پایان نامه ارائه مدل برنامه ریزی امکانی استوار چند هدفه برای لجستیک امداد بلایا

پایان‌نامه یا رساله برای دریافت درجه کارشناسی ارشد

در رشته مهندسی صنایع گرایش سیستم های اقتصادی- اجتماعی

شهریورماه    1393 

چکیده

وقوع حوادث غیر مترقبه و فجایع طبیعی و اثرات ناشی از وقوع آنها جوامع کنونی را ملزم به انجام برنامه ریزی های لازم جهت امدادرسانی در وقوع چنین بحران هایی می نماید که انجام این کار با چالش هایی نظیر آسیب دیدن زیرساخت های حمل و نقل، مسدود شدن راه های ارتباطی، دشوار شدن ایجاد هماهنگی بین عوامل مختلف و ... روبروست. یکی از استراتژی‌های مهم لجستیکی جهت بهبود عملکرد و کاهش زمان تاخیر، مکان‌یابی و ایجاد مراکز توزیع امداد در نزدیکی این مناطق آسیب‌پذیر می‌باشد. لذا وجود مراکز توزیع در محل‌های مناسب از شبکه، که بتوانند تقاضای ایجاد شده در این شرایط را به صورت مناسبی پوشش دهند، درانجام موفق عملیات امداد و نجات، بسیار حائز اهمیت است و در تمام موارد ذکر شده، ضعف در انتخاب مکان مناسب احتمال اتلاف سرمایه را بالاتر خواهد برد و نهایتاً منجر به خسارات و صدمات جانی فراوانی خواهد شد. بدین منظور هدف از این تحقیق بررسی نقاط کاندید به عنوان مراکز توزیع امداد است تا اینکه محل استقرار مراکز از بین یک مجموعه مراکز توزیع کاندید انتخاب می شود.

 اما از آنجایی که معمولا کمبود منابع، کالا و وسایل حمل و نقل جهت امدادرسانی بهینه وجود دارد، انجام برنامه ریزی و ارائه مدلی جهت پاسخگویی کارا و اثربخش با توجه به منابع موجود از جایگاه خاصی برخوردار است. در این میان، مساله بسیار مهم توزیع به موقع اقلام و خدمات مورد نیاز بین آسیب دیدگان و حفظ جان آنها می باشد. همچپنین در مدیریت بلایا، اغلب داده ها غیر قطعی هستند، بدین منظور این تحقیق به ارائه مدلی از برنامه ریزی امکانی استوار در شرایط بحران با حضور عدم قطعیت می پردازد و در پایان تحقیق یک مقاسیه بین روش های حل برنامه ریزی امکانی استوار با استفاده از یک مطالعه موردی با استفاده از نرم افزار 23.5 GAMS و با روش LP-metric مشخص شده است .

ما نتیجه گرفتیم که عملکرد مدل HWRPP از دیگر مدل ها بهتر می باشد و شهرهای گرگان، قزوین و ساری بهترین مکان برای مراکز توزیع امداد جهت باز شدن می باشند.

واژه‌های کلیدی :

روش های حل

Solution Methods

برنامه ریزی فازی

fuzzy programming

برنامه ریزی امکانی استوار

Robust possibilistic programming

عدم قطعیت

Uncertainty

مکان یابی تسهیلات

Facility location

لجستیک امداد

relief logistics

بلایا

Disaster

فصل اول

بیان مسئله و کلیات تحقیق

1- تعاریف کلی از حوزه تحت بررسی

بلایا و انواع آن

نویسندگان مختلف تعاریف متفاوتی از بلا ارائه کردند . در این قسمت به برخی از این تعاریف اشاره خواهیم کرد.

اصطلاح "بلا" معمولا برای خرابی در عملیات های عادی یک جامعه که اثرات منفی قابل توجهی بر روی افراد، کارهای آنها، محیط آنها دارد و نیازهای به وجود آمده از ظرفیت پاسخ محلی تجاوز می کنند، به کار برده می شود]1[.

