خلاصه پایان نامه بررسی رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی و هویت دینی کاربران
پایان‌نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد تبلیغ و ارتباطات فرهنگی
بررسی رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی و هویت دینی کاربران با تمرکز بر نقش نوع استفاده، مدت حضور، هدف استفاده، فیس‌بوک و تغییر هویت دینی.
مقدمه:
پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی و هویت دینی کاربران انجام شده است. این پژوهش در پی شناخت رابطه میان ویژگی‌های فردی کاربران و عوامل سیاسی و اجتماعی با هویت دینی آنان و پاسخ به این پرسش اساسی است که شبکه‌های اجتماعی مجازی چه آثار و پیامدهایی بر هویت کاربران دارند. پژوهش با استفاده از روش پیمایشی و در دانشگاه‌های سطح شهر تهران، در میان دانشجویان رشته‌ها و دوره‌های مختلف تحصیلی انجام شده است.
در این پژوهش، هویت دینی کاربران در پنج حیطه احساس، باور و اعتقاد، روابط صمیمی با خانواده، عملکرد آموزشی والدین در حوزه دین و پایبندی والدین به ارزش‌ها و اعتقادات دینی مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته است. تحلیل یافته‌ها نشان می‌دهد که صرف حضور و استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی بر تضعیف هویت دینی کاربران تأثیر معناداری ندارد. با این حال، نوع استفاده از این شبکه‌ها، از نظر استفاده کاربردی یا تفریحی، مدت زمان طولانی حضور در شبکه‌های اجتماعی و هدف کاربران از استفاده از این شبکه‌ها، در کنار طبقه و پایگاه اجتماعی آنان، با تضعیف هویت دینی کاربران و تمایل آنان به حرکت از هویت سنتی و اصیل دینی به سمت هویت بازتابی و مدرن ارتباط دارد. همچنین، حضور و استفاده از این شبکه‌ها حداقل در برخی حیطه‌ها می‌تواند هویت اصیل کاربران را با تشکیک مواجه کند.
گسترش تکنولوژی‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی، به‌ویژه اینترنت و شبکه‌های اجتماعی مجازی، تغییرات گسترده‌ای در زندگی انسان ایجاد کرده است. با ورود به عصر تکنولوژی‌های نوین ارتباطی، مفاهیمی مانند واقعیت مجازی و فضای سایبر شکل گرفته‌اند و شیوه اندیشیدن، نوشتن، خواندن، ارتباط برقرار کردن و زندگی انسان را تحت تأثیر قرار داده‌اند. تکنولوژی تنها موجب ساده‌تر شدن کارها نمی‌شود، بلکه می‌تواند در روش اندیشیدن و ماهیت فعالیت‌های انسانی نیز اثرگذار باشد.
رشد شتابان فناوری‌های ارتباطات و اطلاعات و انتقال فعالیت‌های فردی و جمعی به فضای سایبر، محیط‌های مجازی را به یکی از عوامل مهم تغییر محیط زندگی، الگوهای فکری و رفتاری و تجربه انسانی تبدیل کرده است. این تغییرات تنها به محیط بیرونی زندگی محدود نیست و می‌تواند در خانه‌ها، ذهن افراد و نحوه نگاه آنان به جهان نیز اثرگذار باشد. از این رو، شناخت میزان تأثیر تغییرات فرهنگی و ارتباطی و بررسی پیامدهای آن بر تعاملات انسانی اهمیت پیدا می‌کند.
جامعه ایران نیز از این تغییرات مستثنی نیست و با تحولاتی در بافت اجتماعی خود مواجه شده است. افزایش قشر تحصیل‌کرده دانشگاهی و رشد طبقه نوظهور متوسط از جمله تغییراتی است که می‌تواند در ترکیب و ساختار نخبگان و ذائقه ارتباطی جامعه اثرگذار باشد. همگرایی فناوری‌های ارتباطی و تجدید ساختار نظام سرمایه‌داری نیز زمینه شکل‌گیری مرحله‌ای تازه در تاریخ جوامع بشری را فراهم کرده است؛ مرحله‌ای که با مفاهیمی مانند جامعه فراصنعتی، جامعه شبکه‌ای، جامعه اطلاعاتی، جامعه پست‌مدرن و جامعه مجازی توصیف شده است.
