خلاصه پایان نامه تجزیه و تحلیل مصرف آب در استان کرمان با استفاده از داده ستانده منطقه ای با تاکید بر بخش کشاورزی
پایان نامه کارشناسی ارشد در
(مهندسی اقتصاد کشاورزی)
زمستان 1393
چکیده:
خشکسالی از جمله مشکلات عمدهای است، که استان کرمان با آن مواجه است. و در دههی اخیر ابعاد بحرانی پیدا کرده است. جداول داده ستانده هم به عنوان یک چارچوب نظری و هم به عنوان ابزار کاربردی اقتصادی گسترش یافت. و علاوه بر بعد تحلیلی و کاربردی آن، یک چارچوب آماری قوی و منسجم هم از نظر هماهنگی آماری و هم از جهت هماهنگ سازی تعاریف و مفاهیم به شمار میرود. محقق در این پژوهش در پی آن بود، که با استفاده از جدول داده ستانده به این سوالات پاسخ دهد.
کدام زیر بخش کلیدی بخش کشاورزی است؟ آیا زیر بخش تولید جنگل کمترین بهرهوری آب را در بین بخشهای کشاورزی دارد، و تاثیر واردات نهادههای واسطهای و محصولات نهایی با توجه به آب مجازی بر بهبود بهرهوری آب چگونه است؟
نتایج پژوهش حاکی از آن است، که بیشترین سهم آب در هزینه واسطه مربوط به فعالیت بخش کشاورزی و زیر بخش زراعت و باغداری و کمترین آن مربوط به بخش خدمات و زیر بخش رستوران است. همچنین بیشترین ارزش افزوده ایجاد شده به ازای یک میلیون ریال آب به ترتیب مربوط به بخش خدمات و زیر بخش رستوران و کمترین آن مربوط به فعالیت بخش کشاورزی و زیر بخش زراعت و باغداری است. با توجه به رتبه زیر بخشها در پیوندهای پسین و پیشین و نیز رتبه آنها در بهرهوری زیر بخش ماهیگیری به عنوان زیر بخش کلیدی بخش کشاورزی تعیین شد. و زیر بخشهای کشاورزی با وارد کردن آب مجازی باعث افزایش بهرهوری در مصرف آب میشدند.
کلمات کلیدی:ارزش افزوده، بهرهوری، جدول داده ستانده، پیوندهای پسین، پیوندهای پیشین
فصل اول
مقدمه و کلیات
-1- مقدمه
آب گرانبهاترین ثروتی است، که در اختیار بشر قرار گرفته است. بخصوص در استان کرمان که سطح وسیعی از آن مناطق خشک و کویر در بر گرفته است. با توجه خشکسالیهای اخیر اهمیت آب به عنوان یک نهادهی حیاطی پیش از پیش مشخص شده است.(میرزایی، 1386) تجزیه و تحلیل مصرف آب در بخش کشاورزی با توجه به موقعیتی که استان کرمان دارد، و سطح وسیعی از آن را مناطق خشک و کویری تشکیل داده است، از اهمیت بسیار بالای برخوردار است. در بخش کشاورزی مقدار زیادی آب از طریق چاهها تامین میشود. و در اختیار کشاورز قرار میگیرد، که هیچ گونه مدیریتی بر نحوه مصرف آن ندارد. آیا کشاورز به میزان آبی که استفاده میکند، اشراف کامل دارد؟
در استان کرمان سفرههای آب شیرین و زیر زمینی را از دست داده است. امروزه در استان کرمان توسعه یک متر کشاورزی هیچ توجیه عقلی و فنی ندارد. مصرف بیرویه آب در بخش کشاورزی و استفاده نکردن از تکنولوژی روز و آبیاری نوین از اعمال دچار شدن به وضعیت کنونی است. با توجه به پایین بودن تعرفه و قیمت غیر اقتصادی آب ما را در از بین بردن منابع آبی در همهی بخشها با یکدیگر مسابقه گذاشتیم، و روز به روز در بد تر شدن منابع آبی گام بر میداریم. و باید برای این وضعیت نگران کننده آب در استان کرمان چاره اندیشی شود.
