پایان نامه مقطع کارشناسی
رشته داروسازی
بررسی شیمی دارویی، تاریخچه و تکامل داروشناسی، طبقهبندی داروها، مواد مؤثره گیاهان دارویی، فرآیند سنتز و فرمولاسیون دارو و تاریخچه و فعالیتهای تحقیق و توسعه شرکت داروسازی الحاوی.
مقدمه:
شیمی دارویی یکی از رشتههای میانرشتهای علوم دارویی است که با بهکارگیری اصول شیمی و زیستشناسی، زمینه شناخت، تهیه و ایجاد مواد درمانی را فراهم میکند. شیمیداروییدان علاوه بر برخورداری از دانش مناسب در شیمی آلی، باید با اصول علوم زیستی، بهویژه بیوشیمی و فارماکولوژی نیز آشنایی داشته باشد. ارتباط شیمی دارویی با علوم مختلف موجب شده است که این رشته در روند شناخت مواد مؤثر دارویی، بررسی خواص آنها و دستیابی به فرآوردههای درمانی اهمیت ویژهای داشته باشد.
تکامل شیمی دارویی و درمان با مواد شیمیایی سابقهای بسیار طولانی دارد و آغاز آن به دورههایی پیش از ثبت تاریخ پزشکی بازمیگردد. در مراحل ابتدایی، بسیاری از مواد دارویی ارزشمند از طبیعت به دست میآمدند، زیرا فرآیندهای شیمیایی هنوز به اندازه کافی تکامل نیافته بودند. بخش مهمی از موفقیتهای اولیه در جستجوی مواد شیمیایی مؤثر، مربوط به مقابله با بیماریهای عفونی بود و در برابر بیماریهای همراه با پیری مانند افزایش خون و سرطان، موفقیت کمتری حاصل شد. در حدود ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد، امپراطور شنگ نونگ داروی خام چانگ شان را برای درمان مالاریا معرفی کرد و در سال ۵۰ میلادی نیز پلینی استفاده از آسپیدیوم را در بیماریهای انگلی مطرح نمود.
در قرنهای گذشته، روشهای مختلفی برای درمان بیماریها مورد استفاده قرار گرفت که بسیاری از آنها بر پایه تجربه، اعتقادات و شناخت محدود از سازوکار اثر مواد قرار داشتند. جالینوس از جمله شخصیتهای مهم تاریخ داروشناسی بود و استفاده از مقادیر جزئی مواد طبیعی در درمان بیماریها، که از قرن دوم میلادی آغاز شده بود، مدت زیادی ادامه یافت. ترکیبات حاصل از فرآوردههای گیاهی که بعدها به عنوان ترکیبات جالینوسی یا گالینکی شناخته شدند، بخش مهمی از تاریخ داروسازی را تشکیل دادند.
با گذشت زمان، نقش دانشمندان رشتههای مختلف در توسعه شیمی دارویی افزایش یافت. لرد لیستر فنل را برای نخستین بار در جراحیهای سترون به کار برد. همچنین دانشمندانی در حوزه شیمی آلی و داروسازی در پیشرفت این رشته نقش داشتند. الیور کام، مدیر علمی شرکت پارک دیویس، از افرادی بود که علاوه بر دانش شیمی آلی، در زمینه فارماکولوژی نیز فعالیت داشت و در ایجاد یا تشویق به ایجاد تعداد قابل ملاحظهای از مواد دارویی مؤثر نقش ایفا کرد. از میان افرادی که در دانشگاهها رهبری شیمی دارویی را بر عهده داشتند، پروفسور ف.ف. بلانک، استاد دانشگاه میشیگان، از چهرههای مهم این حوزه بود. او دوره دکترای فلسفی در رشته شیمی دارویی را در آمریکا برقرار کرد و در برنامه آموزشی خود بر سنتز تأکید داشت. تعداد ۷۸ دانشجو تحت راهنمایی او موفق به دریافت درجه دکترا شدند.
داروها را میتوان بر اساس اصول مختلفی طبقهبندی کرد که از جمله مهمترین آنها طبقهبندی بر اساس ساختمان شیمیایی و طبقهبندی بر اساس اثر فارماکولوژیکی است. این شیوههای طبقهبندی امکان بررسی داروها را از جنبههای مختلف فراهم میکنند و در مطالعه و شناخت فرآوردههای دارویی مورد توجه قرار میگیرند.