مرکز تحقیقات اپیدمولوژی بلایا، بلا را به عنوان یک وضعیت یا حادثه ای که از ظرفیت محلی تجاوز کرده، و نیازمند درخواست کمک در سطح ملی یا بین المللی می باشد. یک حادثه غیر قابل پیش بینی یا ناگهانی که منجر به خسارات و صدمات زیاد و درد و رنج انسان ها می شود، تعریف می کند]1[.  

سازمان بهداشت جهانی هر حادثه ای که منجر به صدمه، خسارت، ویرانی، اختلال زیست محیطی، مرگ و میر انسان ها، زوال بهداشت عمومی و خدمات بهداشتی شود و نیاز به پاسخ و کمک سریع از خارج از جامعه یا منطقه ی آسیب دیده داشته باشد را به عنوان فاجعه (بلا یا مصیبت) تعریف می کند. زلزله، طوفان، گردباد، خشکسالی، سیل، نشت مواد شیمیایی، حوادث هسته ای و ... جزء بلایا دسته بندی می شوند و همگی اثرات ویرانگر زیادی از نظر صدمات مالی و جانی دارند]2[.

 یک تعریف کلی برای بلایا که توسط استراتژی بین المللی برای کاهش بلایا ارائه شده است، عبارت است از: یک اختلال جدی در عملکرد جامعه، همراه با تهدید برای زندگی انسان ها، سلامتی، دارایی یا محیط زیست افراد، چه در اثر حادثه، چه طبیعی و چه فعالیت های انسانی ایجاد شود. یکی دیگر از تعاریف گسترده برای بلایا عبارت است از: یک اختلال که بر روی سیستم ها اثرات فیزیکی دارد و همه یا قسمتی از اولویت ها و اهداف را تهدید می کند. تا زمانی که سیستم، یا ملت توانایی مقابله با اثرات این حوادث را داشته باشند، این حادثه به یک بلایای بزرگ تبدیل نمی شود. فاجعه باید شرایط اعلام شده برای وضعیت های اضطراری و نیاز به کمک های بین المللی را داشته باشد]3[. فورمن و همکارانش معتقد هستند که بلایا به طور غیر منتظره رخ می دهند و به حادثه ای گفته می شود که منجر به نتایج با مقیاس بزرگ می شود و اثرات خیلی زیادی در پی دارد]4[.

اوزگون]5[ ویژگی های زیر را برای بلایا بیان می کند:

بلایا حوادثی سریع و بزرگ هستند.

بلایا چه از نظر وقوع و چه از نظر پیامدها همراه با عدم قطعیت هستند.

محیط بلایا (از نظر نوع و مقدار نیازها، منابع موجود، دسترسی به زیرساخت ها و ...) یک محیط پویا است.

بلایا حوادث غیر عادی هستند که می توانند به احتمال کم اتفاق بیافتند یا اصلا اتفاق نیافتند.

طبقه بندی های متفاوتی برای بلایا وجود دارند. انواع مختلفی از بلایا را می توان بر اساس طبیعی یا انسان ساز بودن و زمان وقوع آن که سریع یا آهسته اتفاق می افتد شناسایی کرد.

در جدول (1-1) تقسیم بندی رایج بلایا به همراه مثال آورده شده است]3[. 

(جداول و نمودار در فایل اصلی قابل مشاهده است)

چرخه مدیریت جامع بحران

بدون توجه به نوع بحران، مدیریت این وقایع عموما شامل 4 مرحله ترتیبی پیشگیری، آمادگی، پاسخگویی و بازسازی می باشد. پیشگیری اساس مدیریت بحران است و انجام اقداماتی جهت کمک به کاهش و یا جلوگیری از خطرات یک بحران می باشد. این مرحله به علت متمرکز شدن بر روی اقدامات پیشگیرانه بلند مدت برای حذف یا کاهش ریسک ها متفاوت از دیگر مراحل می باشد. فعالیت های آمادگی به مهیا شدن برای پاسخگویی مواقع وقوع بحران کمک می نماید. فاز پاسخگویی دربرگیرنده فعالیت هایی برای بسیج شدن خدمات و کالاها برای ناحیه بحران زده می باشد. بازیابی پس از یک بحران می تواند ماه ها و یا حتی سال ها بطول بیانجامد. خدمات و زیرساخت ها، تسهیلات، جان مردم و معیشت هزاران فرد ممکن است تا مدت ها تحت تاثیر بحران قرار گیرد. بطور خلاصه ماموریت مدیریت بحران در فاز پیش از بحران کاهش زیان های بالقوه، در فاز هنگام بحران واکنش و اعمال کمک فوری و در فاز پس از بحران ترمیم سریع و مناسب خرابی ها می باشد.