ورود به جامعه جدید، همانند گذار از جامعه کشاورزی به جامعه صنعتی، جنبه‌های مختلف حیات بشری را تحت تأثیر قرار داده و تحولات عمیقی در ساختار جوامع و روابط میان افراد ایجاد کرده است. این تحولات حوزه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را با فرصت‌ها و چالش‌های مختلف مواجه ساخته‌اند. در سال‌های مورد بررسی پژوهش، شبکه‌های اجتماعی مجازی نیز با سرعت زیادی گسترش یافته‌اند و پایگاه‌هایی مانند مای‌اسپیس، فیس‌بوک، فایو های، فرندستر، یوتیوب، فیلکر، اورکات و توییتر، فضای ارتباط شبکه‌ای میان کاربران اینترنت، به‌ویژه نسل جوان، ایجاد کرده‌اند.
شبکه‌های اجتماعی مجازی امکانات مختلفی برای کاربران فراهم می‌کنند؛ از جمله بارگذاری فایل‌های صوتی و تصویری، گفت‌وگوی مکتوب، پست الکترونیک و ابزارهای اشتراک‌گذاری. این شبکه‌ها محل گردهمایی تعداد زیادی از کاربران اینترنت هستند که بدون توجه به مرز، زبان، جنس و فرهنگ، با یکدیگر تعامل و تبادل اطلاعات دارند. در میان این شبکه‌ها، فیس‌بوک در پژوهش حاضر به عنوان یکی از تأثیرگذارترین شبکه‌های اجتماعی مجازی و به دلیل تعداد بالای کاربران آن مورد تأکید قرار گرفته است.
ورود کاربران ایرانی به شبکه‌های اجتماعی، از جمله فیس‌بوک، در ابتدا بیشتر با هدف برقراری ارتباط دوستی، عاطفی و احساسی با دوستان، همکاران و آشنایان همراه بوده است. با گسترش حضور ایرانیان در این شبکه‌ها، نوع و رویه استفاده از آن‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته است. شبکه‌های اجتماعی علاوه بر ایجاد امکان ارتباط میان کاربران، فرهنگ ارتباطاتی خاص خود را نیز شکل می‌دهند. هر شبکه اجتماعی می‌تواند دارای منش، گفتار، اصطلاحات، رفتار و تیپ شخصیتی و ظاهری خاصی باشد و فرد با عضویت در آن، در معرض نوع خاصی از فرهنگ ارتباطاتی قرار می‌گیرد.
کاربر شبکه اجتماعی علاوه بر عضویت در جامعه بزرگ یک سایت، ممکن است در گروه‌ها و شبکه‌های اجتماعی کوچک‌تر نیز عضو شود. هر یک از این گروه‌ها وابستگی و فرهنگ ارتباطاتی خاص خود را دارند. در نتیجه، فرد ممکن است برای هماهنگ شدن با این محیط‌ها، هویت ارتباطاتی خود، یعنی سبک و هویت کنش‌های کلی خود در ارتباط با دیگران را تغییر دهد. هرچند این تغییر هویت ممکن است موقت و محدود به زمان و مکان خاصی باشد، اما براساس متن پژوهش، نمی‌توان تأثیر آن را بر هویت واقعی فرد نادیده گرفت.
یکی از مهم‌ترین ابعاد زندگی انسان که از گسترش شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های نوین ارتباطی تأثیر می‌پذیرد، هویت است. هویت از نیازهای روانی انسان و پیش‌نیاز زندگی جمعی به شمار می‌رود و در شرایط کنونی ارتباطات جهانی، رشد فناوری و رویارویی فرهنگی، به موضوعی مهم در بررسی‌های اجتماعی تبدیل شده است. تعریف فرد از خود، معنای زندگی و هدف زندگی از مسائل اساسی شکل‌دهنده هویت هستند.
