خلاصه پایان نامه ارزیابی اثرات زیست محیطی (EIA) انتقال آب بین حوزه ای (مطالعه موردی آبرسانی از سد کوچری به سرشاخه های قمرود)
پایاننامه کارشناسی ارشد رشته مهندسی عمران
گرایش مهندسی رودخانه
چکیده
کمبود منابع آبی و کیفیت نامناسب آب شرب شهر قم با توجه به پیشبینی گرمتر شدن اقلیم و افزایش بیرویه جمعیت و همچنین عدم وجود منبع آبی قابل اتکا در محدوده این استان، ضرورت انجام طرح انتقال آب مورد نیاز شهر قم از سرشاخههای غربی دز به قمرود را آشکار میسازد. در این تحقیق، با جمعآوری دادهها و اطلاعات و انجام مطالعات کتابخانهای و میدانی، وضعیت موجود محیطزیست منطقه بررسی و به منظور بررسی آثار و پیامدهای مثبت و منفی در فازهای اجرایی و بهرهبرداری از پروژه بر محیط زیست محدوده مطالعات، کلیه فعالیتها در هر دو فاز شناسایی و ارزیابی اثرات زیستمحیطی (EIA) این طرح صورت پذیرفته است. جهت انجام ارزیابی اثرات زیستمحیطی (EIA) این طرح از روش ماتریس ایرانی استفاده شده و ماتریس ارزیابی اثرات طرح تشکیل و اثرات و پیامدهای عمده مثبت و منفی تجزیه و تحلیل شده و با ترسیم نمودار، درصد فراوانی آنها بررسی میشود. نتایج مطالعه نشان میدهد که پروژه بدون نیاز به راهکارهای اصلاحی و طرحهای بهسازی تایید میگردد.
کلمات کلیدی
ارزیابی اثرات زیستمحیطی، ماتریس ایرانی، انتقال آب بین حوزهای
فصل اول
مقدمه
از مهم‌ترین موضوعاتی که در فرآیند تکوین و تکامل مدیریت محیط زیست در چند دهه گذشته به ویژه در دهه ۶۰ میلادی مورد توجه قرار گرفت، اتخاذ رویکرد‌های پیشگیرانه برای رویارویی با مخاطرات زیستمحیطی ناشی از فعالیت‌های انسانی بوده است. ارزیابی اثرات زیستمحیطی به عنوان ابزاری برای شناسایی و پیشبینی اثرات و پیامدهای طرحها و پروژهها بر رفاه بشر و همچنین محیطزیست در ابتدا در کشورهای توسعه یافته و به تدریج به عنوان موضوعی همهگیر در سراسر جهان مطرح و به یک الزام قانونی ناظر بر اجرای طرحها و پروژههای عمرانی، تبدیل شد. از این رو، کمتر کشوری را در جهان می‌توان یافت که فاقد قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطی باشد. در حقیقت این الزام قانونی را می‌توان در اکثر قریب به اتفاق کشورهای جهان مشاهده کرد. جمهوری اسلا‌می ایران نیز از این قاعده مستثنا نبوده و این موضوع از سال ۱۳۷۳ در ایران از جایگاه قانونی برخوردار شده است و براساس آن، تعدادی از طرحها و پروژههای اثرگذار بر محیطزیست در مرحله امکان سنجی و مکانیابی، مشمول تهیه گزارش ارزیابی اثرات زیستمحیطی شدند. همچنین تخصیص اعتباراتی که از سوی سازمان‌های بین‌المللی نظیر بانک جهانی برای اجرای بسیاری از طرحها و پروژههای عمرانی به کشورهای در حال توسعه اعطا میشود نیز مشمول مطالعات ارزیابی اثرات زیستمحیطی شده است[10].
1-2- اهمیت ارزیابی اثرات زیست محیطی
با توجه به اهمیت بسیار زیاد محیط زیست در سطح جهان و روند رو به رشد تخریب محیطزیست، امروزه توجه به ملاحظات زیستمحیطی در فرآیند برنامهریزی به عنوان یک ضرورت جهانی و ملی و تنها راه رسیدن به توسعه پایدار مطرح شده است.