فارماکولوژی یا داروشناسی نیز یکی از علوم مرتبط با دارو است. واژه فارماکولوژی از دو واژه یونانی فارماکون به معنی دارو و لژین به معنی بحث کردن گرفته شده است. فارماکولوژی رشتهای است که خواص فیزیکی و شیمیایی داروها، اثرات آنها، موارد استعمال، اشکال دارویی، عوارض، درمان مسمومیت و روش و مقدار مصرف ترکیبات مختلف دارویی را مورد بررسی قرار میدهد. مطالعه داروها و بررسی خواص آنها سابقهای طولانی دارد و از زمانهای بسیار قدیم، انسان از گیاهان مختلف برای درمان بیماریها استفاده میکرده است.
در گذشته، شناخت داروها بیشتر به صورت تجربی انجام میشد و بدون آگاهی دقیق از طرز اثر آنها، با توجه به خواص درمانی ظاهری مورد استفاده قرار میگرفتند. در این دوره، خرافات، موهومات و برداشتهای شخصی نیز در شناخت و مصرف داروها تأثیر داشتند. برای نمونه، فیثاغورث در قرن ششم تصور میکرد که نگه داشتن شست در دست میتواند از بیماری صرع پیشگیری کند. چینیهای قدیم نیز دندانهای اژدها را برای درمان تشنج مصرف میکردند، در حالی که بعدها مشخص شد کلسیم، که ماده اصلی تشکیلدهنده استخوان است، در درمان بیماری تتانی مؤثر میباشد. همچنین گوآتر یا بزرگ شدن غده تیروئید با استفاده از اسفنجهای طبیعی سوخته درمان میشد و بعدها مشخص شد که این اسفنجها حاوی ید هستند.
در دوره امپراطوری رم، دانشمندانی مانند دیسکوریدس به طبقهبندی نباتات دارویی و تعیین مصارف درمانی آنها پرداختند. جالینوس نیز اثرات درمانی تعداد زیادی از گیاهان دارویی و فرآوردههای آنها را بررسی کرد. پس از انحطاط امپراطوری رم، مرکز علم و دانش به خاورمیانه منتقل شد و ابوعلی سینا تحقیقات و مطالعات ارزندهای درباره خواص و مصارف داروهای مختلف انجام داد. کتابها و نوشتههای او تا قرن پانزدهم میلادی از مهمترین منابع اطلاعات پزشکی و دارویی به شمار میرفتند.
بررسی علمی داروها، بهویژه تعیین مواد مؤثره گیاهان دارویی و شناسایی آلکالوئیدها و گلوکوزیدها، از اواخر قرن هفدهم آغاز شد. با توسعه علوم مختلف، بررسی داروها از حالت تجربی فاصله گرفت و به یک فرآیند علمی و تخصصی تبدیل شد. امروزه تهیه و تعیین موارد استعمال درمانی داروها به وسیله گروهی از کارشناسان علوم پزشکی، داروسازی، بیولوژی، باکتریولوژی، شیمی و فیزیک انجام میشود. فرآوردههای گیاهی خام ابتدا در آزمایشگاه بررسی و تجزیه شده و مواد مؤثره آنها جدا میشوند. سپس ساختمان شیمیایی و خواص این مواد به طور دقیق مشخص شده و روشهای مناسب برای تهیه آنها از راه سنتز تعیین میشود. این فرآیند امکان تهیه مقدار مورد نیاز دارو را در مدت نسبتاً کوتاه و با قیمت کمتر از نوع طبیعی آن فراهم میکند و همچنین درجه خلوص محصول را افزایش میدهد.
بخش دیگری از متن به تاریخچه و فعالیتهای شرکت داروسازی الحاوی اختصاص دارد. این شرکت در تاریخ ۱۷ اردیبهشت ۱۳۴۵ تحت شماره ۱۰۶۲۷ با نام شرکت پارک دیویس به ثبت رسید. نام شرکت در سال ۱۳۶۰ به الحاوی تغییر کرد و در سال ۱۳۷۳ نیز به شرکت الحاوی سهامی عام تبدیل شد. موضوع فعالیت شرکت بر اساس اساسنامه شامل ساخت، تهیه، ترکیب، خرید و فروش ادویه و دواجات، مواد شیمیایی و دارویی، لوازم زخمبندی و کالاهای مورد نیاز طبی و بیمارستانی و همچنین فعالیتهای صنعتی، بازرگانی و مالی بود.