در این میان، هویت دینی جایگاه ویژه‌ای دارد. دین با ارائه جهان‌بینی الهی، معنا و هدف نهایی زندگی را برای انسان تبیین می‌کند و مسیر حرکت او را نشان می‌دهد. هنگامی که معنا و غایت زندگی فرد براساس جهان‌بینی دینی شکل می‌گیرد، سایر ابعاد هویتی او نیز می‌توانند در راستای آن معنا و غایت جهت‌دهی شوند. از این منظر، هویت دینی می‌تواند در شکل‌گیری سایر ابعاد هویتی فرد نقش اساسی داشته باشد.
هویت دینی همچنین از عناصر ایجادکننده همگنی و همبستگی اجتماعی در جوامع معرفی شده است. تعلق خاطر به دین و مذهب می‌تواند در شکل‌گیری هویت جمعی نقش داشته باشد و هم‌زمان موجب تشابه‌سازی و تمایزبخشی میان افراد و گروه‌ها شود. در متن پژوهش، دین اسلام و مذهب شیعه به عنوان نمونه‌ای از این فرایند در جامعه ایران مورد توجه قرار گرفته‌اند.
در پژوهش حاضر برای بررسی تأثیر اینترنت و شبکه‌های اجتماعی بر هویت، سه دیدگاه کلی درباره پیامدهای اینترنت مطرح شده است. دیدگاه نخست، جبرگرایی، اینترنت را ساختاری عینی و بیرونی می‌داند که ذهنیت افراد را شکل داده و کاربران را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. دیدگاه دوم، اراده‌گرایی، اینترنت را مجموعه‌ای از امکانات برای تواناسازی فرد، گردآوری اطلاعات و رشد کثرت‌گرایی در نظر می‌گیرد. دیدگاه سوم، تکنورئالیسم، رویکردی بینابینی دارد و ضمن توجه به ظرفیت‌ها و ابعاد فناوری اینترنت، آزادی عمل کاربران را نیز مورد توجه قرار می‌دهد. پژوهش حاضر با توجه بیشتر به دیدگاه تکنورئالیسم، تأثیر شبکه‌های اجتماعی و به‌ویژه فیس‌بوک را بر هویت دینی کاربران بررسی کرده است.
شبکه‌های اجتماعی مجازی به دلیل امکان اتصال کاربران در سطوح محلی، ملی و جهانی، در زندگی جوانان و به‌خصوص جوانان دانشگاهی اهمیت یافته‌اند. این شبکه‌ها به یکی از سرویس‌های تأثیرگذار اینترنت تبدیل شده‌اند و مناسبات اجتماعی و فردی را دستخوش تغییر کرده‌اند. از جمله اهداف ایجاد و توسعه شبکه‌های اجتماعی مجازی، سامان‌دهی و پیوند گروه‌های اجتماعی بر محور مشترکات اعتقادی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، اشتراک علاقه‌مندی‌ها، ایجاد محتوا و توسعه مشارکت‌های اجتماعی و تعاملات انسانی است.
با توجه به این موضوع، شبکه‌های اجتماعی می‌توانند فضایی برای نمایش هویت کاربران نیز باشند. از سوی دیگر، هر شبکه اجتماعی فرهنگ ارتباطاتی خاص خود را ترویج می‌کند و فرد در تعامل با اجزای مختلف آن، در معرض تأثیرات فرهنگی و ارتباطی قرار می‌گیرد. همین مسئله، پرسش اصلی پژوهش درباره آثار و پیامدهای شبکه‌های اجتماعی بر هویت کاربران را مطرح می‌کند.