ارزیابی اثرات زیست محیطی، پیامدهای احتمالی فعالیت‌های عمرانی را بر محیطزیست، شناسایی و با اتخاذ روش‌های مناسب، از بروز آنها جلوگیری می‌کند. هدف از انجام ارزیابی زیستمحیطی در مراحل تهیه طرحها و پروژهها، شناسایی هرگونه پیامدهای زیستمحیطی در مراحل پیش از اجرا، حین اجرا و پس از اجراست تا بتوان تخریب و زیان‌های وارده بر محیطزیست را به حداقل ممکن رساند. بنابراین می‌توان ارزیابی زیستمحیطی را ابزاری برای بررسی پیامدهای منفی پروژهها و مشخص کردن اقدامات اصلاحی برای استفاده بهینه از منابع در راستای حفاظت از محیطزیست دانست[20].
در گذشته حفاظت از محیط زیست بیشتر از جنبه واکنشی و پس از بروز بحران مطرح بود و اقدامات پیشگیرانه در حاشیه قرار داشت. در حالی که رویکرد جدید مبتنی بر ارزیابی زیستمحیطی در تمام محیط‌ها و طرحهای توسعه به طور یکپارچه و از آغاز مد نظر قرار دارد.
ارزیابی زیست محیطی با استفاده از روش‌های مختلف، سود و زیان گزینه‌های مختلف را بررسی و گزینه‌های بهینه و اصلح را برای پیشبرد اهداف طرحها و پروژهها ارایه می‌کند.
در ضمن ارزیابی اثرات زیستمحیطی بر پایش، مراقبت و کنترل تغییرات محیطی در زمان بهرهبرداری پروژهها نیز توجه دارد و در صورتی که مسایل حاد زیستمحیطی در مراحل بهرهبرداری از پروژه یا طرح بروز کند، به سرعت می‌توان برای اصلا‌ح فرآیند‌ها اقدام کرد. به طور خلاصه از مهم‌ترین ضرورتهای ارزیابی اثرات زیستمحیطی می‌توان موارد زیر را بر شمرد:
افزایش کیفیت محیطزیست.
کاهش هزینه‌های دولت برای حفاظت از محیطزیست.
ارتقای جایگاه دولت در مجامع جهانی.
دستیابی به اهداف توسعه پایدار.
سازگاری بین اهداف توسعه و حفاظت از محیطزیست.
رفع و ترمیم خسارت‌های وارده بر محیطزیست.
به کارگیری و تلفیق موازین زیستمحیطی در برنامه‌ریزی‌ها.
تسهیل همکاری، هماهنگی و مشارکت دستگاه‌های اجرایی.
شناسایی دقیق فرآیند‌های زیستمحیطی.
پیش بینی بروز اثرات زیستمحیطی مهم و پایدار[10].
1-3- مفهوم ارزیابی اثرات زیستمحیطی
مطالعات ارزیابی اثرات زیستمحیطی، یک فرآیند نظاممند است که نتایج و پیامدهای احتمالی ناشی از اجرای یک طرح یا پروژه پیشنهادی را بر محیطزیست پیشبینی می‌کند و راهکارهای کاهش اثرات سوء و مهم را بر محیطزیست ارایه میدهد.
در گزارش مشترکی که برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد، سازمان محیطزیست کانادا و یونسکو ارایه داده‌اند، ارزیابی اثرات زیستمحیطی به عنوان روشی که به کمک آن شناخت، پیشبینی، تشریح و تبیین و تبادل اطلاعات درباره اثرات منفی نوع بارگذاری طرحها و پروژهها بر انسان، سلا‌مت جامعه و زیست بوم‌هایی که انسان برای استمرار حیات خود به آنها وابسته است، میسر میشود، تعریف شده است.
کانتر یکی از صاحب‌نظران محیطزیست، ارزیابی زیستمحیطی را پیشبینی و شناخت نظاممند پیامدهای زیستمحیطی ناشی از اجرای طرحها، پروژهها، برنامه‌ها، فعالیت‌های دولتی و خصوصی و مانند آنها بر مؤلفه‌های فیزیکی، شیمیایی، زیست‌شناختی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کل محیطزیست تعریف می کند[22].
به طور اساسی این اطلاعات به پیشبینی تغییرات زیستمحیطی می‌پردازد که ممکن است در اثر اجرای گزینه‌های مختلف یک پروژه، پدید آید. افزون بر این، توصیه بهترین روش برای کاهش تغییرات حاصل از انتخاب و اجرای یکی از گزینه‌ها، در زمره وظایف ارزیابی اثرات زیستمحیطی قرار دارد[15].
به طور خلاصه از مجموعه مطالب یادشده، موارد زیر قابل استنتاج است:
ارزیابی اثرات زیستمحیطی روشی است که از ساختار درونی و بیرونی ضابطه‌مند برخوردار بوده و آثار و پیامدهای سوء فعالیت‌های پروژهها را بر محیطزیست پیشبینی می‌کند.
