پایان نامه خانه ی ایرانی (خانه ی امروزی با دیدگاه ایرانی - اسلامی)

پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد(M.A)

مهندسی معماری اسلامی

بررسی طراحی خانه ایرانی اسلامی با تأکید بر هویت معماری، فرهنگ و اقلیم ایران، اصول درونگرایی، مردم‌واری، خودبسندگی، نیارش، حیاط مرکزی و راهکارهای سنتی مانند بادگیر در خانه‌های امروزی.
مقدمه:

خانه ایرانی با دیدگاه ایرانی اسلامی، موضوعی است که در پیوند میان معماری، فرهنگ، اقلیم، نیازهای روانی و اجتماعی انسان و ارزش‌های بومی شکل می‌گیرد. در بسیاری از بناهای امروزی، به جای توجه به نیازهای روان‌شناختی و فرهنگی کاربران، عملکردهای صرفاً کالبدی و نمونه‌های جدید ساخته‌شده در کشورهای پیشرفته مورد توجه قرار گرفته‌اند. این رویکرد در بسیاری از بناهای مسکونی ایران نیز مشاهده می‌شود و موجب فاصله گرفتن معماری مسکن از فرهنگ، اقلیم و ویژگی‌های بومی شده است. در حالی که روان‌شناسی محیطی یافته‌های ارزشمندی درباره تأثیر متقابل انسان و محیط ارائه کرده است، طراحی خانه باید علاوه بر تأمین فضاهای مورد نیاز، با محیط، فرهنگ، باورها و راهکارهای سنتی هر منطقه نیز هماهنگ باشد.

خانه در معماری ایرانی گذشته تنها محلی برای سکونت نبود، بلکه فضایی برای آرامش روحی و روانی، ایجاد حریم، ارتباط با طبیعت و پاسخگویی به شرایط اقلیمی محسوب می‌شد. معماران ایرانی در اقلیم خشک و نیمه‌بیابانی و در دل کویر، خانه‌هایی طراحی می‌کردند که در تضاد با شرایط سخت محیطی، فضای سبز، آب و شرایط مناسب زندگی را در خود جای می‌دادند. حضور آب، باغچه و فضای سبز در خانه سبب می‌شد خشکی و گرمای محیط بیرون در فضای داخلی کمتر احساس شود. یکی از ویژگی‌های مهم این خانه‌ها، درونگرایی و وجود حیاط مرکزی بود که هم به ایجاد محرمیت کمک می‌کرد و هم با ایجاد تهویه طبیعی، شرایط محیطی مناسب‌تری به وجود می‌آورد.

خانه‌های درونگرا با حیاط مرکزی حاصل پاسخ معماری ایرانی به شرایط اقلیمی و فرهنگی بودند. این خانه‌ها ضمن تأمین محرمیت، امکان تهویه طبیعی هوا را فراهم می‌کردند و محیط خنک‌تری به وجود می‌آوردند. نظم و آراستگی فضاها و وجود خدمات و فضاهای کافی نیز نتیجه تجربه طولانی معماران ایرانی در طول سالیان بود. در مقابل، بخش قابل توجهی از خانه‌سازی امروز ایران تحت تأثیر معماری مدرن بین‌المللی و به‌ویژه نماهای کلاسیک اروپا قرار گرفته است. این روند در بسیاری از موارد بدون توجه کافی به اقلیم و فرهنگ منطقه انجام شده و به ایجاد خانه‌ها و بناهایی با هویت ضعیف منجر شده است.

یکی از نمونه‌های ارزشمند راهکارهای اقلیمی معماری ایران، بادگیرهای خانه‌های کاشان است که به عنوان شیوه‌ای برای تهویه طبیعی شناخته می‌شوند. در متن پژوهش تأکید شده است که چنین راهکارهایی امروزه نیز در ساختمان‌های بلندمرتبه دنیا به عنوان عامل تهویه مورد استفاده قرار گرفته‌اند، در حالی که معماری معاصر ایران در بسیاری از موارد به جای استفاده از این دستاوردهای بومی، به تقلید از الگوهای بیگانه روی آورده است. هدف پژوهش، مخالفت با توسعه معماری یا استفاده از امکانات جدید نیست، بلکه تلاش برای سازگار کردن امکانات و فناوری‌های امروزی با موازین ملی، شرعی و فرهنگی و جلوگیری از تضاد آنها با هویت معماری ایرانی اسلامی است.

مسئله اصلی پژوهش، وضعیت مسکن امروزی و فاصله گرفتن آن از مفهوم خانه به عنوان محیطی برای آرامش روحی و روانی افراد خانواده است. در نگاه مطرح‌شده در پژوهش، برخی خانه‌های امروزی بیش از آنکه بر آرامش، فرهنگ و نیازهای واقعی خانواده تمرکز داشته باشند، تحت تأثیر ظاهر تجملی و سودمداری قرار گرفته‌اند. این وضعیت در نقطه مقابل معماری ایرانی اسلامی قرار دارد؛ معماری‌ای که در آن خانه برای مردم و با توجه به روح، جان و آرامش خانواده ساخته می‌شد. بر همین اساس، پژوهش بر این باور است که استفاده از امکانات جدید باید با حفظ هویت معماری و سازگاری با فرهنگ و محیط ایران همراه باشد.

