پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مهندسی صنایع
گرایش مدیریت سیستم و بهرهوری
اسفندماه 1393
با توجه به سازماندهی مجدد و وسیع فرآیندها و ساختارهای کسب وکار و همچنین دنیای در حال تغییر صنعت، مفهوم زنجیره تامین و مدیریت آن از اهمیت خاصی برخوردار شده است. در این رویکرد سازمانها به جای اینکه مجبور باشند در تمامی زمینهها بهترین عملکرد را داشته باشند، میتوانند از توانمندیهای محوری سایر سازمانها به منظور بهینهسازی قابلیتها و افزایش اثربخشی خود بهره گرفته و سطح رضایتمندی مشتریان را ارتقاء دهند. بر این اساس یکی از چالشهایی که مسئولین مرتبط با امور لجستیک و زنجیره تامین در شرکتها با آن روبرو هستند، نحوه شناسایی مشکلات موجود در حوزه لجستیک و زنجیره تامین است. با شناسایی این شکافها و ارائه پروژههای بهبود، میتوان زنجیره تامین شرکت را تقویت کرده و آن را بهبود داد. در این رساله یک رویکرد نوین مبتنی بر فعالیتهای مدل APQC جهت شناسایی عارضههای موجود در زنجیره تامین ارائه شده است. با بکارگیری استاندارد حداقل نیازمندیهای زنجیره تامین (CSCMP) برای هر کدام از این فعالیتها جهت شناسایی عارضهها و استفاده از مدل خودارزیابی MMOG/LE برای اولویتبندی آنها، میتوان این شکافها را تجزیه و تحلیل نمود و بر اساس رتبه بدست آمده، پروژههای بهبودی ارائه داد. در نهایت جهت پیاده سازی مدل پیشنهادی از یک مطالعه موردی در شرکت دارویی استفاده شده است.
کلمات کلیدی: عارضهیابی، زنجیره تامین، مدل طبقهبندی فرآیندی APQC، استاندارد حداقل نیازمندیهای زنجیره تامین.
1-1 مقدمه
با توجه به سازماندهی مجدد و وسیع فرآیندها و ساختارهای کسب وکار و همچنین دنیای در حال تغییر صنعت، مفهوم زنجیره تامین و مدیریت آن از اهمیت خاصی برخوردار شده است. در این رویکرد سازمانها به جای اینکه مجبور باشند در تمامی زمینهها بهترین عملکرد را داشته باشند، میتوانند از توانمندیهای محوری سایر سازمانها به منظور بهینهسازی قابلیتها و افزایش اثربخشی خود بهره گرفته و سطح رضایتمندی مشتریان را ارتقاء دهند. این مشارکت نیازمند یک نظارت دقیق و نظاممند میباشد که در صورت بیتوجهی به آن سازمان رو به زوال گردیده و در نتیجه سهم رقابتی خود را به رقبا میدهد. بنابراین حصول عملکرد بهینه زنجیره تامین به منظور داشتن سود رقابتی، امروزه به صورت یک سلاح استراتژیک برای موفقیت در تمامی جنبههای صنایع درآمده است.
مفهوم زنجیره تامین در اواخر دهه 1980 پدید آمد و در دهه 1990 به طور گستردهای مورد استفاده قرار گرفت. قبل از آن عبارتهایی نظیر لجستیک و مدیریت عملکرد به جای مدیریت زنجیره تامین استفاده میشد.
تاکنون تعاریف و نگارشهای متفاوتی درباره زنجیره تامین ارائه شده است. بر پایهی یکی از این تعاریف، زنجیره تامین کلیه مراحل مستقیم و غیر مستقیم که در تکمیل درخواست سفارش مشتری درگیر هستند را شامل میشود. زنجیره تامین تنها مرتبط با سازنده و تامین کننده نیست، بلکه حمل و نقل، انبارها، خرده فروشیها و حتی خود مشتریان را نیز در بر میگیرد. به طور کلی زنجیره تامین زنجیرهای است که همه فعالیتهای مرتبط با جریان کالا و تبدیل مواد از مرحله ماده اولیه تا مرحله تحویل کالای نهایی به مصرف کننده را شامل میشود. درباره جریان کالا دو جریان دیگر که یکی جریان اطلاعات و دیگری جریان منابع مالی و اعتبارات است نیز حضور دارند.