کاربرد و اجرای این روش به اطلاعات زیستمحیطی هدفمند نیاز دارد.
ارزیابی اثرات زیستمحیطی ابزاری برای تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی است که به واسطه آن می‌توان ملاحظات زیستمحیطی را در فرآیند‌های تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی ادغام کرد.
در چارچوب مطالعات ارزیابی اثرات زیستمحیطی، محیطزیست در مفهوم جامع آن مورد توجه قرار میگیرد و تمام مؤلفه‌های طبیعی، اجتماعی، فرهنگی، بهداشتی و اقتصادی با روشی هدفمند ارزیابی و اثرات فعالیتها براین مؤلفه‌ها تعیین میشود.
به این ترتیب، به طور خلاصه ارزیابی اثرات زیستمحیطی عبارت است از روشی که با استفاده از آن می‌توان اثرات بالقوه نوع تصمیم‌ها، سیاست‌ها، برنامه‌ها، طرحها و پروژهها و بارگذاری آنها را بر محیطزیست، پیشبینی و تدابیر و تمهیدات لا‌زم را برای کاهش خسارت‌های وارده بر محیطزیست اتخاذ کرد.
1-4- مفهوم انتقال بین حوزهای آب
انتقال بین حوزه های آب عبارت است از تشخیط ناحیهای با کمبود آب و تامین کمبودها به وسیله انتقال آبهای اضافی ناحیه دیگری با آب نسبتا فراوان.
فلسفه این طرحها این است که فقط آب مازاد حوزه مبدا منتقل شود و در آن حقابههای فعلی و آینده و محیطزیست حوزه مبدا اولویت دارند. سیستمهای آبی حوزه مبدا تحت تاثیر قرار نخواهند گرفت و مصرفکنندگان حوزه مبدا با بهرهبرداری پروژه مخالفت نخواهند کرد. آب منتقل شده فقط برای برآورده کردن تقاضاهای فعلی مصرف خواهد شد تا تضمین کند که سفرههای آب زیرزمینی و منابع آب سطحی که بیش از حد برداشت میشوند، در یک روش پایدار مصرف شوند و هرگز برای ارضای نیازهای توسعه زمین و کشاورزی جدید استفاده نخواهد شد[8].
در رابطه با انتقال بین حوزهای آب استدلال های مختلفی وجود دارد که در برخی موارد ممکن است باعث چنین انتقالهایی شود و در برخی موارد از این امر جلوگیری کند. با مقایسه سرانه منابع آب تجدیدپذیر سالانه حوزههای موجود در کشوری با آب و هوای خشک، ممکن است این نتیجه حاصل شود که جمعیتی فراوان در نواحی با سرانه منابع آب تجدیدپذیر کم، با از بین رفتن امنیت غذایی روبرو خواهند شد. چنین وضعیتی باعث افزایش برداشتها از آب زیرزمینی، خشک شدن رودخانهها، آلودگی فروان آب و زوال سواحل رودخانه و اکوسیستم آن میشود و احتمال از بین رفتن ثبات و پایداری و ایجاد جنگهای داخلی یا خارجی وجود خواهد داشت. در اکثر کشورهایی که با تغییرات زمانی و مکانی آب روبرو هستند، پروژههای انتقال بین حوزهای آب، راه حل نهایی تامین کمبود آب و ایجاد تعادل اقتصادی بین مناطق مختلف به نظر میرسد و از جمله پروژههای زیرساختی است. این پیشبینیها کشورهای فراوانی را به روی آوردن به انتقال بین حوزهای آب وادار کرده است[8].
انتقال آب در دو حالت داخلی و خارجی صورت میگیرد. انتقال داخلی حالتی است که آب بین نواحی داخل کشور منتقل میشود و حاکمیت، اختیار تام در انتقال آب دارد و انتقال خارجی حالتی است که آب از رودخانههای مرزی (بر روی مرز یا متقاطع با آن) و یا از کشورهای مجاور به داخل کشور انتقال داده میشود و برداشتها نیاز به انجام هماهنگی با کشورهای مجاور دارد.
این انتقالها میتواند به صورتهای مختلفی انجام پذیرد که در جدول (1-1) دستهبندی شده است[8].
