پایان نامه بررسی سواد اطلاعاتی کتابداران شاغل در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

پایان­نامه کارشناسی ارشد

گرایش اطلاع رسانی

شهریور 1390

چکیده:

هدف : پژوهش حاضر، بررسی میزان سواد اطلاعاتی کتابداران سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران است.سواد اطلاعاتی به مجموعه مهارتهای شناخت نیاز اطلاعاتی، روش یافتن منابع، ارزیابی نتایج جستجو، ترکیب دانش جدید یافت شده با دانش قبلی و ایجاد دانش جدید و استفاده از آن و توجه به روند اخلاقی در این مراحل اطلاق می گردد. بنابراین سواد اطلاعاتی مجموعه مهارت هایی است که فرد را قادر می سازد از مجموعه منابع استفاده شایسته کند و به یادگیرنده مادام العمر تبدیل شود. کتابداران چون بیشترین ارتباط را با منابع دارند از مفهوم سواد اطلاعاتی بیشتر بهره می گیرند. و مفهوم سواد اطلاعاتی تنها مختص رشته کتابداری نیست.

روش شناسی :  این پژوهش از رویکرد کمی استفاده کرده و از روش پیمایشی- تحلیلی بهره می­برد. جامعه آماری 250 نفر کتابداران شاغل در سازمان اسناد و کتابخانه ملی با تحصیلات کتابداری و غیر کتابداری است. لازم به ذکر است از میان جامعه تحقیق هیچ نوع نمونه­گیری صورت نگرفته و کل جامعه بررسی شد. ابزار گردآوری داده، پرسشنامه محقق ساخته است.

یافته ها : یافته­ها نشان داد که کتابداران فارغ تحصیل در رشته کتابداری فقط در استاندارد اول(شناخت و تعیین ماهیت و گستره نیاز اطلاعاتی)، نسبت به کتابداران فارغ تحصیل سایررشته­ها از مهارت سواد اطلاعاتی بیشتری برخوردار هستند. بطوریکه میانگین کل امتیازات فارغ تحصیلان کتابدارای برابر با 51/6و میانگین کل امتیازات فارغ تحصیلان غیرکتابداری برابر با59/5 است. اما در سایر مهارت‏ها هیچ تفاوتی بین دو گروه کتابداری و غیر کتابداری وجود ندارد. بر اساس نتایج پژوهش حاضر مهارت سواد اطلاعاتی کتابداران بدون در نظر گرفتن رشته تحصیلی آنها را می توان چنین عنوان کرد: از182 نفر کتابدار امتیاز میانگین مقایسه شده(60درصد کل نمرات) در مهارت سواد اطلاعاتی استاندارد دوم برابر با 6/12 است. به عبارتی  به شیوه‌ای مؤثر و کارآمد به اطلاعات مورد نیاز دسترسی پیدا می‌کنند. اما در سایر استاندارها بین میانگین نمرات کسب شده و 60 درصد حداکثر نمرات، تفاوت معنی‏داری از لحاظ آماری­وجود دارد.                                                                                                  

 نتیجه­گیری: با توجه به نتایج حاصله از پژوهش حاضر، ضرورت دارد به این امر، بالا بردن سواداطلاعاتی دردوره کارشناسی توجه بیشتری باشد. برگزاری کارگاه­های سواداطلاعاتی،    کلاس­های آموزشی ضمن­خدمت، آموزش زبان انگلیسی برای تقویت مهارت سواد اطلاعاتی بیشترتأکید شود.

کلیدواژه ها : سواد اطلاعاتی، کتابدار، سازمان اسناد وکتابخانه ملی

فصل اول:

کلیات پژوهش

1-1مقدمه

درمکتب ما کتابمان خواندنی و کلمات پیشوایانمان سخن نو نام دارد. دراصل سوم قانون اساسی جمهوری ­اسلامی ­ایران، بالابردن سطح­آگاهی­های عمومی و همچنین تقویت روحیه بررسی و تتبع و ابتکار در همه زمینه های علمی، فنی، فرهنگی و اسلامی مورد تاکید قرارگرفته است. امروزه در قرن بیست و یکم با توجه به حجم عظیم اطلاعات، افراد به سوی مدیریت اطلاعات هدایت می­شوند. اکنون که دسترسی به اطلاعات و استفاده مؤثر از آن برای تمامی قشرهای جامعه به منزله یک اصل اساسی در زندگی اجتماعی و حرفه ای به شمار می رود. سواد اطلاعاتی معنای متفاوتی برای هر فرد دارد.

 ازدیدگاه برخی از صاحبنظران این حوزه به مهارت هایی که فرد به منظور ادامه حیات در جامعه اطلاعاتی به آن ها نیازمند است ، سواد اطلاعاتی گفته می شود([1]ماریز، 1992،ص 75).