فضای بشردوستانه

سازمان های حقوق بشر با سه اصل انسانیت، بی طرفی و انصاف (عدالت) زندگی می کنند. به عبارت دیگر، آنها به هر فردی که نیاز به کمک دارد، در هر جایی بدون تاثیر از اعتقادات متضاد با خود را کمک می کنند و هیچ گروهی از ذینفعان نهایی را بر دیگری ترجیح نمی دهند]9[. بشریت یعنی این که تمام درد و رنجی که در هر جا وجود دارد از بین برود. انصاف بیانگر کمک بدون تبعیض با اولویت نیازهای فوری است. بی طرفی بیانگر امداد بدون تعصب و وابستگی حزبی می باشد]10[. این اصول "فضا" را هم به صورت فیزیکی و هم به صورت مجازی تعریف می کنند، که توانایی انجام کارآمد وظایف در این فضا امکان پذیر باشد. می توان فرض کرد که یک ساختار مثلثی انعطاف پذیر و پویا داریم و شکل (1-2) بیانگر این ساختار است]9[.

شکل (1-2) ساختار فضای بشردوستانه]9[

از نظر فیزیکی، فضای بشردوستانه بیانگر یک منطقه ی آرام است که در آن غیر نظامیان و افراد غیر جنگی و پرسنل امدادی بدون اسلحه، آزادانه حرکت و فعالیت می کنند. رسیدن به اصول بشردوستانه در محیط های پیچیده اغلب بسیار مشکل است، خصوصا در موارد جنگ و درگیری نظامی]9[.

محیط لجستیک بشردوستانه و چالش های آن

برخلاف لجستیک بخش عمومی، کارکنان بشردوستانه معمولا با ناشناخته ها مواجه هستند: چه هنگام، کجا، چه چیزی، چه مقدار، از کجا و در چه زمانی و اینکه در کوتاه مدت بحران پارامترهای پایه ای مورد نیاز برای استقرار یک زنجیره تامین کارا در سطح بسیار بالایی از عدم قطعیت می باشند. برای مثال در بحران سونامی سال 2004 بزرگترین چالش در مقابل تیم های لجستیک بشردوستانه پیچیدگی شرایط عملیاتی جهت کار، تامین کالا به نواحی آسیب دیده بود. بحران هزاران کیلوکتر از خط ساحلی در سراسر کشورهای هند، اندونزی، مالدیو و تایلند را تخریب نمود. دسترسی عادی به این قبیل از ناحیه ها پیش از بحران و در موقعیت عادی نیز بسیار سخت بود زیرا جاده ها اغلب نامناسب بودند و بعد از بحران زیرساخت های اصلی بکلی از بین رفتند. لجستیک بشردوستانه اغلب تحت سطح بالایی از عدم قطعیت برای تقاضا و کالاهای مورد نیاز کار می کند. در محیط لجستیک بشردوستانه کارکنان بشردوستانه اغلب با ذینفعان زیادی شامل تعداد زیادی از کمک دهندگان، واسطه ها، دولت ها، ذینفعان نظامی و نهایی مواجه هستند. نبود هماهنگی در میان سازمان های بشردوستانه در بحران عادی است بطوریکه می تواند صدها سازمان بشردوستانه جهت انجام عملیات های امدادی با دستورات سیاسی متفاوت، ایدوئولوژی ها و اعتقادات مذهبی متفاوت وجود داشته باشد. بزرگترین چالش در این خصوص هم تراز کردن این سازمان ها بدون توجه به اختیارات و اعتقادتشان می باشد]11[.