(جداول در فایل اصلی موجود است)
2-1- پیشینه ارزیابی اثرات زیستمحیطی در جهان
آمریکا پیشگام ارزیابی زیست محیطی در جهان است. در اوایل دهه ۶۰ میلادی، مقدمات تدوین قانون ملی سیاستهای محیطزیست در آمریکا بنا نهاده و در سال ۱۹۶۹ تصویب شد. این قانون تمام پروژه‌هایی را که توسط دولت، حمایت مالی می‌شدند را شامل می‌شد. در این قانون برای نخستین بار بر لزوم انجام ارزیابی اثرات زیستمحیطی قبل از تصویب پروژهها تاکید شد.
هر چند در ابتدا، اجرای این قانون به دلیل ابهامات و عدم اجماع در خصوص نحوه تهیه گزارش با کندی پیش رفت اما به تدریج با ظرفیت‌سازی‌هایی که در این خصوص به وجود آمد، زمینه‌های لا‌زم برای توسعه این رویکرد فراهم شد و این رویکرد توانست به جایگاه مناسبی در نظام برنامهریزی و چگونگی ادغام ملاحظات زیستمحیطی در پروژههای عمرانی، در این کشور دست یابد.
با برگزاری کنفرانس سران زمین در ریودوژانیروی برزیل در سال ۱۹۹۲ و تصویب بیانیه ریو درباره محیطزیست و توسعه که در ۲۷ اصل به تصویب اکثر قریب به اتفاق کشورهای جهان از جمله جمهوری اسلا‌می ایران رسید، در اصل هفدهم مقرر شد، فعالیت‌هایی که احتمال می‌رود تاثیر مخرب قابل توجهی بر محیطزیست بگذارند، باید از نظر تاثیرات زیستمحیطی، بررسی شوند.
با تصویب این اصول و دستورکار ۲۱ که از آن به عنوان منشور جامعه جهانی برای رویارویی با معضلا‌ت زیستمحیطی در هزاره سوم یاد میشود، به تدریج موضوع ارزیایی اثرات زیستمحیطی در بسیاری از کشور‌ها نهادینه شده و به عنوان یک الزام قانونی به تصویب رسیده است. جدول (2-1) سال تصویب قانون ارزیابی اثرات زیستمحیطی را در چند کشور منتخب جهان نشان میدهد[14].
گرچه با قانونی شدن موضوع ارزیابی زیستمحیطی در بسیاری از کشورهای جهان بیش از گذشته بر حفاظت از محیطزیست تاکید شده است، با وجود این، هنوز مشکلات و تنگنا‌هایی در این خصوص مشاهده میشود.
البته به رغم مشکلات موجود فراروی ارزیابی، در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، روند‌ها رو به بهبود بوده و با توجه به موفقیت بسیاری از کشورهای توسعه یافته در خصوص ارزیابی اثرات زیستمحیطی، بسیاری از کشورهای در حال توسعه درصدند تا از یک سو کیفیت گزارش‌های ارزیابی را ارتقا دهند و از سوی دیگر، مشارکت مردم، همکاری‌های تکنیکی و آموزش را تقویت کنند.
Environmental Impact Assessment (EIA) of water transmission between field
(Case study: water supply from the Coucharey Dam branches Qomroud)
فهرست پایان نامه ارزیابی اثرات زیست محیطی (EIA) انتقال آب بین حوزه ای (مطالعه موردی آبرسانی از سد کوچری به سرشاخه های قمرود)
فهرست:
فصل اول: مقدمه
1-1- مقدمه.......................................................................................................................................................14
1-2- اهمیت ارزیابی اثرات زیستمحیطی...........................................................................................................14
1-3- مفهوم ارزیابی اثرات زیستمحیطی............................................................................................................15
1-4- مفهوم انتقال بین حوزهای آب....................................................................................................................17
فصل دوم: سوابق مطالعاتی
2-1- پیشینه ارزیابی اثرات زیستمحیطی در جهان..............................................................................................20
2-2- پیشینه ارزیابی اثرات زیستمحیطی در ایران...............................................................................................22
2-3- طرحهای انتقال بین حوزهای آب در ایران و جهان.......................................................................................23
2-3-1- طرحهای انتقال آب بین حوزهای داخلی...............................................................................................23
2-3-2- طرحهای انتقال آب بین حوزهای خارجی...............................................................................................26
2-4- سوابق مطالعاتی طرحهای انتقال آب و ارزیابی زیستمحیطی آنها در ایران و جهان.....................................27
فصل سوم: مواد و روشها
3-1- اهداف، نیازها و ضرورتهای طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم......................................................30
3-2- قوانین، مقررات و آییننامههای زیستمحیطی مرتبط با طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم..................31
3-2-1- قوانین و مقررات...................................................................................................................................31
3-2-2- آیین نامهها...........................................................................................................................................32
3-2-3- معیارهای یونسکو در مورد طرحهای انتقال آب بین حوزهای...................................................................32
3-3- موقیت مکانی طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم..............................................................................33
3-4- مشخصههای مکانی و فنی طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم............................................................34
3-5- ضرورت انجام ارزیابی اثرات زیستمحیطی طرح انتقال آب از سد کوچری به قم.........................................39