بهرهگیری از روشهای نوین کشاورزی و استفاده بهینه از آب، عوامل حیاتی برای نیل به هدف تامین غذای جمعیت درحال افزایش دنیا است. طبق برآوردها، در 30 سال آینده مردم جهان نیازمند 60 درصد غذای بیشتر خواهند بود. بخش قابل توجهی از این افزایش تولید، حاصل کشت متراکم (استفاده از زمین کمتر برای تولید بیشتر) که نیازمند آبیاری است، خواهند بود. یکی از عوامل اصلی و محدود کنندهی توسعه بخش کشاورزی ایران نهاده آب میباشد. و در صورتی که محدودیت آب وجود نداشت، 30 تا 50 میلیون هکتار از اراضی کشور قابلیت کشت و زرع بود.(میرزایی، 1386)
جداول داده ستانده به دلیل قدرت ویژه تحلیل داده ستانده در امر برنامهریزی اقتصادی روز به روز کاربرد فزایندهای پیدا کرده است. از جمله عواملی که منجر به استفاده از این تکنیک شد، عبارتند از:
به دلیل وجود روابط بین بخشی در گروه وسیعی از بخشهای اقتصادی، جداول داده ستانده از استحکام و قوای درونی خوبی برخوردار است. از آنجا که این روابط در جدول داده ستانده با ارقام متعددی قابل کنترل است، قابلیت اطمینان آن بسیار بالا است. و از طرف دیگر ضرائب ثابت و استراتژیک فنی در یک دوره این ساختار درونی را مستحکمتر میکند. (فرمانی، 1390)
منحصر به فرد بودن جوابهای به دست آمده از حل مدلهای داده ستانده از مزایایی است، که در مقایسه با معادلات اقتصاد سنجی این روش را ارجح ساخته است. و این ویژگی ناشی از مقطعی بودن اطلاعات داده ستانده در مقایسه با اطلاعات سریهای زمانی روابط اقتصاد سنجی است. (فرمانی، 1390)
در جدول داده ستانده آمارهای متغیرهای اقتصادی در یک نظم منطقی هم کلیت اقتصاد را نشان میدهد. و هم ارتباط میان بخشی در تمام بخشها نشان میدهد. و هیچ یک از بخشها را ثابت فرض نمیکند، و یا کنار نمیگذارد. (فرمانی، 1390)
از دیگر مزایای تحلیل داده ستانده نشان دادن چگونگی روند تغییرات ساختاری در کل اقتصاد و تکنولوژی تولید است. که این بخش از تکنیک داده ستانده جهت مطالعات تغییرات ساختاری بکار میرود. (فرمانی، 1390)
در تحقیق حاضر با در نظر گرفتن روابط بین بخشی موجود در جدول داده ستانده استان کرمان به تجریه و تحلیل مصرف آب پرداخته شد.
1-2- بیان مساله و سوالات اصلی تحقیق
استان کرمان با وسعت 183 هزار کلیومتر مربع که متوسط بارندگی این استان 140 میلیمتر در 50 سال گذشته بوده است، و در مقایسه با میانگین بارندگی در کشور که حدود 250 میلی متر میباشد،کمتر میباشد.(محمودی و همکاران) در واقع این اعداد قبل از خشکسالی است، که حادث شده است. قریب 14 سال خشکسالی است. و متاسفانه سال آبی 91-90 در بدترین شرایط قرار گرفت. اکثر بارندگی در بهمن و اسفند بوده است. هر چه بازهی بارندگی کوتاهمدت باشد، باعث روان آب و سیلابی شدن رودخانههای فصلی خواهد شد. اگر شرایطی بود که بارندگی به مرور زمان اتفاق بیافتد، این بارش بیشتر جذب سفرههای زیرزمینی خواهد شد. سال 91-90 با 100 میلیمتر بارندگی دربازهی زمانی کوتاه مدت، سال بسیار بدی از لحاظ بارندگی بود. حتی اگر متوسط بارندگی را 140 میلیمتری که گزارش واحد مطالعات است، را در نظر بگیریم 25 میلیارد متر مکعب میزان حجم بارش سالیانه است، که از این میزان به دلیل وسعت، گرم و خشک و کویری بودن استان، 18 میلیارد متر مکعب تبخیر میشود. 4/1 میلیارد متر مکعب به صورت روان آب و 85/3 میلیارد متر مکعب جذب مستقیم سفرههای آب زیرزمینی و 75/1 میلیارد متر مکعب جذب غیر مستقیم است. و جمع کل جذب مستقیم و غیر مستقیم 6/5 میلیارد متر مکعب است . متاسفانه برداشت از سفرههای آب زیرزمینی 7/6 میلیارد متر مکعب است. یعنی 14 سال پیش بیلان منفی آب استان 1/1 میلیارد متر مکعب بوده است.(شرکت آب منطقهای کرمان،1391)