اهمیت بررسی این رابطه از آن جهت است که شبکه‌های اجتماعی از یک سو با عبور از مرزهای جغرافیایی، زمینه رشد و انتشار سریع اخبار و اطلاعات، ارتقای تحقیقات علمی و دانشگاهی، تسهیل تبادل نظر میان دانشجویان و استادان و تبلیغ برخی ارزش‌ها و فضایل اخلاقی و انسانی را فراهم کرده‌اند. از سوی دیگر، در کنار جذابیت‌ها و آثار ارتباطی آن‌ها، پیامدهای منفی و آسیب‌های احتمالی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
در متن پژوهش، یکی از مسائل مهم مرتبط با شبکه‌های اجتماعی، امکان استفاده از این فضا برای نمایش هویت و همچنین تأثیر آن بر باورها و اعتقادات معرفی شده است. هویت دینی در شرایطی که احساس پوچی، سرگردانی و بی‌هدفی از بحران‌های عصر کنونی معرفی شده، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در این دیدگاه، جهان‌بینی الهی می‌تواند انسان را از پوچی خارج کرده و به زندگی هدف بدهد.
در نهایت، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که صرف استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی به تنهایی تأثیر معناداری بر تضعیف هویت دینی کاربران ندارد؛ بلکه نوع استفاده، میزان حضور، هدف استفاده و برخی ویژگی‌های اجتماعی کاربران در ارتباط با هویت دینی اهمیت دارند. بر اساس نتیجه پژوهش، پذیرش حضور شبکه‌های اجتماعی اجتناب‌ناپذیر دانسته شده و آسیب‌شناسی جامع، برنامه‌ریزی درست و استفاده از ظرفیت‌های ارتباطی می‌تواند زمینه استفاده از این شبکه‌ها در جهت تقویت هویت دینی را فراهم کند.
ABSTRACT
The present study investigates the relationship of networks and religious identity of users, using the survey method.
This research is conducted across the universities of Tehran among students of various courses of study. Findings analysis, examining the religious identity of the users in five domains of feeling, belief, intimate relationship with family, parent`s educational performance in the field of religion, and parental commitment to the values and religious beliefs, shows that the mere presence in and application of virtual social networks do not have any meaningful effect on religious identity weakening. But, the manner of using in terms of functional and/or recreational application, long time presence in the networks, user`s goal for this application, as well as their social status have effect on weakening user`s religious identity and their willingness to move from traditional and authentic religious identity towards a reflective and modern identity, and at the very least casts doubt upon user`s authentic identity in some areas.
It seems that acceptance of presence in these networks is inevitable. But with a comprehensive pathology and an accurate planning while using all communicative capabilities, it is possible to make benefit of it as an opportunity in the way of religious identity enhancement.
Keywords: Internet, social networks, Facebook, identity, religious identity
فهرست پایان نامه بررسی رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی و هویت دینی کاربران
فهرست:
- فصل اول: کلیات تحقیق
مقدمه ............................................................................................................................... 02
1-1) بیان مسأله ........................................................................................................... 06
2-1) اهمیت و ضرورت انجام پژوهش .................................................................... 08
3-1) اهداف پژوهش .................................................................................................... 09
1-4) سؤالات پژوهش .................................................................................................. 09
5-1) فرضیه‌های پژوهش ............................................................................................ 10
6-1) کاربران پژوهش .................................................................................................. 11
7-1) محدودیت‌های پژوهش ..................................................................................... 12
- فصل دوم: ادبیات و مبانی نظری تحقیق
مقدمه .............................................................................................................................. 14
1-2) پیشینه تحقیق ................................................................................................... 15
2-2) مفاهیم نظری ..................................................................................................... 19
3-2) مبانی نظری ........................................................................................................ 30