3-6- انتخاب روش ارزیابی................................................................................................................................40
3-6-1- ماتریس ایرانی......................................................................................................................................42
3-7- تعیین محدودههای مطالعاتی طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم.........................................................45
3-8- وضعیت موجود محیطزیست فیزیکی-شیمیایی در طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم........................50
3-9- وضعیت موجود محیطزیست بیولوژیکی در طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم..................................52
3-10- وضعیت موجود محیطزیست اقتصادی-اجتماعی در طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم...................52
3-10-1- ویژگیهای جمعیتی...........................................................................................................................53
۳-10-2- آثار تاریخی و وضعیت گردشگری......................................................................................................54
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل نتایج
4-1- بررسی اثرات طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم بر محیطزیست فیزیکی-شیمیایی.............................58
4-1-1- اثرات به وجود آمده در صورت عدم اجرای طرح بر محیطزیست فیزیکی-شیمیایی.................................58
4-1-2- اثرات به وجود آمده در صورت اجرای طرح بر محیطزیست فیزیکی-شیمیایی........................................59
4-2- بررسی اثرات طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم بر محیطزیست بیولوژیکی......................................61
4-2-1- اثرات به وجود آمده در صورت عدم اجرای طرح بر محیطزیست بیولوژیکی...........................................61
4-۲-۲- اثرات به وجود آمده در صورت اجرای طرح بر محیطزیست بیولوژیکی..................................................61
۴-۳- بررسی اثرات طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم بر محیطزیست اقتصادی-اجتماعی..........................62
۴-۳-۱- اثرات به وجود آمده در صورت عدم اجرای طرح بر محیطزیست اقتصادی-اجتماعی..............................62
۴-۳-۲- اثرات به وجود آمده در صورت اجرای طرح بر محیطزیست اقتصادی-اجتماعی......................................63
۴-۳-۲-۱- اثرات به وجود آمده در صورت اجرای طرح بر محیطزیست اقتصادی-اجتماعی در مرحله اجرایی.......63
۴-۳-۲-۲- اثرات به وجود آمده در صورت اجرای طرح بر محیطزیست اقتصادی-اجتماعی در مرحله بهرهبرداری.65
4-4-ماتریس ارزیابی اثرات زیستمحیطی طرح انتقال آب از سد کوچری به شهر قم............................................67
4-5- تجزیه و تحلیل اثرات و جمع بندی نتایج ماتریس........................................................................................73
4-5-۱- تجزیه و تحلیل اثرات و پیامد‌ها در مرحله اجرایی....................................................................................73
4-5-2- تجزیه و تحلیل اثرات و پیامد‌ها در مرحله بهرهبرداری..............................................................................73
4-5-3- جمع بندی نتایج ماتریس.......................................................................................................................73
فصل پنجم: نتیجهگیری
5-1- نتیجهگیری...............................................................................................................................................79
5-2- راهکارهای کاهش اثرات بر محیطزیست فیزیکی-شیمیایی.......................................................................80
5-2-۱- راهکارهای کاهش اثرات بر محیطزیست فیزیکی-شیمیایی در مرحله اجرایی.......................................80
5-2-۲- راهکارهای کاهش اثرات بر محیطزیست فیزیکی-شیمیایی در مرحله بهرهبرداری...................................80
5-3- راهکارهای کاهش اثرات بر محیطزیست بیولوژِکی..................................................................................83
5-4- راهکارهای کاهش اثرات بر محیطزیست اقتصادی-اجتماعی......................................................................85
5-4-۱- راهکارهای کاهش اثرات بر محیطزیست اقتصادی-اجتماعی در مرحله اجرایی.....................................85
5-4-۲- راهکارهای کاهش اثرات بر محیطزیست اقتصادی-اجتماعی در مرحله بهره برداری.............................85
5-5- پایش زیستمحیطی..................................................................................................................................88
5-5-۱- پایش محیطزیست فیزیکی-شیمیایی.....................................................................................................89
5-5-2- پایش محیطزیست اقتصادی-اجتماعی...................................................................................................90
5-6- مدیریت زیستمحیطی..............................................................................................................................90
منبع:
[1] ابریشمچی احمد و دیگران، 1380، انتقال بین حوزهای آب و لزوم رعایت معیارها، دومین کنفرانس مدیریت آب و فاضلاب، تهران
[2] برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلا‌می‌ایران (۱۳۸۸-۱۳۸۴)، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور.