بر این اساس مدیریت زنجیره تامین وظیفه یکپارچه سازی واحدهای سازمانی در طول زنجیره تامین و هماهنگ سازی جریان مواد و اطلاعات را به منظور برآوردن تقاضای مشتری و با هدف بهبود رقابتپذیری یک زنجیره تامین کامل بر عهده دارد. به بیان دیگر میتوان گفت، مدیریت زنجیره تامین عبارت است از مجموعه رویکردهایی که به طور موثر در یکپارچه سازی تامین کنندگان، تولیدکنندگان، انبارداران و توزیع کنندگان به منظور تولید و توزیع کالا به مقدار مورد نیاز و در محل صحیح و زمان مناسب به کار میرود تا هزینههای سیستم را در راستای تامین سطح خدمات مورد نیاز مینیمم نماید. سیر تحولات و تغییرات پرشتاب، سازمانها را برآن داشته تا برای غلبه بر محیط نامطمئن خود به تحقیق در زمینه لجستیک و زنجیره تامین بپردازند. در این رویکرد تمامی مشکلات مهم هستند و برای حل آنها باید اقدام موثری به عمل آید.
بر این اساس یکی از چالشهایی که مسئولین مرتبط با امور لجستیک و زنجیره تامین در شرکتها با آن روبرو هستند، نحوه شناسایی مشکلات موجود در حوزه لجستیک و زنجیره تامین است. تنوع و تعداد بالای مباحث مطرح شده در فلسفه مدیریت زنجیره تامین، کار را برای انتخاب بهترین اقدامات اصلاحی جهت ارتقاء عملکرد زنجیره تامین پیچیده میکند. بنابراین با توجه به اینکه اولین گام در بازنگری و بهبود زنجیره تامین، عارضهیابی است، لذا شناسایی روشهای عارضهیابی و تحلیل وضعیت زنجیره تامین از جمله موارد مهمی است که افراد فعال در این زمینه باید با آنها آشنا باشند.
این پایاننامه قصد دارد به شکل کاربردی به ارائهی روشی مناسب جهت عارضهیابی شرکت داروسازی ایران داروک بپردازد. در نتیجه ضمن ارائهی یک دید کلی از وضعیت زنجیره تامین ایران داروک، مشکلات و عارضههای گوناگون موجود را شناسایی، الویت دهی و تحلیل نماید.
1-2 اهمیت موضوع پژوهش
در دنیای امروز، مدیریت زنجیره تامین یک عامل کلیدی و استراتژیک در افزایش اثربخشی و تحقق اهداف سازمان به شمار میآید. بر این اساس مدیریت زنجیره تامین را باید یکی از حوزههای حیاتی مدیریت سازمان دانست. این حوزه از مدیریت مانند سایر حوزهها نیازمند پایش، نظارت، عارضهیابی، بهبود و نهایتا سوق دادن به سمت سرآمدی برای کسب و تقویت مزیتهای رقابتی، سنجش عملکردی، بهبود مستمر و مدیریت کارا و اثر بخش میباشد.
طبق بررسیهای صورت گرفته در شرکت ایران داروک، طی سالیان گذشته، تلاشی نظام مند و سازمان یافته در جهت مطالعه، اندازهگیری و یا عارضهیابی زنجیره تامین شرکت صورت نپذیرفته است. البته به شکل جزیرهای و واحدی پروژههای عارضهیابی و بهبود گوناگونی تعریف و اجرا شده است ولی متاسفانه واحدهای گوناگون از وضعیت یکدیگر باخبر نیستند و این پروژهها در سطح سازمان با نگاه کلی به زنجیره تامین سازمان صورت نپذیرفته است. این در حالیست که با توجه به نیاز برای برطرف کردن مشکلات زنجیره تامین و ایجاد مزیت رقابتی در این حوزه، ضروری است تا هر چه سریع تر پروژهای اصولی به منظور اجرای عارضهیابی و اندازهگیری عملکرد زنجیره تامین ایران داروک در سطح سازمان تعریف شود. با توجه به ضروریات مذکور، پایاننامهی پیش رو به دنبال اجرای روشی به جهت شناسایی و استخراج عارضههای زنجیره تامین شرکت میباشد.
