پایان نامه مقایسه صرفی افعال در تاریخ بیهقی و تاریخ جهان گشای جوینی

پایان‌نامه برای دریافت درجه‏ی کارشناسی ارشد

چکیده

«فعل» کلمه‏ای است که انجام دادن کار یا روی دادن حالتی را در یکی از زمان‏های گذشته، حال یا آینده بیان کند. فعل، مهم‏ترین بخش گزاره و مرکز جمله است که با شناسه همراه است.تاریخ بیهقی، یکی از آثار بسیار گرانبهای نثر فارسی است که نثر بینابین آن هم استواری و سادگی عهد سامانی و غزنوی و هم مختصاتی از نثر فنّی را دارد. تاریخ جهانگشا مهم‏ترین اثر عطاملک جوینی است نثر کتاب مصنوع و متکلّف و در زمره‏ی بهترین متون تاریخی بازمانده از عصر مغول است. روش گردآوری مطالب، کتابخانه‏ای و روش تحقیق از نوع توصیفی – تحلیلی می‏باشد. هدف این پژوهش، بررسی مقایسه‏ای صرفی افعال تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشا و نحوه‏ی کاربرد هر یک از افعال در این دو اثر است. از لحاظ آماری بیشترین افعال به کار رفته، ماضی ساده و مضارع ساده و کم‏ترین افعال، فعل‏های آینده، امر و نهی بوده است. افعال مرکب با همکرد «کردن» و «شدن» به وفور یافت می‏شوند و فعل‏های ساده، مرکب و پیشوندی بیشتر به صورت معلوم و گذرا هستند.  

کلید واژه‏ها: فعل، ساخت صرفی، ماضی ساده، مضارع ساده، تاریخ بیهقی، تاریخ جهان گشا.

.مقدمه

زبان، پدیده‏ای اجتماعی است و نمی‏تواند صورت ثابت و واحدی داشته باشد و همواره به تَبعِ دگرگونی و تحوّلات اجتماعی، دستخوش تغییرات می‏شود، در هر دوره از تاریخ ویژگی‏هایی پیدا می‏کرده که شکل آن را از زبانِ دوره‏ی پیش متمایز می‏کند. از این‏رو، می‏توان در بررسی تاریخی هر زبان، مسیر تحوّلات آن را از کهن‏ترین صورت دنبال کرد و تغییرات و قوانین حاکم بر آن را در طول تاریخ تعیین نمود.

زبان به دلیل ماهیّت تحوّل‏پذیرش هرگز ایستا نیست و به همین دلیل، کاوش در آن ایستایی نمی‏شناسد. اگر پویایی را ویژگی دایمی زبان بدانیم مطالعه در قوانین آن نیز باید دایمی باشد.

زبان فارسی یکی از شاخه‏های مهم و اصلی زبان‏های هند و اروپایی است که از قرن‏ها پیش، در جهان به عنوان یک زبان اصیل شناخته شده و مورد توجه قرار گرفته است.

در طی قرون متمادی، به عللی از جمله موقعّیت جغرافیایی خاص ایران و گسترش زبان فارسی در سرزمین‏های پهناور و آمیختگی با زبان‏های دیگر (ترکی، عربی، مغولی و...) در آن تغییراتی حاصل شده، امّا اساس و قالب اصلی آن چندان فرقی نکرده است و به حیات خویش ادامه داده، سبب سرافرازی و بقای جامعه‏ی ایرانی شده است.

جمله سخنی است که دارای دو بخش نهاد و گزاره باشد و هر فعل دارای ویژگی‏هایی مانند مادّه‏، شخص، زمان، وجه، گذر و ناگذر، معلوم و مجهول، ساختمان (ساده و مرکب و پیشوندی)، نمود، افعال کمکی و ... است.

در این پایان‏نامه پس از بیان کلّیات، با بیان شرح حالی از بیهقی و عطاملک جوینی، و ارائه کلّیاتی حول محور موضوع، از جمله تعریف فعل، مادّه، وجه، ساختمان، گذر و ناگذر و سپس انواع ماضی – ساده، استمراری، بعید، نقلی، التزامی – انواع مضارع – مضارع ساده، مضارع اخباری و التزامی – فعل‏های آینده و امر و نهی در دو اثر با هم مقایسه شده و وجوه افتراق و شباهت‏های افعال در قالب جدول و نمودارها توصیف شده است.

به خاطر حجم پایان‏نامه که حدود هزار صفحه شده بود کار به صورت گزینشی صورت گرفت و تعداد انواع افعال به پنجاه مورد تقلیل یافت. در ارائه‏ی آمار و نمودارها همه‏ی افعال استخراج شده آورده شده است.