در سالهای پس از آن، مدیریت شرکت با توجه به شرایط موجود و مصوبات مربوط، تغییراتی را در ساختار مالکیت شرکت تجربه کرد. در فروردین ۱۳۶۲ موافقتنامهای میان نمایندگان دولت جمهوری اسلامی ایران و شرکت وارنر لاسرت، سهامدار سابق شرکت، منعقد شد و دولت ایران با پرداخت مبلغ ۳۶۴۲۸۷۰ دلار آمریکا مالک سهام خارجی شرکت گردید. سپس در چارچوب سیاست واگذاری سهام متعلق به دولت و سازمانها و شرکتهای دولتی، بخشی از سهام شرکت در سال ۱۳۷۳ به بخش خصوصی واگذار شد و شرکت به صورت سهامی عام ثبت گردید.
فعالیتهای تحقیق و توسعه شرکت الحاوی بخش مهم دیگری از فعالیتهای آن را تشکیل میدهد. از جمله فعالیتهای انجامشده میتوان به صدور پروانه ساخت قرص متیل متازول، شربت دیسیکلومین و شربت فرو سولفات اشاره کرد. همچنین اصلاح و تغییر فرمولاسیون برخی فرآوردهها، از جمله شربت بلادونا پیبی، قرص آلومینیوم امجی و امجیاس و شربت هیدرامین کامپاند، انجام گرفته است.
شرکت در زمینه فرآوردههای جدید نیز فعالیت داشته و برای ۱۱ نوع فرآورده جدید موافقت اصولی دریافت کرده است. این فرآوردهها شامل قطره فرو سولفات، قطره مولتیویتامین به اضافه آهن، قطره A+D، قطره دکسترومتورفان، قرص سیپرومپتادین، قرص آرتان، قرص ایزونیازید Pr، قرص تفول، قطره آهن، قطره مولتیویتامین با آهن و قرص نالتروکسن بودهاند. برای برخی از این محصولات فرمولاسیون انجام شده و برای برخی دیگر پرونده تکمیل و به وزارت بهداشت ارسال شده است.
شرکت الحاوی علاوه بر فعالیتهای تحقیق و توسعه، در زمینه کشت و داشت گیاهان دارویی و استخراج مواد اولیه از منابع گیاهی نیز فعالیت داشته و این اقدامات به طرح صنعتی استخراج مواد اولیه از منشاء گیاهی منتهی شده است. همچنین شرکت در جهت اجرای طرحهای اقماری جدید گام برداشته که از نتایج آن ساخت کارخانه داروسازی امین در اصفهان بوده است. این اقدام تجربهای جدید در زمینه احداث کارخانه داروسازی برای شرکت ایجاد کرد.
صادرات نیز یکی دیگر از فعالیتهای شرکت الحاوی بوده است. شرکت با تکمیل ۹ پرونده صادراتی موفق به دریافت تأییدیه وزارت بهداری شد و برای بازاریابی جهانی محصولات خود اقداماتی انجام داد. در کنار فعالیتهای صنعتی و دارویی، شرکت به فعالیتهای فرهنگی نیز توجه داشته و اقدام به ترجمه جلد اول کتاب «الحاوی» نوشته حکیم ذکریای رازی کرده است.
در نهایت، بخشهای تولیدی شرکت با توجه به ماهیت خط تولید و ویژگیهای مراحل مختلف تولید تعیین و تقسیمبندی میشوند. مجموعه فعالیتهای مطرحشده در این متن نشان میدهد که شیمی دارویی، فارماکولوژی، تحقیق و توسعه، تولید دارو، استخراج مواد اولیه گیاهی و فعالیتهای علمی و صنعتی، بخشهای مرتبطی از فرآیند شناخت و تهیه فرآوردههای دارویی را تشکیل میدهند.