4-2) چارچوب نظری .................................................................................................. 40
- فصل سوم: روش اجرای تحقیق
مقدمه ............................................................................................................................. 45
1-3) روش پیمایشی و کاربرد آن ............................................................................ 45
2-3) جامعه آماری ......................................................................................................... 46
3-3) روش نمونه‌گیری و حجم نمونه ..................................................................... 47
4-3) اعتبار و پایایی تحقیق ...................................................................................... 47
5-3) روش و ابزار گردآوری اطلاعات ...................................................................... 48
6-3) روش تجزیه و تحلیل اطلاعات ....................................................................... 48
7-3) ضریب اطمینان در پژوهش ............................................................................ 49
8-3) تعریف نظری و عملی مفاهیم و مقوله‌های تحقیق .................................... 49
- فصل چهارم: یافته‌های تحقیق
مقدمه ............................................................................................................................. 55
1-4) سیمای پاسخگویان .......................................................................................... 56
2-4) جداول و تحلیل توصیفی شاخص‌ها ............................................................. 62
3-4) جداول و تحلیل آزمون سؤالات تحقیق ...................................................... 89
4-4) جداول و تحلیل آزمون فرضیه‌های تحقیق ................................................ 91
- فصل پنجم: نتیجه‌گیری و پیشنهادها
مقدمه ............................................................................................................................ 103
1-5) نتایج حاصل از یافته‌های تحقیق ................................................................ 104
2-5) پیشنهادها ........................................................................................................ 107
- پیوست‌ها
- فهرست منابع ......................................................................................................... 110
- نگاره‌ها و جدول‌ها ................................................................................................. 113
- نمونه پرسشنامه یا چک لیست .......................................................................... 116
- چکیده (انگلیسی) ................................................................................................. 118
منابع پایان نامه بررسی رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی و هویت دینی کاربران
آراسته‌خو، محمد(1381)؛ نقد ونگرش بر فرهنگ اصطلاحات اجتماعی، علمی؛ تهران، چاپخش، چاپ اول.
افتاده، جواد. " آشنایی با تاریخچه شبکه‌های اجتماعی اینترنتی". همشهری آنلاین؛ 20 خرداد 1390.
امیدوار، احمد، علی‌اکبر صارمی(١٣٨١) . اعتیاد به اینترنت: توصیف، سبب شناسی، پیشگیری، درمان و مقایس های سنجش اختلال اعتیاد به اینترنت. مشهد: نشرتمرین.
امیرکافی، مهدی (1383). طراحی الگوی جامعه‌شناختی انزوای اجتماعی در شهر تهران. رساله دکتری. دانشگاه تربیت مدرس.
بهرام پور، شعبانعلی( 1382 ) فن‌آوری‌های نوین ارتباطی و چالش های فرهنگی در ایران، از سایت: www. bashgah.net.
بیرو، آلن(1380)؛ فرهنگ علوم اجتماعی، باقر ساروخانی، تهران، کیهان، چاپ چهارم.
پاتریشیا، ولیس( 1382 ). روانشناسی اینترنت. ترجمه فضل الله قنادی؛ تهران: انتشارات دانشگاه کمبریج ، مؤسسه انتشاراتی ایران نو.
پاستر، مارک (1377). عصر دوم رسانه ها. ترجمه غلامحسین صالح‌یار، تهران: انتشارات مؤسسه ایران
پوری، احسان (1389). برسی نقش و تأثیر فیس‌بوک بر شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی از دیدگاه متخصصان و کارشناسان امور رسانه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مرکز.
تامپسون (1380). رسانه‌ها و مدرنیته: نظریه اجتماعی رسانه. ترجمه مسعود اوحدی؛ تهران: نشر سروش.
جعفری، یوسف (1389). شبکه‌های اجتماعی. وبلاگ رسانه و ارتباطات.
http://communicationage.blogfa.com/post-28.aspx
جهانگرد،نصرالله(1380).گزارش روندبرگزاری اجلاس جهانی سران در باره جامعه اطلاعاتی و مشارکت ایران (ژنو سویس) . تهران : دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی .
حاجیانی، الف ( 1379 ). تحلیل جامعه‌شناختی هویت ملی در ایران و طرح چند فرضیه. فصلنامه مطالعات ملی، سال دوم، شماره 5، صص 228 – 193.
حسنی، محمد (1385). فرهنگ و رسانه‌های نوین. قم: دفتر عقل، چاپ اول.
