پایان نامه حجم پولشویی در اقتصاد ایران

فصل اول

کلیات

1 - 1 مقدمه

برنامه­ ریزی ­های اقتصادی، نیازمند آگاهی از عملکرد عمومی اقتصاد کشور است. اما در اغلب کشورها، بخشی از فعالیت­های اقتصادی در معرض دید سیاست­گذاران اقتصادی قرار نمی­گیرد. بنابراین، یکی از دغدغه­های اصلی سیاست­گذاران اقتصادی کشورهای مختلف، روبه­رو بودن با فعالیت­هایی است که به دلایل مختلف از دید ناظران رسمی دور ­مانده و عملکرد اقتصاد را با اخلال مواجه می­کنند، که یکی از این فعالیت­ها پولشویی[1] است (عرب­مازار یزدی و خودکاری، 1386).

پولشویی عبارت است از تلاش برای تغییر شکل عواید حاصل از فعالیت‌های مجرمانه با هدف پنهان­سازی اصل وجوه نقد یا مقدار، منشأ و مالکیت آن به منظور گریز از شناسایی و پیگرد فعالیت‌های مجرمانه یا شواهد فعالیت‌های غیرقانونی. پولشویی فرآیندی سه مرحله‌ای است: مرحله نخست مستلزم قطع هرگونه ارتباط مستقیم بین جرم و عوایدی است که از آن حاصل شده است، مرحله دوم عبارت است از مخفی کردن رد مال برای فرار از پیگرد قانونی و مرحله سوم عبارت است از بازگرداندن مجدد عواید حاصل از جرم به مجرم، به گونه‌ای که منشأ، نحوه کسب و محل جغرافیایی آن، قابل ردیابی نباشد.

عملیات پولشویی به علت پیچیدگی و گستردگی آثار و تبعات منفی اقتصادی و اجتماعی، از کانال­های زیادی می­تواند بر پیکره­ی اجتماع تأثیر سوء گذاشته و نظام اقتصادی را متزلزل سازد. این پدیده می­تواند حاکمیت قانون را تضعیف، امنیت، سرمایه­گذاری­های داخلی و خارجی را کاهش، و با افزایش هزینه­های جامعه و دولت برای مقابله با آن، باعث کاهش سرمایه­گذاری دولت در حوزه­های مختلف آموزشی و بهداشت شده و از این طریق جامعه را از منافع ناشی از این نوع سرمایه­گذاری­ها محروم نماید. این پدیده می­تواند از طریق انتقال قدرت خرید از قربانیان به مجرمان بر سطح مصرف جامعه نیز تآثیرگذار باشد. زمانی که منابع مالی از قربانیان به مجرمان منتقل می­شود نحوه­ی صرف پول­ها با حالتی که قبلا داشت متفاوت می­شود. عمل پولشویی موجب خرید دارایی­های بخش حقیقی، جواهرات، اشیا هنری و لوکس می­شود تا اینکه پول­ها موجب جلب توجه ناظران مالی نشوند (بارتلت[2]، 2002). در حالیکه قربانیان این پول­ها را صرف خرید لوازم مصرفی خود و پس­انداز برای روزهای نیاز خود می­کنند (واکر[3]، 1995). در نتیجه صنایع تولیدکننده لوازم ضروری جامعه با یک کاهش تقاضا در اثر پولشویی مواجه شده و همچنین صنایع تولیدکننده کالاهای لوکس و قیمتی با یک افزایش تقاضا روبه­رو می­شوند. تأثیر این کاهش و افزایش در تقاضای کالای لوکس و ضروری اعوجاج مصرف را در پی داشته و موجب تخصیص ناکارای منابع شده و رفاه کل را کاهش می­دهد .کلیه­ی این آثار نیازمند بررسی دقیق و موشکافانه است. زیرا شناسایی ابعاد مختلف این پدیده و بررسی موشکافانه آثار آن می تواند به مقابله مؤثرتر با این پدیده کمک نماید. در این راستا پایان­نامه حاضر به دنبال بررسی تأثیر پولشویی بر مصرف در اقتصاد ایران طی سال­های 89-1358 می­باشد.