یکی از اهداف اصلی پژوهش، جلوگیری از غربی شدن بیش از پیش معماری ایران و بازشناسی هویت ملی در معماری خانه است. در این دیدگاه، غربی شدن خانه تنها به شکل و نمای ساختمان محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند به استفاده از مصالح، تزئینات، پوشش و دکوراسیون و در نهایت تأثیر بر سبک زندگی نیز منجر شود. از این رو، بازگشت به اصول معماری ایرانی به معنای مخالفت با فناوری نیست، بلکه به معنای استفاده مناسب از فناوری و کاهش وابستگی به راهکارهای پرهزینه و در عین حال بهره‌گیری از انرژی‌های طبیعی و رایگان است. بادگیر به عنوان نمونه‌ای از معماری سبز و پایدار، در متن پژوهش جایگاه ویژه‌ای دارد.

در بررسی مبانی معماری ایرانی، پنج اصل مهم که محمدکریم پیرنیا بر آنها تأکید کرده است مورد توجه قرار گرفته‌اند: مردم‌واری، پرهیز از بیهودگی، نیارش، خودبسندگی و درونگرایی. این اصول از ویژگی‌های مهم خانه‌سازی و معماری ایران به شمار می‌روند و در بناهای گذشته قابل مشاهده هستند. مردم‌واری به معنای رعایت تناسب میان اندام‌های ساختمانی و اندام انسان و توجه به نیازهای او در ساختمان‌سازی است. در خانه‌های گذشته، فضاهایی مانند اتاق سه‌دری، در و پنجره، رف و پستو با اندازه‌هایی متناسب با نیاز ساکنان طراحی می‌شدند.

پرهیز از بیهودگی یکی دیگر از اصول معماری ایرانی است. در معماری گذشته تلاش می‌شد از کار بیهوده و اسراف در ساختمان‌سازی جلوگیری شود. تزئینات معماری نیز صرفاً جنبه زیبایی ظاهری نداشتند، بلکه در بسیاری موارد بخشی از ساختار بنیادی بنا بودند. گره‌سازی با گچ و کاشی، خشت و آجر و همچنین آمود و اندود از نمونه‌های این رویکرد هستند. در این نگرش، زیبایی به معنای زیبنده بودن و تناسب داشتن است و نه صرفاً قشنگی و جمال.

اصل نیارش به دانش ایستایی، فن ساختمان و شناخت مصالح مربوط می‌شود. معماران گذشته توجه زیادی به نیارش داشتند و زیبایی را از آن جدا نمی‌دانستند. آنان بر اساس تجربه به اندازه‌های مناسب برای پوشش‌ها، دهانه‌ها و جرزها دست یافته بودند. استفاده از پیمون و اندازه‌های خرد و یکسان نیز امکان ایجاد ساختمان‌هایی متنوع را فراهم می‌کرد؛ به گونه‌ای که با وجود پیروی از یک پیمون، هیچ دو ساختمانی کاملاً یکسان نبودند و هر بنا ویژگی خاص خود را داشت.

خودبسندگی نیز از اصول مهم معماری ایرانی بود. معماران تلاش می‌کردند مصالح مورد نیاز ساختمان را از نزدیک‌ترین مکان‌ها تهیه کنند و ساختمان را به گونه‌ای بسازند که نیاز کمتری به مصالح مناطق دیگر داشته باشد. این شیوه موجب سرعت بیشتر در ساخت، سازگاری بیشتر بنا با محیط پیرامون و دسترسی آسان‌تر به مصالح در زمان نوسازی می‌شد.

درونگرایی نیز از ویژگی‌های اساسی خانه ایرانی است. ارزش نهادن به زندگی شخصی، حرمت و محرمیت از عواملی بود که معماری خانه‌های ایران را به سمت درونگرایی سوق داد. خانه به عنوان نزدیک‌ترین فضای مرتبط با انسان، نخستین محیطی است که فرد در آن احساس تعلق فضایی را تجربه می‌کند و به طور مستمر بر انسان تأثیر می‌گذارد و از او تأثیر می‌پذیرد. از این منظر، خانه تنها یک فضای فیزیکی نیست، بلکه محیطی برای تجربه زندگی، ارتباطات خانوادگی و شکل‌گیری احساس تعلق است.

در تعریف خانه ایرانی اسلامی، مفاهیم خانه، ایرانی و اسلامی در کنار یکدیگر اهمیت پیدا می‌کنند. خانه نوعی ایجاد حریم و مرزبندی است و حریم به معنای جدایی کامل نیست، بلکه با ایجاد حجاب‌هایی از تجاوز دیگران جلوگیری می‌کند و روابط را تنظیم می‌نماید. مفهوم ایرانی در معماری خانه با ساختار خاص فضاها، ارتباط میان اجزای آنها، بینش عرفانی و نشانه‌شناسی همراه است. فرم، رنگ و عناصر هندسی خانه می‌توانند با اصول عرفانی و جهان‌بینی ایرانی ارتباط داشته باشند.