خبرگزاری ایسنا (1390). کاربران فیس‌بوک چه‌کسانی هستند؟!.
http://isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1797636&Lang=P
خواجوی، محمد (١٣٨۴) . استفاده اعضای هیأت علمی و پژوهشگران مؤسسات آموزش عالی جهاد کشاورزی تهران ازاینترنت. فصلنامه کتاب، ١۶(1): 13-28 .
دادگران، محمد (1385). مبانی ارتباطات جمعی. تهران: مروارید، چاپ علم.
دوران، بهزاد(1381 )؛ تأثیر فضای سیبرنتیک بر هویت اجتماعی،پایان‌نامه دکتری، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی.
دهخدا، علی اکبر(1381). لغت نامه. جلد 14 ، دوره جدید. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ذکایی، محمدسعید (1383). جوانان و فراغت مجازی. فصلنامه مطالعات جوانان، شماره 6. تهران: سازمان ملی جوانان.
رجبی، زهره (1389). بازنمایی گرایش‌های سیاسی کاربران ایرانی در شبکه‌های اجتماعی مجازی با مطالعه موردی فیس‌بوک. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه علامه طباطبایی.
رزاقی، افشین (1385). نظریه‌های ارتباطات اجتماعی. تهران: آسیم، چاپ دوم.
رشیدپور، ابراهیم (1354). آینه‌های جیبی مک‌لوهان. تهران: سروش، چاپ دوم.
ساروخانی، باقر (1385). جامعه‌شناسی ارتباطات. تهران: اطلاعات، چاپ هفدهم.
سورین، ورنر و جیمز، تانکارد (1386)؛ نظریه‌های ارتباطات. ترجمه علیرضا دهقان. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم.
شرفی، محمدرضا. ( 1374 ). جوان و بحران هویت. تهران: انتشارات سروش، چاپ سوم.
شعار غفاری، پرویز (1372). سیر تحول شناخت آثار اجتماعی رسانه‌ها. فصلنامه رسانه؛ سال چهارم؛ شماره دوم
شکرخواه، یونس (1382). ریشه های انقلاب جهانی ارتباطات و جامعه اطلاعاتی. از سایت: www.bashgah.net.
صدیق‌بنای، هلن (١٣٨۵). اینترنت و تغییر فرهنگی . همشهری آنلاین . http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=7565
عبادی، رحیم (١٣٨۴). فناوری اطلاعات و آموزش و پرورش. تهران: مؤسسه توسعه فناوری آموزشی مدارس هوشمند.
عباسی قادی، مجتبی (1386). برسی رابطه استفاده از اینترنت و هویت دینی کاربران. تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه ها، معاونت امور مطبوعاتی و اطلاع رسانی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
عطاران،محمد( 1383 ). جهانی شدن فناوری اطلاعات و تعلیم و تربیت. تهران: مؤسسه توسعه فناوری (IT ).
علی احمدی، علیرضا، و شراگیم شمس عراقی (١٣٨٢). فناوری اطلاعات و کاربردهای آن. تهران: تولید دانش.
فرهنگی، علی اکبر (1380). ارتباطات انسانی. جلد اول5، چاپ پنجم؛ تهران: دفتر خدمات فرهنگی رسا.
فرهنگی، علی‌اکبر (1374). رسانه‌های جمعی و نقش آن‌ها در ساختار اجتماعی واقعیت. فصلنامه پژوهش و سنجش: شماره 5
قوانلو قاجار، مصطفی (1389). بررسی کارکردهای شبکه‌های اجتماعی، مطالعه موردی فیس‌بوک. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
کازینو .... (1374). قدرت تلویزیون. ترجمه علی اسدی؛ تهران: انتشارات امیرکبیر.