[3] دستورالعمل ارزیابی اثرهای زیستمحیطی طرحهای آب و فاضلاب در مرحله تفصیلی، ۱۳۸۵، نشریه شماره ۳۳۸، سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور.
[4] دستورالعمل ارزیابی زیست محیطی طرحهای مهندسی رودخانه، نشریه شماره 227 سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور.
[5] دفتر حقوقی و امور مجلس، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست، سازمان حفاظت محیط زیست.
[6] شرکت سهامی آب منطقهای آذربایجان شرقی، طرح خط دوم آبرسانی تبریز.
[7] شرکت سهامی مدیریت منابع آب ایران، ابعاد طرحهای انتقال بین حوزهای آب، گزارش نهایی.
[8] شرکت مهندسی مشاور جاماب، 1378، طرح جامع آب کشور.
[9] شریعت پناهی، محمود و مسعود منوری (۱۳۷۵)، مقدمه‌ای بر ارزیابی اثرهای زیستمحیطی، تهران، انتشارات سازمان حفاظت محیطزیست.
[10] عرب، داودرضا و همکاران، فرصتها و چالشهای انتقال آب حوزه به حوزه، مجموعه مقالات سمینار انتقال بین حوزهای آب و نقش آن در توسعه پایدار کشور.
[11] عضدی، محمود، ملاحظات و چالشهای پیش رو در انتقال بین حوزهای آب در ایران.
[12] کارآموز، م، مجاهدی، ع، احمدی، آ، ارزیابی اقتصادی و تعیین سیاستهای بهرهبرداری انتقال آب بین حوزهای.
[13] مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیطزیست ایران، جلد اول، ۱۳۸۳، تهران، سازمان حفاظت محیطزیست.
[14] مخدوم، مجید، درسنامه ارزیابی اثرات توسعه بر محیط زیست، گروه محیط زیست دانشگاه تهران.
[15] مخدوم، مجید، مسائل و مشکلات ناشی از عدم رعایت ملاحظات زیست محیطی در پروژههای آبی، مجموعه سخنرانیها و مقالات ارائه شده در سمینار ارزیابی اثرات زیست محیطی طرحهای توسعه منابع آب.
[16] مهندسین مشاور بندآب، طرح انتقال آب از چاه نیمه به زاهدان.
[17] مهندسین مشاور مهاب قدس ،1387 ، گزارش اجمالی مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی طرح آبرسانی از سد کوچری به شهر قم.
[18] نتایج سرشماریهای عمومی نفوس و مسکن سالهای 1385 و 1390 مرکز آمار ایران.
[19] نوفرستی، عبدالرضا، بررسی روند ارزیابی اثرات زیست محیطی در ایران و مشکلات موجود، مجموعه مقالات چالشهای ملی و فراملی محیط زیست در برنامه چهارم توسعه.
[20] یوسفی، م، حسین زاده، ز، ارزیابی اثرات زیست محیطی با استفاده از روش ماتریس ایرانی، مطالعه موردی خط انتقال گاز بیرجند سربیشه.
[21] Canter, L.W (1996), Environmental impact Assessment methodology, Mc Graw-hill beek company, USA, 112.
[22] Cox, W.E. 1999. Determining when interbasin water transfer is justified.
[23] Glasson, J., R. Therirel and A. Chadwick. (2005). Introduction to environmental impact assessment, Routledge Taylor & Francis Group, London and New York.
[24] Hunt ,D and Catherine ,J., Environmental management systems principles and practices, 2nd ed, England: McGraw Hill, 1995.
[25] Mac Harg ,I ., Design with Nature, American Museum of Natural History,1969.
[26] Robert G.H, Turnbull, WHO, CEMP (1992), Environmental and health Assessment of development projects, USA, 240.
[27] World Bank (1992), Environmental Assessment Source book, USA, 340.