1-3 مفروضات و اهداف پژوهش
پروژههای عارضهیابی زنجیره تامین از جمله پروژههای سنگین و پیچیده در حوزهی مدیریت زنجیره تامین به حساب میآیند که اجرای دقیق آنها از سوی سازمان علاوه بر اینکه بایستی در قالب تیمهای چندنفره انجام گیرد، نیازمند صرف هزینههای قابل توجه میباشد. در نتیجه، این پژوهش با فرضیاتی به جهت کوچکتر کردن مقیاس تحلیل به عنوان پروژهی دانشجویی، همراه است. مهمترین مفروض در اجرای این پژوهش عدم درنظر گیری تمامی جنبههای زنجیره تامین شرکت است. این تحقیق سعی کرده است تا بر محدودهی زنجیره تامین رو به درون[1] تمرکز داشته باشد. به بیان دیگر محدودهی برنامهریزی برای تامین و تولید محصولات، درخواست و سفارشدهی مواد اولیه و دریافت مواد و در نهایت قراردادن مواد اولیهی موردنیاز در پای خط تولید، حوزهی موردمطالعه در این تحقیق میباشد. همچنین در زمینهی تامین عموما ارتباط سازمان با تامین کنندگان سطح یک مورد تحلیل قرار گرفته است در حالی که در صورت نیاز به اجرای صنعتی پروژهی مذکور، لازم است تا تامین کنندگان سطوح پایینتر نیز به شکل مقتضی در تحلیل دیده شوند.
از جمله اساسیترین اهداف و خروجیهای این پایاننامه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
انتخاب روشی مناسب جهت اجرای عارضهیابی زنجیره تامین با در نظرگرفتن شرایط محیط کسب و کار و سازمان
بررسی ادبیات و معرفی مقالات برتر و شاخص در زمینهی اندازهگیری عملکرد و عارضهیابی زنجیره تامین
اجرای متد پیشنهادی به شکل واقعی به عنوان یک موردکاوی و استخراج عارضههای زنجیره تامین سازمان
تحلیل عارضههای استخراجی (تحلیل متن کاوی)
ارائهی راهکارها و پروژههای بهبود در جهت ارتقای وضعیت زنجیره تامین سازمان و اولویتبندی آنها
1-4 مراحل انجام پژوهش
این پژوهش در دستهی تحقیقات کیفی طبقه بندی میشود و مراحل انجام پژوهش را میتوان در 13 قدم زیر خلاصه نمود:
بررسی وضعیت سازمان؛
مطالعه ادبیات و انتخاب روش عارضهیابی مناسب؛
استخراج نیازمندیهای استاندارد مرتبط با محدودهی پروژه و گروه بندی آنها؛
طراحی فرمهای مصاحبه؛
انتخاب مصاحبه شوندهها؛
زمان بندی مصاحبهها؛
اجرای مصاحبههای نیمه ساختاریافته؛
ثبت نتایج مصاحبهها در فایل اکسل؛
امتیازدهی به نیازمندیها و استخراج عارضهها؛
تحلیل و بررسی وضعیت بحرانی هر واحد متناسب با امتیاز کسب شده؛
تحلیل علل ریشهای عارضهها با رویکرد متن کاوی؛
تعریف پروژههای بهبود پیشنهادی برای رفع عارضهها؛
اولویتبندی پروژهها جهت اجرا.
این 13 قدم را میتوان از جمله مهمترین مراحل طی شده در عارضهیابی زنجیره تامین ایران داروک برشمرد.
1-5 ساختار پایاننامه
همانطور که در شکل 1‑1 نشان داده شده، این پایاننامه از پنج فصل تشکیل شده است. در فصل اول، به بیان کلیات تحقیق پرداخته شده که در آن مقدمه، مراحل و ضرورت انجام تحقیق، اهداف و روش تحقیق شرح داده شد.
فصل دوم بررسی ادبیات موضوع میباشد که در آن به تعریف زنجیره تامین و اندازهگیری و ارزیابی آن، مدلهای مدیریت و ارزیابی عملکرد زنجیره تامین و دسته بندی مدلها و در نهایت به بررسی روشهای عارضهیابی زنجیره تامین میپردازیم. همچنین با بیان این مطالب، سیر تغییر و تحول ادبیات موضوع را با بررسی مقالات ژورنالهای معتبر بیان خواهیم نمود.
در فصل سوم توضیحاتی در خصوص موردکاوی پژوهش، شرکت داروسازی ایران داروک، بیان خواهیم کرد و سیستم زنجیره تامین آن را به صورت کامل بررسی خواهیم نمود.