هدر رفت آب در ایران بیش از میانگین جهانی است. و براساس گزارشات موجود میزان هدر رفت آب در کشور ما 28 تا 30 درصد است، درحالی که این مقدار در دنیا 9 تا 12 درصد گزارش شده است، که یکی از عوامل اصلی آن برداشتهای غیرمجاز از شبکه آب رسانی و فرسودگی تاسیسات آب و شبکههای آبرسانی است. اصلاح الگوی مصرف، تنها راه برای گذر از بحران کم آبی، باتوجه به سنتی بودن کشاورزی در کشور و همچنین کاهش منابع آبی، اصلاح الگوی مصرف در بخشهای مختلف، مناسبترین و منطقیترین راه حل برای گذر از بحرانهای موجود به نظر میرسد. (گروه بهینه سازی مصرف انرژی، (eecm.ir
کمبود آب در سالهای گذشته در این استان و تقاضای نامنظم و پراکندگی آن در هر فصل باعث شده است، تا نتوان برنامه ریزی صحیحی در جهت واگذاری آب به کشاورزان انجام داد. از آنجا که سهم بالای مصرف آب در بخش کشاورزی، کشور را با بحران کم آبی مواجه کرده در حال حاضر پتانسیل آبی استان دیگر پاسخگوی نیازهای رو به رشد تقاضای آب در این بخش نیست. لذا مدیریت منابع و بهینه سازی مصرف آب در بخش کشاورزی تنها راهکار مقابله با بحران کم آبی است. و از طرف دیگر استان کرمان با کمبود شدید آب در دهههای اخیر روبرو بوده است، لذا در صورتی که بتوان مصرف آب را تجزیه و تحلیل نمود، و رابطه آن را با بهرهوری پیدا کرد. میتوان به طور دقیقتری کشاورزی را در مورد چگونگی مصرف آب راهنمایی کرد.
سوالات تحقیق:
آیا زیر بخش ماهیگیری از نظر تولید زیر بخش کلیدی بخش کشاورزی است؟
آیا زیر بخش تولید جنگل کمترین بهرهوری آب را در بین بخشهای کشاورزی دارد؟
آیا واردات نهادههای واسطهای و محصولات نهایی با توجه به آب مجازی میتواند باعث بهبود بهرهوری آب در بخش کشاورزی شود؟
هر منطقه از بخشهای اقتصادی بسیار متعددی تشکیل شده است، که ارتباط و وابستگی بین آنها ساختار اصلی اقتصاد منطقه را تشکیل میدهد. مسلما هر گونه شوک دارای منشا داخلی یا خارجی بر کلیه بخشها تاثیر میگذارد.
به طور کلی به مجموعهای از اطلاعات که ویژگیهای ساختاری یک نظام اقتصادی را توصیف کند، جداول داده ستانده گفته میشود. (مرکز آمار ایران، 1381)
1-3- اهداف تحقیق
این پژوهش در صدد آن است، که با استفاده از جدول داده ستانده به تحلیل مصرف آب در بخش کشاورزی بپردازد. بگونهای که بتوان راهکارهایی برای جلوگیری از هدر رفت آب که یک کالای کمیاب و اقتصادی است، پیدا کرد. به عبارت دیگر در این تحقیق در صدد هستیم، موارد زیر را محاسبه کنیم:
تعیین زیر بخش کلیدی بخش کشاورزی از نظر تولید
محاسبه بهرهوری آب در زیر بخشهای کشاورزی
محاسبه آب مجازی در زیر بخشهای اقتصادی
1-4- فرضیه ها
بخش ماهیگیری بخش کلیدی بخش کشاورزی از نظر تولید است.
زیر بخش تولید جنگل کمترین بهرهوری آب را در بین بخشهای کشاورزی دارد.