1 - 2 ضرورت انجام تحقیق

در جریان فرآیند پولشویی عواید ناشی از فعالیت‌های مجرمانه در مسیرهای قانونی قرار می‌گیرد و به ظاهر تطهیر و پاک می‌شود؛ فرآیندی که آثار جبران‌ناپذیری را بر پیکره‌ی سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه بر جای می‌گذارد. برآوردهای انجام گرفته از محدوده و میزان پولشویی در سطح جهان نشان می­دهد حجم پولشویی از تولید ناخالص داخلی بسیاری از کشورهای جهان نیز بیشتر است (سالانه 5 درصد تولید ناخالص داخلی جهان) (فروردا[4]، 2012)، از این­رو به آسانی می­توان پذیرفت که چنانچه وجوه حاصل از فعالیت­های مجرمانه بتواند به یک نظام مالی از طریق اقدامات آگاهانه یا ناآگاهانه وارد شود آن نظام به همکاری با فعالیت­های سازمان­های تبهکاری کشانده می­شود که در عین حال شهرت و اعتبار آن کشور را زیر سؤال می­برد. پولشویی آثار زیان­بار اقتصادی، اجتماعی و سیاسی قابل­توجهی را برای جوامع به همراه دارد که از آن جمله می­توان به بی­ثباتی بازارهای مالی، بی­اعتمادی مردم به نظام مالی، تغییرات جبری و ناخواسته در تقاضای پول، تغییر شدید در نرخ ارز و نرخ بهره، تضعیف بخش خصوصی قانونی و کاهش درآمد دولت­ها اشاره کرد که همین امر انجام پژوهش و تدوین قوانین جامع برای مبارزه با پولشویی را به ضرورتی انکار ناپذیر مبدل کرده است.

1 - 3 دوره زمانی مطالعه

دوره زمانی مورد مطالعه از سال 1358 تا 1389 می­باشد.

1 - 4 سؤالات تحقیق

پایان نامه حاضر به دنبال یافتن پاسخ به سؤالات زیر است:

1. حجم پولشویی در اقتصاد ایران چه میزان است؟

2. آیا مصرف در اقتصاد ایران تحت تأثیر پولشویی قرار دارد؟

1 - 5 محدودیت­های تحقیق

پولشویی یک متغیر پنهان، با علل و آثار متعدد است، ماهیت مکنون این پدیده، مطالعه آن را با دشواری­های زیادی مواجه می­کند. از جمله این مشکلات عدم وجود منابع علمی مورد استفاده، همچنین نبود اطلاعات مورد نیاز برای تخمین حجم این پدیده است.

1 - 6 روش تحقیق

در این پژوهش به منظور بررسی ایستایی سری زمانی موجود در مدل از تست ریشه واحد استفاده می‌شود.

پس از بررسی ایستایی متغیرها، حداکثر تعداد وقفه‌ها، توسط پژوهشگر و براساس تعداد مشاهدات تعیین می‌گردد. در مرحله­ی بعد با استفاده از بسته­ی آماری آموس گرافیک[5] و روش شاخص­های چندگانه - علل چندگانه به تخمین حجم پولشویی و تآثیر آن بر مصرف در اقتصاد ایران پرداخته شده است. در مدل شاخص­های چندگانه - علل چندگانه، که شکل خاصی از مدل­سازی معادلات ساختاری[6] است، این امکان را فراهم می­آورد که برای برآورد متغیر پنهان با داده­های سری زمانی، همزمان از چند علت و چند شاخص برای الگوسازی استفاده شود.

در این روش عوامل به وجود آورنده حجم پولشویی و شاخص­هایی که با استفاده از آن می­توان این نوع اقتصاد را اندازه­گیری کرد، توسط یک مدل اقتصادسنجی به هم ارتباط داده می­شوند. این نوع مدل­ها تلویحأ بیان کننده ساختار ماتریس کواریانس تجربی (بر پایه داده­ای) است که با ماتریس کواریانسی که مدل انتخاب شده پس از تخمین پارامترها نتیجه می­دهد مقایسه می­شود، و اطلاعاتی را درباره روابط میان متغیرهای مشاهده شده و متغیر پنهان به وسیله حداقل کردن اختلاف میان ماتریس کواریانس نمونه[7] و ماتریس پیش­گویی شده[8] به وسیله مدل ارائه می­دهد. اگر این دو ماتریس نسبت به هم پایدار باشند، آنگاه مدل معادلات ساختاری می­تواند به عنوان یک توصیف احتمالی برای روابط میان متغیرهای آزمون شده در نظر گرفته شود.