تاریخ بیهقی به عنوان یک نثر مرسل عالی قرن چهارم و تاریخ جهانگشای جوینی به عنوان یک نثر فنّی و مصنوع قرن هفتم و نحوه‏ی کاربرد افعال در این دو کتاب، مرا به این کار برانگیخت و هم‏چنین راهنمایی‏های استادان ارجمند آقای دکتر علیرضا اقدامی و خانم دکتر اکرم رحمانی در این راه برایم مشوّق خوبی بود.

1-2. کلیّات

1-2-1. بیان مسأله

تاریخ بیهقی معروف به تاریخ مسعودی یکی از آثار بسیار گرانبهای نثر فارسی و هنر نویسندگی ابوالفضل محمدبن حسین بیهقی (470-385) است. وی در این کتاب جلوه‏های زندگی اجتماعی عصر غزنوی را به تصویر کشیده که از سی جلد، شش جلد باقی مانده در برگیرنده‏ی حوادث روزگار پادشاهی امیرمسعود فرزند سلطان محمود غزنوی است علاوه بر این‏گونه مطالب، آگاهی‏های سودمندی از سامانیان، صفاریان، طاهریان و سلجوقیان را می‏توان یافت. نثر این کتاب ساده و مرسل است. علاء الدّوله‏، عطاملک جوینی (681-623) در تاریخ جهانگشا به علل حقیقی شکست خوارزمشاهیان و انقراض مدنیّت ایرانیان در برابر حمله‏ی تاتار و علّت‏های واقعی پیشرفت کار چنگیز خان پرداخته است. مؤلّف کتاب با آن‏که درصدد مدح خانان مغول بوده، از ذکر حقایق تاریخی خودداری نکرده است این کتاب در سه مجلّد به طبع رسیده و نثری فنّی و متکلّف دارد.

تحقیق حاضر در مورد بررسی مقایسه‏ا‏ی صرفی افعال در تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشا و نحوه‏ی کاربرد هر یک از افعال در این دو اثر ارزشمند است.

برای رسیدن به این منظور هر دو کتاب مورد مطالعه‏ی دقیق قرار گرفته و افعال فیش‏برداری شده و سپس مختصات فعلی آن‏ها اعم از مادّه، شخص، زمان‏، وجه‏، گذر و ناگذر‏، معلوم و مجهول، ساده و مرکب و... در قالب جدول و نمودارها توصیف و بیان شده است.

1-2-2. پرسش‏های تحقیق

پرسش‏هایی که در این تحقیق مورد نظر هستند عبارتند از‏:

1- ویژگی‏های صرفی افعال در تاریخ بیهقی کدامند؟

2- ویژگی‏های صرفی افعال در تاریخ جهانگشا چیست؟ 

3- وجه افتراق در تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشا چیست؟ 

4- وجوه اشتراک در تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشا کدامند؟ 

1-2-3.  فرضیه های تحقیق

الف) وجوه افتراق در تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشا:

1- در تاریخ بیهقی آوردن فعل ماضی در محل مضارع برای تأکید

2- وجه اخباری به جای وجه التزامی

3- استعمال فعل‏های ماضی به صیغه‏ی وصفی

4- به جای فعل بسیط‏، فعل مرکب لازم می‏آورد.

5- گاهی در ماضی نقلی به جای فعل‏های کمکی (ام، ای، است، ایم، اید، اند) از فعل معین «باشیدن» استفاده می‏کند.

در تاریخ جهانگشا ماضی نقلی را به طریق التفات، عطف به ماضی مطلق یا ماضی بعید می‏آورد یا به عکس.

6- ماضی نقلی به صیغه‏ی وصفی می‏آید.

7- در جمله‏های متعاطفه حذف فعل به قرینه صورت گرفته است.

8- در تاریخ بیهقی فعل ماضی ساده در محل ماضی نقلی، ماضی التزامی و آینده می‏آید.

9-  در تاریخ جهانگشا فعل ماضی استمراری در محل ماضی نقلی، ماضی ساده و اخباری می‏آید.

10- در تاریخ جهانگشا ماضی نقلی عطف به ماضی مطلق یا ماضی بعید می‏آید یا به عکس.

11- در جهانگشا فعل‏های قدیمی مانند «بُوَد» و «بُوَند» و سایر صیغه‏های مضارع از فعل «بودن» را نمی‏آورد و به جای آن مضارع «باشیدن» را استعمال می‏کند.