واردات نهادههای واسطهای و محصولات نهایی با توجه به آب مجازی میتواند باعث بهبود بهرهوری آب در بخش کشاورزی شود.
1-5- ضرورت و اهمیت تحقیق
استان کرمان از لحاظ منابع آبی جز استانهای فقیر کشور محسوب میشود. در حالی که یکی از قطبهای کشاورزی در ایران به شمار میرود. درصد قابل توجهی از آب نیز در بخش کشاورزی استفاده میشود، اکثرا آبیاری کشاورزی به صورت غرقابی بوده و درامد کشاورزان نیز اندک میباشد. کشاورزان در زمینهی مصرف آب باید قادر به درک این نکته باشند، که آب به عنوان یک کالای بسیار با ارزش و نیز بسیار کمیاب میباشد. از اینرو برای کاستن از مصرف آب و بحرانهای وابسته به آن مدرنیته کردن روشهای آبیاری میتواند مفید واقع شود. دولت میتواند در چارچوب سیاستهای مصرف آب نتایج عادلانهای در صورتی که تاکید آن بر کاهش مصرف بیرویهی آب باشد، شکل دهد. این خود نیازمند درک اهمیت مصرف آب بخصوص در بخش کشاورزی میباشد. دغدغهی اصلی این پژوهش نشان دادن نحوه مصرف آب در بخش کشاورزی است، تا زمینهی ایجاد روشهای مناسب در جهت مصرف بهینه آب را فراهم نماید. یا حتی الامکان تسهیلاتی از سوی دولت در اختیار کشاورزان قرار بگیرد. و این امید به کشاورزان کم سواد بدهد، تا آب را به صورت بهینه مصرف کنند. حال باید دید که چه عوامل تاثیر گذاری وجود دارد، که باعث گسترش روشهای نوین آبیاری در بخش کشاورزی شود، تا با تقویت این عوامل موثر و کاهش عوامل منفی به اهداف بلند مدت در زمینه حفظ و مصرف بهینه منابع آب شود.
1-6- روش تحقیق و تکنیک اجرایی
فهرست پایان نامه تجزیه و تحلیل مصرف آب در استان کرمان با استفاده از داده ستانده منطقه ای با تاکید بر بخش کشاورزی
فصل اول کلیات......................................................................................................................................... 1
– مقدمه................................................................................................................................................................... 2
1-2- بیان مساله و سوالات اصلی تحقیق.....................................................................................................................................3
1-3- اهداف تحقیق...........................................................................................................................................................................5
1-4- فرضیه ها...................................................................................................................................................................................5
1-5- ضرورت و اهمیت تحقیق........................................................................................................................................................5
1-6- روش تحقیق و تکنیک اجرایی...............................................................................................................................................6
1-7- روش و ابزار گردآوری اطلاعات..............................................................................................................................................7
1-8- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات...............................................................................................................................................7
1-9- تعریف واژگان کلیدی.............................................................................................................................................................8
1-10- پیشینهی تحقیق................................................................................................................................................................10
1-11- کاربردها...............................................................................................................................................................................12
1-12- استفاده کنندگان از نتایج تحقیق..................................................................................................................................12
1-13- نوآوری تحقیق....................................................................................................................................................................12
1=14- قلمرو مکانی مطالعه.........................................................................................................................................................13
فصل دوم ادبیات موضوع و پیشینه تحقیق.................................................................................................14
2-1- مقدمه......................................................................................................................................................................................15
2-2- وضعیت منابع آب ایران.......................................................................................................................................................15
2=3- وضعیت منابع آب کرمان....................................................................................................................................................19
2-4- موقعیت جغرافیایی استان کرمان.......................................................................................................................................20
2-5- دریاچهها.................................................................................................................................................................................21
2-6-رودخانهها.................................................................................................................................................................................21 2-7- موقعیت اقلیمی استان کرمان.............................................................................................................................................22
2-8- سیر تکاملی جدول داده ستانده..........................................................................................................................................23
2-9- پیشینه جدول داده ستانده در ایران...............................................................................................................................25
2-10- کاربردهای جدول داده ستانده........................................................................................................................................26
2-10-1- کاربرد جدول داده ستانده در برنامهریزی کلان................................................................................................27
2-10-2- کاربرد جدول داده ستانده در برنامه ریزی بخشها.........................................................................................29
2-10-3- کاربرد جدول داده ستانده در برنامهریزی منطقهای..........................................................................................29
2-10-4- کاربرد جدول داده ستانده در شناسایی بخشهای مهم و کلیدی اقتصاد......................................................30
2-11- روش های تهیهی جدول داده ستانده.............................................................................................................................30
2-11-1- جداول داده ستانده پولی یا فیزیکی.....................................................................................................................30
2-11-2- جداول داده ستانده و حسابهای ملی.................................................................................................................31
2-12- فرایند محاسبه و به روزرسانی جدول داده ستانده.......................................................................................................31
2-12-1- اصول و مبانی روش راس........................................................................................................................................32
2-12-1- اصول و مبانی روش راس تعدیلشده...................................................................................................................32
2-13- مطالعات انجامشده در داخل کشور..............................................................................................................................32
2-14- مطالعات انجامشده در خارج کشور..............................................................................................................................35