1 - 7 چگونگی جمع­آوری داده ها و اطلاعات

در پژوهش حاضر، داده­های آماری از گزارش­های اقتصادی بانک مرکزی و سالنامه­های آماری کشور جمع­آوری شده است.

1 - 8 جمع­بندی

پولشویی عبارت است از تلاش برای تغییر شکل عواید حاصل از فعالیت‌های مجرمانه با هدف پنهان­سازی اصل وجوه نقد یا مقدار، منشأ و مالکیت آن به منظور گریز از شناسایی و پیگرد فعالیت‌های مجرمانه یا شواهد فعالیت‌های غیرقانونی. این فعالیت مضر اقتصادی از یکسو وضعیت اقتصادی و سیاسی کشورها را به شدت تحت تأثیر قرار ­می­دهد و از سوی دیگر صلح و امنیت بین­المللی را تهدید می­کند. در قرن بیست و یکم گسترش جهانی­شدن و ارتباط بازارهای مالی و سرمایه، حوزه و گسترش عملکرد این پدیده پیچیده را افزایش داده است. پولشویی دارای آثار منفی بر ارکان مختلف اقتصاد یک جامعه است، بنابراین شناسایی ابعاد مختلف این پدیده به منظور مقابله مؤثر با آن، امری کاملأ ضروری است، اما علی­رغم اهمیت این موضوع، نه­تنها در ایران، بلکه در سایر کشورها نیز ادبیات موجود در این حوزه بسیار محدود بوده و مباحث به صورت کلی و نظری مطرح شده است. لذا در پایان نامه حاضر، این موضوع یعنی تخمین حجم پولشویی و تأثیر آن بر مصرف در اقتصاد ایران، مورد بررسی قرار گرفته است.

فصل دوم

مبانی نظری و مطالعات پیشین

2 - 1 مقدمه

مدیریت اقتصادی در دنیای پیچیده‌ی فناوری‌های نوین و در بحبوحه‌ی ظهور و رشد پدیده‌ی جهانی­شدن در بعد اقتصادی، اهمیتی خاص دارد؛ مدیریتی با ثبات و پایدار و برخوردار از قوانین قوام‌یافته که عمده‌ترین وظیفه‌ی آن حاکمیت حکیمانه بر ساختار اقتصادی و نظام‌های مبادله‌ای و صیانت از حریم و حدود و ثغور مرزهای اقتصادی است. در این بین، آنچه بر سلامت و صلابت مدیریت اقتصادی صحه می‌گذارد و بر آن تأکید می‌ورزد، راه‌ها و شیوه‌هایی است که از یک سو، سلامت و پویایی اقتصاد را تضمین کرده و از سوی دیگر، از بروز رفتارهای بیمارگونه و در نهایت شکل‌گیری و حاکمیت اقتصاد زیرزمینی[1] پیشگیری می‌کند.‌

اقتصاد زیرزمینی یا اقتصاد سایه‌ای[2]، یکی از مهم‌ترین چالش‌های فراروی اقتصادهای ملی تشکیل‌دهنده‌ی اقتصاد جهانی است. منظور از اقتصاد زیرزمینی مجموعه‌ای از فعالیت‌هایی است که در چارچوب اقتصاد رسمی تعریف و گنجانده نمی‌شود و بدین ترتیب از ‌چشم حساب‌های ملی و نیز نظام مالیاتی کشور پنهان می‌ماند. بخش مهمی از اقتصاد زیرزمینی یا اقتصاد سایه‌ای در چارچوب فعالیت‌های نامشروع، غیرقانونی، قاچاق، عملیات بازار کبود[3] (سوء‌استفاده از نام‌های تجاری)، کارهای مجرمانه مثل دزدی، کلاهبرداری و ارتشا، فعالیت‌های مربوط به کشت، تولید، خرید و فروش و ترانزیت مواد مخدر و فعالیت‌هایی از این دست قابل شناسایی است که به آن اقتصاد سیاه[4] می‌گویند.

