدیل آنها به "اقتصاد نفتی" کافی است.

باتوجه  به اینکه ایران یکی  از کشورهای صادرکننده  نفت وعضو اوپک است و بخش قابل توجهی از درآمدهایش را از صادرات نفت ودرآمدهای ارزی وریالی حاصل ازآن تامین می­کند، درپی تغییرات قیمت نفت، درآمدهای کشور نیز با بی ثباتی شدیدی مواجه  می­شود. لازمه حرکت به سوی توسعه اقتصادی پایدار ،بدست آوردن منابع لازم برای مجموعه ی فعالیت های اقتصادی،با تجهیز منابع پس اندازموجوددراقتصادملی می باشد.تص میمات سرمایه گذاری برطبق معیارتوبین دربازارهای سهام انجام میگیرد،  بطوری­که نوسانات موجود دربازارفوق ، بر روی تخصیص منابع و توزیع درآمد نقش برجسته ای دارد. بنابراین بازارهای مالی وبه طور مشخص بورس اوراق بهادا ر، برتوسعه و رشد کشورهای درحال توسعه تاثیر معنی داری دارد (شاکری 1387).

با توجه به تاثیر گسترده­ی منفی نوسانات قیمت نفت بربخش های مختلف اقتصادایران، مانعی برای کارایی بازاربورس به شمار می رود و برعملکرد سرمایه گذاران تاثیرگذارمی باشد. لذا نیازمند درک عمیق تغییرات قیمت نفت برروی بازده سهام هستند. تعیین قیمت نفت به عوامل متعددی بستگی داردکه اغلب آنها ازکنترل تولیدکنندگان آن خارج است .همین مسئله سبب شده است که وضعیت اقتصادی اغلب کشورهای وابسته به درآمدهای نفتی تحت تاثیر نوسانات قیمت نفت قرارگیرد. اتکا به درآمدصادرات نفت به عنوان بخش مهمی ازدرآمدهای دولت ،وابستگی فعالیت های اقتصادی کشور، بویژه دربخش صنعت وخدمات، به واردات کالاهای سرمایه ای و واسطه ای از عوامل موثر در وابستگی اقتصادی ایران به  درآمدهای صادرات نفت است که ضریب  آسیب پذیری دولت هاراافزایش می دهد.

قیمت بالای نفت منجر به انتقال درآمد ازکشورهای واردکننده  به کشورهای صادرکننده می شود که این امر منجر به تغییر تولید، اثرات تورمی و نرخ ارز  در توازن تجاری بین دوکشور، حجم بدهی­های خارجی، ترازپرداخت­ها، نسبت  بدهی به  می­شود. لذا اهمیت  بررسی اثر شوک های بازار نفت بر روی اقتصاد ایران، بعنوان دومین  تولیدکننده در میان سازمان کشورهای صادر کننده ی نفت،به دلیل حجم وسیع درآمد صادرات و بودجه ی سالیانه ی دولت از صادرات نفت می باشد. به طوری که شوک بازارهای نفت جهانی، می­تواند اثری زیادبرکل ساختار اقتصادی ایران به جا گذارد. شوک­های جهانی قیمت نفت وعدم تعادلات تجاری، زنگ خطری جدی را برای سیاست گذاران درسراسر جهان  به خصوص برای اقتصادهای مبتنی برنفت به صدادرآورده است واز آنجا که ارزش سهام، برابر با مجموع تنزل یافته­ی جریانات  نقدی آینده است و این جریانات  نقدی تحت تاثیرحوادث ورخدادهای اقتصادکلان هستند وبه طبع می توانندتحت تاثیرتکانه نفتی قرار بگیرند ، کاملا"منطقی به نظر می رسد که بیان شود بازار سهام اطلاعات مربوط به  پیامدهای ناشی از تکانه های نفتی را جذب و در قیمت های سهام انعکاس می­دهد (خیرخواهان و شرکا، 1387).                          

1-4 ابعاد و حدود مسئله