کاستلز مانوئل ( 1380 ). اقتصاد، جامعه و فرهنگ. ترجمه احد علیقلیان و افشین خاکباز؛ چاپ دوم، تهران: نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کتابی، محمود ،محمدگنجی، یعقوب احمدی و رضا معصومی ( 1383 ). دین ، سرمایه اجنماعی و توسعه‌ی اجتماعی فرهنگی، مجله‌ی پژوهشی دانشگاه اصفهان ، جلد هفدهم، شماره دوم.
کریسپین ترلو، آلیس تومیک، لورد لنگل (1389). ارتباطات کامپیوتر- واسط. ترجمه نازنین تربتی؛ تهران: نشر جامعه‌شناسان.
کمیته‌ی سواد فناوری اطلاعاتی شورای ملّی پژوهش ایالات متحده (١٣٨١). تبحر در فناوری اطلاعات . ترجمه علی حسین قاسمی. تهران: چاپار.
کوشا، کیوان(١٣٨٠). اینترنت در خدمت توسعه فرهنگی: پژوهشی درباره اطلاعات فرهنگی ایران در محیط وب. فصلنامه کتاب، ١٢ (2): 104-122 .
کوشا، کیوان( ١٣٨۵). نیاز سنجی آموزشی استادان کتابداری و اطلاع رسانی در ارتباط با فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی (ICT). فصلنامه کتاب، 17 (1): 185-214.
دازگر، محمدحسین و موسی‌پور، علیمراد (383). بررسی تأثیرات استفاده از اینترنت بر نسبی‌نگری هنجاری و جهانی‌نگری دانشجویان دانشگاه تبریز. مجله علوم اجتماعی، دوره اول، شماره 3. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
گل‌زردی، اعظم (1388). بررسی شبکه‌های اجتماعی برمبنای روابط الکترونیکی. انجمن رایحه سبز. http://www.1yazd.com/article-fa-59.html
گودرزی، ح ( 1387 ). کارکرد هویت‌بخش مذهب شیعه در دوره صفویه. فصلنامه مطالعات ملی سال نهم، شماره 4، ص 45- 72.
گونتر، بری (1384). روش‌های تحقیق رسانه‌ای. ترجمه مینو نیکو. تهران: اداره کل پژوهش‌های سیما، چاپ اول.
گیدنز، آنتونی (1378). تجدد و تشخص. ترجمه ناصر موفقیان؛ تهران: نشر نی.
لتیل‌جان، استیفن (1384) نظریه‌های ارتباطات. ترجمه مرتضی نوربخش و اکبر میرحسینی. تهران: جنگل، چاپ اول.
مایکل و هیل( 1381 ). تأثیر اطلاعات بر جامعه. ترجمه محسن کاریزی. تهران: نشر چاپار.
مجتهدزاده، پ ( 1376). جغرافیا و سیاست در فرایندی نوین. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره- شماره- ، صص24-48 .
محسنی، منوچهر(١٣٨٠). جامعه شناسی جامعه اطلاعاتی. تهران: نشر دیدار.
محسنیان راد، مهدی (1369). ارتباط شناسی. تهران: انتشارات سروش.
معین، محمد (1371). فرهنگ فارسی. جلد 4، چاپ هشتم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
معتمد نژاد، کاظم(1384). جامعه اطلاعاتی اندیشه های بنیادی، دیدگاه‌های انتقادی و چشم اندازهای جهانی. تهران : انتشارات مرکز پژوهش‌های ارتباطات.
مک‌کوایل، دنیس (1385). نظریه ارتباطات جمعی. ترجمه پرویز اجلالی. تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه، چاپ دوم.
مک‌لوهان، مارشال (1377). برای درک رسانه‌ها. ترجمه سعید آذری. تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیما، چاپ اول.
نش،کیت(1382). جامعه شناسی سیاسی معاصر. مترجم: محمد تقی دلفروز، تهران: انتشارات کویر.
نکوروح، محمود (1378). در جستجوی هویت تازه. تهران: انتشارات چاپخش، چاپ اول.
وبستر، فرانک(1383). نظریه های جامعه اطلاعاتی. ترجمه اسماعیل قدیمی، تهران : انتشارات قصیده سرا، چاپ دوم.