2-15- نقدی بر مطالعات گذشته و نوآوری تحقیق حاضر........................................................................................................43
2-16- جمعبندی و نتیجه گیری................................................................................................................................................43
فصل سوم روش تحقیق...............................................................................................................................46
3-1- مقدمه......................................................................................................................................................................................47
3-2- جدول داده ستاده.................................................................................................................................................................47
3-3- فرضهای جدول داده ستانده..............................................................................................................................................48
3-4- ماهیت جدول داده ستاده....................................................................................................................................................48
3-5- جدول داده ستاده و حسابهای ملی.................................................................................................................................50
3-6- ماتریس ضرائب فنی..............................................................................................................................................................51
3-7- ماتریس لئونتیف....................................................................................................................................................................52
3-8- تعیین سطح تولید بخشها..................................................................................................................................................54
3-9- تعیین واردات.........................................................................................................................................................................54
3-10- پیوندهای پسین و پیشین.................................................................................................................................................55
3-10-1- ضریب پیوستگی پسین......................................................................................................................................55
3-10-2- ضریب پیوستگی پیشین......................................................................................................................................56
3-11- بهرهوری آب........................................................................................................................................................................56
3-12- محاسبه آب مجازی............................................................................................................................................................56
3-13- جمعبندی و نتیجهگیری.................................................................................................................................................57
فصل چهارم تجزیه و تحلیل........................................................................................................................59
4-1- مقدمه......................................................................................................................................................................................60
4-2- مدریت آب.............................................................................................................................................................................60
4-3- تحلیل مصرف آب.................................................................................................................................................................63
4-3-1- سناریو 15 درصد.....................................................................................................................................................65
4-3-2- سناریو 20 درصد.....................................................................................................................................................65
4-4- بررسی جایگاه بخش های اقتصادی در استان کرمان...................................................................................................65
4-5- بررسی بهرهوری آب و سهم آب در هزینهی واسطهی بخشها....................................................................................67
4-5-1- بهرهوری........................................................................................................................................................................67
4-6- محاسبه و تحلیل واردات و آب مجازی...............................................................................................................................69
4-6-1- آب مجازی..................................................................................................................................................................69
4-6-2- روش به دست آوردن ماتریس آب.........................................................................................................................69
- بررسی و تحلیل پیوندهای پسین و پیشین بخشهای اقتصادی............................................................................72 4-7
4-7-1- ضریب پیوستگی پسین..............................................................................................................................................72
4-7-2- ضریب پیوستگی پیشین..........................................................................................................................................73
4-8- جمع بندی و نتیجه گیری.................................................................................................................................................75
فصل پنجم نتیجه گیری و پیشنهادات.......................................................................................................77
5-1- خلاصه و نتیجه گیری..........................................................................................................................................................78
5-2- نتایج به دست آمده از تحقیق..............................................................................................................................................78
5-2-1- فرضیه اول...................................................................................................................................................................79
5-2-2- فرضیه دوم...................................................................................................................................................................79
5-2-3- فرضیه سوم..................................................................................................................................................................80
5-3- محدودیتهای تحقیق..........................................................................................................................................................80
5-4- پیشنهادات..............................................................................................................................................................................81
5-5- پیشنهادات برای مطالعات بعد...........................................................................................................................................82
منابع.............................................................................................................................................................84
پیوستها......................................................................................................................................................89