12- در تاریخ بیهقی فعل‏ نقلی با ساختاری کهن، که از بن ماضی فعل اصلی + صیغه‏های شش‏گانه فعل کمکی «استیدن» پدید می‏آید.

ب) وجوه اشتراک:

1- در تاریخ بیهقی و جهانگشا حذف افعال به قرینه وجود دارد.

2- استعمال فعل‏های ماضی به صیغه وصفی است.

3- فعل ماضی در محل ماضی استمراری، مضارع ساده و اخباری می‏آید.

4- ماضی استمراری در محل مضارع التزامی می‏آید.

5- استفاده از افعال ربطی «است، بود، شد، گشت، گردید و ...»

6- حذف افعال به قرینه

7- تعدیه افعال به وسیله‏ی «اندن و انیدن»

8- استعمال افعال پیشوندی و مرکب

9- فعل‏های ساده، بیشتر از افعال دیگر است.

10- وجه بیشتر افعال «اخباری» است.

11- از نظر شخص، بیشتر اول شخص و سوم شخص مفرد و جمع‏اند.  

1-2-4. روش تحقیق و مراحل انجام پایان‏نامه

روش تحقیق در این دو اثر بر اساس مطالعه‏ی دقیق صورت گرفته به عبارتی بر اساس روش پژوهش کتابخانه‏ای – تحلیلی است.

ابتدا تمام فصل‏ها و موارد لازم از این دو کتاب استخراج و فیش‏برداری شده است. سپس با مطالعه‏ی کتب و منابع دستورهای تاریخی و نیز مقالات دستوری فعل‏های استخراج شده به دقّت مورد بررسی قرار گرفته‏اند سپس ویژگی‏ها و مختصات آن‏ها طبقه‏بندی و توصیف گردیده و در جدول‏ها و نمودارها ارائه شده است.

1-2-5.ضرورت و هدف تحقیق

مقایسه‏ی صرفی افعال در تاریخ بیهقی به عنوان یک نثر مرسل عالی قرن چهارم که به اوایل دوره‏ی رشد و تکوین زبان دری و تاریخ جهانگشای جوینی به عنوان یک نثر فنّی و دشوار قرن هفتم هستند می‏تواند در توصیف تحّولات تاریخی زبان فارسی بسیار مفید و راه‏گشا باشد.

هدف این است که با نگاهی تاریخی به فعل‏های به کار رفته در این دو اثر بتوانیم در جهت آشنا کردن دوستداران و پژوهشگران زبان فارسی در حوزه‏ی فعل، گامی بسیار اندک و ناچیز برداریم.

1-2-6. پیشینه‏ی تحقیق

تاکنون در مورد مقایسه‏ی صرفی افعال در دو کتاب تاریخ بیهقی و جهانگشای جوینی تحقیقی چه در داخل کشور و چه در خارج از کشور، انجام نگرفته است.

Abstract

Due to the two reasons out of the reasons of prove claim, witness and confession have a special place in the legal system of Iran. Confession refers to the rightful news for the others and making loss to itself, and witness refers to a stranger's news of an affair in favor of one of the parties to the claim and making loss to the other. Some terms have been expressed in the law for the confessor and witness, including that the confessor shall be adult, wise and grown up, and the witness shall be adult and wise too, and the people having no qualities are recognized as an incapacitated person in the law who consist of minors, non-grown up person and insane, which supporting these people is the purpose of legislator. Therefore, the confessor and witness shall have the necessary capacity to confess and bear a witness, and the judge can't issue a command in all affairs just according to their witness and confession. Because these people may sustain a loss to the others and themselves by bearing a witness and confession. Minors can be classified as two groups of undiscerning minor and discerning minor. Undiscerning minor's witness and confession will not be accepted and discerning minor can confess in the affairs that she/he has the necessary competency to do it, and her/his witness will be heard for further information, provided that she/he has reached a certain age. Since an immature person is prohibited from possessing the properties and financial law, so her/his confession is not effective in these affairs. But she/he can accept the free contracts, such as donation, that have been produced in favor of her/him. Thus, her/his confession will be valid too under these conditions and her/his confession in the non-financial affairs is not accepted, and the foolishness is not an impediment to accept her/his witness. Insane is classified as permanent insane and periodical insane. A permanent insane witness and confession is not accepted, but in a period when the periodical insane is being recovered, her/his witness and confession will be accepted. A moribund (death sick) and bankrupt person who are recognized as an incapacitated person in the religious jurisprudence but are not incapacitated in our law, her/his confession is not effective into her/his properties against the creditors.

Key words: Confession, Witness, Incapacitated Person