هابرماس، یورگن (1384). دگرگونی ساختاری حوزه عمومی، ترجمه جمال محمدی،چاپ اول، نشر آگه.
Boyd, D. M., & Ellison, N. B. (2007) “Social Networks Sites: Definition, History, and Scholarship. Journal of Computer-Mediated Communication”, 13(1), Article 11.
Denis Maquail. Mass communication theory.chapter 11
Filix M., Jesus C, Luis G. (2005) “Anonymity Effects in Computer-Mediated Communication in the Case of Minority Influence”. Computers in Human Behavior. 23, 1660–1674.
Heise David, R. (1998) “Conditions for Empathic Solidarity”, in Patrick Doreian andThomas Fararo, The Problem of Solidarity, Theories and Models, Amsterdam: Gordon and Breach publishers.
Hogg M. A., Vaughan, G. M. (2002); Social Psychology (3rd Ed), London Prentice Hall.
Kaplan, A., Haenlein, M. (2010) “Users of the World, Unite! The Challenges and Opportunities of Social Media”. Business Horizons. 53, 59-68.
Kellner, Douglas.( 1996 ); Television, Advertises and the Constructim of Postmodern Identity, London Rutledge publication.
Kestnbaum, M., Robinson, J.P., Neustadt, A. and Alvarez, A. (2002) "Information Technology and social Time Displaccment." IT & Society 1 (1): 21-37 http://www.Itandsociety.org (10.06. 2006)
Kraut,R. Lundmark,V. Patterson,M. Kiesler,S. Mukopadhyay,T. and Scherlis,W. (1998). Internet paradox: a social technology that reduces social involvement and psychological well-being. American psychologist, 53 (9), 1017-31. Available (11 April 2003) online
Kimberly M. C. (2006) “The Positive and Negative Implications of Anonymity in Internet Social Interactions”. Computers in Human Behavior. 3038-3065.
Kumari Rajani, M. and M.S. Chandio. 2004. Use of Internet and its effects on our. National Conference on Emerging Technologies. www.szabist.edu.pk/.../Session%20VIII% 20Paper%20No%202%20(P%20157- 161).pdf. (accessed 1 December. 2008).
Kraut, R., LLundmark, V., Peterson, M., Kiesler, S. and Mukapadhyay, T. (1998) "Internet Paradox: A Social Technology that reduces Social Involvement and Psychological Well-being?" American Psychology. 53: 1017 – 1031.
Kraut, R., Kiesler, S., Boneva, B., Cummings, . I., Helgeson, V. and Crawford, A. (2001) " Internet Paradox Revisited. Journal of Social Issues 58 (1): 49-74.
Papp, R. (2009) “Virtual Worlds and Social Networking: Reaching the Millennials”, Journal of Technology Research. 1-15.
Praprotnik, T (2004) “How to Understand Identity in Anonymous Computer-Mediated Communication?” Available in: http://www.hsd.hr/revija/pdf/1-2-2004/01-praprotnik.pdf
Lester,J.and W.C. Koehler.2003. Fundametals of Information Studies. New York: Neal-Schuman Publishers.
Turner, J. C.( 1982 ); Towards a Cognitive redefinition of the social group.In . H. Tajfel (ed) social identity and inter group relations Cambridge, Cambridge university press.
Tajfel, H. and Wilkes, A. L. (1963); Classification and quantitative judgment, British Journal of Psychology, 54, 101-114.
Tajfel, Henry (1978); Interindividual behavior an Intergroup Behavior, London. Academic press.
Nie, N. and Hillgus D.S. (2002) The impact of internet use sociability: time – diary findings. IT & Socity, 1 (1): 1 – 20. http://www.ItandSocaiety.org (25.05.2006)
Wellman, B. (2002) Little boxes, glocalization, and networked individualism. In Makoto Tonuble, petesr Van Den, Besselaar and Taru Ishida (Eds) Digital Cities: Computationed and Sociological Approach. Berlin. Springer.