شناسایی شیوه‌ها و ابزارهای راه‌یابی منابع به دست آمده از فعالیت‌های اقتصاد زیرزمینی به اقتصاد رسمی، بررسی ماهیت نفوذ و حوزه‌های تأثیرگذاری و در نهایت راهبردها و راهکارهای جلوگیری از دستیابی مجرمان به عواید حاصل از فعالیت‌های مجرمانه، در حوزه مطالعاتی پولشویی می‌گنجد.

در نگاه نخست، ممکن است پولشویی جرمی بدون قربانی در نظر آید و هیچ‌یک از حالت‌های ناخوشایند مانند احساس ناامنی یا ترس که در نتیجه‌ی جرایم دیگر مانند قتل، سرقت پدید می‌آید، درباره آن احساس نشود، اما با توجه کافی، مشاهده می‌شود که پولشویی عارضه‌ای ثانویه و متناظر با یک جرم منشأ مانند قاچاق، سرقت و دیگر فعالیت‌های تبهکاری است. بنابراین مشخص می‌شود که عاملی مانند ناآگاهی از علل و ماهیت پولشویی ممکن است آن را به معضلی نامرئی در نزد برخی جوامع و به صورت ناشناخته و بی‌پاسخ نگاه داشته باشد (فرهاد و میرزاوند، 1387).

پولشویی فرآیندی سه مرحله‌ای است: مرحله نخست مستلزم قطع هرگونه ارتباط مستقیم بین جرم و عوایدی است که از آن حاصل شده است، مرحله دوم عبارت است از مخفی کردن رد مال برای فرار از پیگرد قانونی و مرحله سوم عبارت است از بازگرداندن مجدد عواید حاصل از جرم به مجرم، به گونه‌ای که منشأ، نحوه کسب و محل جغرافیایی آن، قابل ردیابی نباشد. پولشویی در تمام عرصه‌ها، آثار زیانباری بر پیکره جامعه وارد می‌سازد. لذا در این فصل، ضمن بیان مفاهیم کلی پولشویی و روند تاریخی آن، فرآیند این پدیده در سه مرحله جایگذاری، لایه‌چینی و یکپارچه­سازی، بررسی می‌شود. سپس فراگیری آن در مرزهای داخلی و بین‌المللی، روش­های پولشویی و وجود پولشویی در بخش املاک و مستغلات مدنظر قرار می‌گیرد. آثار پولشویی و به طور اخص تأثیر پولشویی بر مصرف، مبارزه بین­المللی علیه پولشویی، و قوانین مبارزه با پولشویی در ایران از بخش­های دیگری است که در این فصل به بحث گذاشته می‌شود. بیان مطالعات صورت گرفته در این زمینه، نیز از دیگر مقوله‌هایی است که خوانندگان در این فصل با آن آشنا می‌شوند و در نهایت خلاصه‌ و نتیجه‌گیری از دیگر مباحث مطرح شده در این فصل است.

2 - 2 مفاهیم کلی جرم پولشویی

واژه پولشویی برای توصیف فرآیندی به کار می‌رود که در آن عواید حاصل از فعالیت‌های مجرمانه و غیرقانونی در مجاری قانونی قرار می‌گیرد و طی روندی، تطهیر و پاک می‌شود. به عبارت دیگر، پولشویی، فرآیندی است که در آن شکل، مبدأ، مشخصات، افراد ذی‌نفع و منشأ وجوه کثیف تغییر می‌کند و به گونه‌ای تصور می‌شود که این وجوه و عواید از منابع قانونی سرچشمه گرفته است. پولشویی عبارت است از تلاش برای تغییر شکل عواید حاصل از فعالیت‌های مجرمانه با هدف پنهان­سازی اصل وجوه نقد یا مقدار، منشأ و مالکیت آن به منظور گریز از شناسایی و پیگرد فعالیت‌های مجرمانه یا شواهد فعالیت‌های غیرقانونی. به بیان ساده‌تر، پولشویی سبب می‌شود وجوه به دست آمده از منابع غیرقانونی، در مصارف قانونی به کار گرفته شود (رهبر و میرزاوند، 1387).

به منظور تخمین حجم پولشویی و بیان اثرات این پدیده، عاقلانه به نظر می­رسد که در ابتدا به بیان تعریف دقیقی از موضوع پرداخته شود.