زنجیره تامین تجاری

 زنجیره های تامین لینک منابع تامین (تامین کنندگان) به صاحبان تقاضا (مشتریان نهایی) می باشند. یکی از قابل توجه ترین تغییرات در الگوهای مدیریت کسب و کار جدید این است که کسب و کارهای انفرادی نمی توانند به مدت طولانی به عنوان یک واحد مستقل تکی رقابت کنند و ترجیح می دهند در قالب یک زنجیره تامین باشند. مفهوم مدیریت زنجیره تامین بر اساس این مفهوم می باشد که زنجیره های تامین نسبت به واحدهای کسب و کار تکی بهتر می توانند با یکدیگر رقابت کنند. یک زنجیره تامین شامل یک سری از ذینفعان شامل تامین کنندگان، سازندگان، توزیع کنندگان، خرده فروش ها و مشتریان می باشد. ساختار زنجیره تامین برای کمپانی های مختلف و حتی در صنایع مشابه می تواند خیلی متفاوت باشد.

زنجیره تامین بشردوستانه

اگر زنجیره تامین تجاری را به عنوان شبکه ای که جریان کالاها، اطلاعات و مالی را از منبع تا مشتری های نهایی شامل می شود تعریف کینم، زنجیره تامین امداد یا بشردوستانه می تواند بصورت کاملا مشابه تعریف شود و به این صورت که شبکه ای برای مدیریت جریان کالاها، اطلاعات و مالی از منابع امدادی تا افراد بحران زده می باشد.

بر خلاف زنجیره های تامین تجاری که ذینفعان صاحبان زنجیره هستند در زنجیره های تامین بشردوستانه هیچ هدف سود محوری وجود نداشته و تکیه سنگین بر نیروهای داوطلب و کمک دهندگان است. استدلال موفقیت در یک زنجیره تامین تجاری به کمک داده های مربوط به سود آسان است اما موفقیت در زنجیره تامین بشردوستانه روشن نیست زیرا داده های گردش وجوه بطور کامل نتایج را تشریح نمی کند، با این وجود مدل های گوناگونی بر اساس حداقل کردن هزینه ( و یا بطور معادل حداکثر کردن منفعت) برای ساخت زنجیره های تامین کارا توسعه داده شده است که می تواند بصورت مستقیم یا با اصلاحاتی برای ساخت این زنجیره ها بکار برده شوند.

مشابه زنجیره های تامین تجاری ساختار زنجیره های تامین بشردوستانه نیز می تواند برای انواع بحران ها و مناطق مختلف متفاوت باشد. برخلاف اکثر زنجیره های تامین تجاری زنجیره های تامین کمک های بشردوستانه اغلب ناپایدار و بی ثبات هستند.

مدیریت زنجیره تامین بشردوستانه

هماهنگی و مدیریت زنجیره تامین بحران مساله ای چالش برانگیز است، چرا که این شبکه تامین بزرگ، پیچیده و با بازیگران متعددی (کمک دهندگان، سازمان های غیر دولتی[1](NGO ها)، دولت ها، بخش نظامی ، تامین کنندگان) می باشد و هماهنگی همه آنها برای همه آیتم های مورد نیازی که باید تحویل دهی شوند، بسیار سخت است. اگرچه تفاوت های فرهنگی، سیاسی، جغرافیایی و تفاوت های تاریخی در بین آنها وجود دارد ولی همکاری و تخصصی کردن وظایف بین  NGOها، بخش نظامی، دولت ها، بخش عمومی در زنجیره تامین بشردوستانه به شدت مورد نیاز می باشد.

مدیریت زنجیره تامین بشردوستانه اثربخش می تواند پاسخگوی اقدامات بسیاری اغلب در یک مقیاس جهانی، با سرعت هرچه ممکن و در یک چارچوب زمانی کوتاه باشد. از این رو زنجیره های تامین بشردوستانه نیازمندند چندگانه، جهانی، پویا و موقتی باشند.