مفهوم اسلامی نیز در معماری خانه با احترام به انسان و فضا و تعریف مفهومی خاص از سکونت ارتباط دارد. قرآن و سنت می‌توانند منابعی برای استخراج اصول اساسی در طراحی مسکن باشند و خانه یک مسلمان باید بازتابی از ارزش‌ها و عقاید اسلامی ساکنان آن باشد. از این منظر، خانه ایرانی اسلامی حاصل پیوند میان باورها، سنت‌ها، نیازهای امروزی، فرهنگ و ویژگی‌های محیطی است.

فلسفه وجودی خانه ایرانی اسلامی نیز با مفاهیمی مانند راز آفرینش، سلسله مراتب هستی و بهشت ارتباط پیدا می‌کند. معماری سنتی ایران در عین تنوع در شکل و معنا، دارای مفاهیم مشترکی است که از باورهای مردم این سرزمین تأثیر گرفته‌اند. خانه به عنوان اصلی‌ترین فضای معماری و محیطی که انسان بخش زیادی از عمر خود را در آن سپری می‌کند، می‌تواند بازتاب‌دهنده این باورها باشد.

پژوهش بر این اساس، طراحی یک خانه دوطبقه یا ویلایی با شیوه اصیل ایرانی اسلامی و با توجه به نیازهای امروزی را دنبال می‌کند. اگرچه افزایش جمعیت و کمبود زمین، آپارتمان‌سازی را به ضرورتی در معماری امروز تبدیل کرده است، اما این امر الزاماً به معنای استفاده از شیوه‌های اروپایی در طراحی نیست. خانه‌های ویلایی دوطبقه می‌توانند زمینه مناسبی برای بازآفرینی عناصر و اصول معماری ایرانی فراهم کنند؛ به‌خصوص که نما و معماری این خانه‌ها در بسیاری موارد مورد توجه عموم قرار می‌گیرد و می‌تواند به عنوان الگویی برای طراحی خانه‌های بعدی عمل کند.

یکی دیگر از موضوعات مورد بررسی، جهت‌گیری خانه یا «رون» است. جهت قرارگیری خانه در معماری گذشته با توجه به آب‌وهوا، تابش خورشید، جهت وزش باد، شرایط زمین و عوامل محیطی تعیین می‌شد. معماران ایرانی برای جهت‌گیری بنا سه نوع رون را در نظر می‌گرفتند: رون راسته، رون اصفهانی و رون کرمانی. در رون راسته، مستطیل داخلی شش‌ضلعی دارای جهت شمال شرقی جنوب غربی بود و در برخی شهرهای مرکزی ایران از آن استفاده می‌شد. جهت‌گیری مناسب بنا در گذشته با شرایط اقلیمی و حتی جهت قبله ارتباط داشت.

در مجموع، پژوهش خانه ایرانی اسلامی را به عنوان الگویی برای پیوند میان معماری معاصر و میراث معماری ایران بررسی می‌کند. هدف، ایجاد خانه‌ای است که ضمن برخورداری از امکانات امروزی، با فرهنگ، سنت، اقلیم و ارزش‌های ایرانی اسلامی سازگار باشد. احیای اصولی مانند درونگرایی، مردم‌واری، پرهیز از بیهودگی، نیارش و خودبسندگی و استفاده دوباره از راهکارهایی مانند حیاط مرکزی و بادگیر می‌تواند در بازشناسی هویت معماری ایران مؤثر باشد. چنین رویکردی علاوه بر توجه به آسایش و نیازهای فردی و اجتماعی، می‌تواند زمینه احیای زیبایی‌شناسی و نمادشناسی معماری اصیل ایرانی اسلامی و تقویت درک عمومی از هویت معماری گذشته ایران را فراهم کند.

Abstract

The design of the buildings of our time, instead of considering the psychological and cultural needs of users, according to the functions of the body schema and the newest model made in developing countries, regardless of the culture of the region, is a priority. The weakness of many residential buildings in the country is abundantly evident. While in recent decades in the field of environmental psychology of valuable human and environment interaction is put at the disposal of architects and designers. Therefore, in designing a house, it is believed, regardless of spaces required, compliance with the environment and culture of the society and people's belief that the use of traditional remedies for each location, resulting in valuable experiences indigenous to the region over time, there can be effective in improving the lives of people. The study, which was conducted according to psychological studies, environmental and cultural features of the area's housing is examined.

In this regard, it was determined that the benefit of traditional cultural characteristics of each place largely on the character and worldview and experiences of people depend. But it can not be denied that the common good of the environment, seeking beauty, diversity, using the most modern facilities and adapt to the needs of the individual and social values in human.

 In an environment designed to be compatible with the newest modern facilities and is also compatible with the culture and climate of Iran - Islamic designed. Such a house, due to the lasting benefit of past experience, in addition to providing comfort conditions, is effective in the improvement of housing conditions.