در فصل چهارم در مورد روش تحقیق و متد پیشنهادی، منابع جمعآوری اطلاعات و چگونگی و نحوه گردآوری اطلاعات صحبت خواهیم نمود. ابزار جمعآوری اطلاعات در این تحقیق پرسشنامه میباشد که در پایان به چگونگی طراحی آن پرداخته خواهد شد. سپس فرآیند تحقیق را مورد بررسی و موشکافی قرار داده و پس از آن به تجزیه و تحلیل دادهها و نتایج میپردازیم.
در نهایت فصل پنجم به جمع بندی، نتایج، یافتهها، برداشتهای حاصل از تحلیلها، دستاوردها و پیشنهادات تحقیقات آتی اختصاص یافته است.
مروری بر ادبیات پژوهش
1-6 مقدمه
در فضای رقابتی تجارت امروز دنیا، شرکتها و سازمانها با بهرهگیری از انواع فناوری و علوم مدیریت اقدام به ایجاد مزایای رقابتی از طریق ابزارهای مدیریت داده و مدیریت دانش و بهینهسازی روندهای سازمانی مانند تولید و یا ارتباطات سازمان میکنند (الوانی، 1391؛ امام سید، 1381).
یکی از مهمترین علوم مدیریتی که در این زمینه مباحث بسیار سودمندی را مطرح کرده است، مدیریت زنجیره تامین میباشد. با بهرهگیری از این ابزار، سازمان قادر خواهد بود روابط تجاری خود را با بهینهسازی تبادل اطلاعات با همکاران تجاری نظیر تامینکنندگان مواد اولیه، توزیعکنندگان محصولات و پیمانکاران حمل و نقل کالا توسعه دهد (امام سید، 1381). بدین ترتیب بنگاه اقتصادی شرکت موفق خواهد شد تا در زمان بسیار کمتری محصول خود را به بازار عرضه کرده و زمان تولید و هزینههای اتلافی را پایین آورد.
1-7 زنجیره تامین
زنجیره تامین، یک سیستم یکپارچه از فرآیندهای به هم مرتبط است که این فرآیندها به منظور: 1) دستیابی به مواد و قطعات مورد نیاز؛ 2) تبدیل مواد اولیه به محصول؛ 3) ارزشگذاری محصولات؛ 4) توزیع محصولات به مشتریان و 5) تسهیل انتقال اطلاعات بین اجزاء زنجیره تامین، اعم از تامین کنندگان، تولیدکنندگان، توزیعکنندگان، واسطهها، خردهفروشان و مشتریان، ایجاد شدهاند. هدف اصلی این زنجیره، کاهش هزینه، افزایش اثربخشی و کارایی و به طور کلی افزایش سود برای تمام ذینفعان خود است. این زنجیره شامل دو جریان مخالف است: حرکت مستقیم (رفت) محصولات از تامینکننده مواد اولیه تا مشتری و حرکت برگشت (عکس) اطلاعات و مواد از مشتری تا تامینکنندگان.
تعریف مختصر و جامعی که میتوان از زنجیره تامین ارایه داد عبارت است از: زنجیره تامین بر تمام فعالیتهای مرتبط با جریان و تبدیل کالاها از مرحله ماده خام (استخراج) تا تحویل به مصرفکننده نهایی و نیز جریانهای اطلاعاتی مرتبط با آنها مشتمل میشود. به طور کلی زنجیره تامین زنجیرهای است که همه فعالیتهای مرتبط با جریان کالا و تبدیل مواد، از مرحله تهیه ماده اولیه تا مرحله تحویل کالای نهایی به مصرفکننده را شامل میشود.
1-8 مدیریت زنجیره تامین
مدیریت زنجیره تامین بر یکپارچهسازی فعالیتهای زنجیره تامین و نیز جریانهای اطلاعاتی مرتبط با آنها از طریق بهبود در روابط زنجیره برای دستیابی به مزیت رقابتی قابل اتکا و مستدام مشتمل میشود. بنابراین مدیریت زنجیره تامین عبارت است از فرآیند یکپارچهسازی فعالیتهای زنجیره تامین و نیز جریانهای اطلاعاتی مرتبط با آن، از طریق بهبود و هماهنگسازی فعالیتها در زنجیره تامین تولید و عرضه محصول.