باسواداطلاعاتی فردی است که تشخیص می­دهد چه زمانی به اطلاعات نیاز دارد وتوانایی ­جایابی، ارزیابی، و استفاده­ مؤثرازاطلاعات­ مورد نیاز راداشته ­باشد(ALA[2]،1989)­.

از نظر(دویل[3]،1992) فرد با سواداطلاعاتی نیاز به اطلاعات را تشخیص می­دهد؛ تشخیص می­دهدکه اطلاعات دقیق و کامل، اساس تصمیم گیری هوشمندانه است، منابع بالقوۀ اطلاعات را تشخیص می‌دهد، استراتژی­های جستجوی موفق را طراحی می کند، به منابع اطلاعات،مشتمل بر منابع رایانه­ای و دیگر فناوری­ها دسترسی می یابد، اطلاعات را ارزیابی می­کند، اطلاعات را برای کاربرد عملی سازماندهی می­کند، اطلاعات­ جدید را در دانش موجود تلفیق می­کند، اطلاعات را برای تفکر انتقادی و حل مسأله به کار می­گیرد.

باسواد اطلاعاتی‌فردی است که برای فرمول­بندی پرسش­های پژوهش،مهارت­های‌تحلیل­گرانه و انتفادی دارد و نتایج را ارزیابی می­کند و برای رفع نیازهای اطلاعاتی خود، درجستجو و دستیابی به طیف متنوعی از انواع اطلاعات، توانمند است(لنوکس و والکر[4]، 1993).

ازنظر(شپیرو و هاگز[5]، 1996)سواد اطلاعاتی هنر آزاداندیشی جدیدی است که از دانستن در زمینه چگونگی استفاده از رایانه­ها ودسترسی به اطلاعات برای بازتاب طبیعت خوداطلاعات و تأثیر آن بر جامعه، سخن می گوید. مجموعه قابلیت­ها و تواناییهای تشخیص این مسأله که چه زمانی به وجود اطلاعات نیاز است و چه زمانی نیست. همچنین توانایی جایابی، ارزیابی و استفاده مؤثر از اطلاعات مورد نیاز(رادر[6]، 2000). سواد اطلاعاتی شامل دانش درباره نیاز اطلاعاتی اشخاص، و توانایی تعریف، جایابی، ارزیابی و سازماندهی و استفاده مؤثر و کارآمد از اطلاعات، پیش شرط بنیادی برای سهیم شدن در جامعه اطلاعاتی است. و بخشی‌از حقوق ‌اساسی انسان برای یادگیری مادام المعر محسوب می‌شود(دکلریشن،‌2003). بدون توجه به دیدگاه های متفاوت، تعاریف سواد اطلاعاتی معمولا شامل توانایی دسترسی، ارزیابی‌و استفاده از اطلاعات است(اباذری، 1387).برخی سواد اطلاعاتی را توانایی کاربران در مکان­یابی اطلاعات مورد نیاز، بیشترین ربط اعتبار اطلاعات و به کار گیری صحیح آن برای حل مشکلات در هنگام تصمیم گیری می‌دانند و برخی سواداطلاعاتی را فراتر از سواد رایانه­ای و استفاده از آن دانسته و از آن به عنوان سواد چند رسانه ای نام می­برند(دیانی، 1383).

مجهز شدن به مهارت های سواد اطلاعاتی برای تمام اقشارجامعه، به ویژه کتابداران یک اصل ضروری به شمار می‌رود(رسول آبادی، 1386). درهمه برنامه های توسعه هم که تاکنون تصویب واجرا شده است برترویج کتاب و کتابخوانی و اشاعه اطلاعات تاکیدی ویژه شده است. پژوهش های انجام یافته نیزبیانگراین واقعیت هستند که خواندن و سواد اطلاعاتی زیر ساخت توسعه انسانی درهمه ابعاد آن است. نهادهای مختلفی نیز به این مهم پرداخته وبرنامه هایی را اجرا کرده اند. در عین حال، نتایج بسیاری از پژوهش ها به ویژه پژوهش های انجام گرفته در ایران حاکی از آن است که پژوهشگران، مشکلات عمده ای در شناسایی منابع و نظام های اطلاعاتی، بهره گیری مؤثر از آنها، و دسترسی به اطلاعات دارند(فتاحی، 1383). پراکندگی و غیرمکمل بودن این فعالیت ها ازاثربخشی آن ها کاسته و اصولا گاهی نیز توجه به این امرحیاتی مغفول مانده است. برای ایجاد هم افزایی در توسعه سواد اطلاعاتی لازم است کتابداران به عنوان کارکنان اصلی حوزه اطلاعات با مفهوم سواداطلاعاتی عجین شده و نحوه آموزش آن را نیز فرابگیرند. در این تحقیق اطلاع از وضعیت موجود می تواند زمینه ساز طراحی وضعیت مطلوب و جدید شود.

1-2بیان مسأله

در سالهای اخیر، تحولات شگرفی در همه جنبه‌های زندگی­انسانها، ازجمله در حوزه اطلاعات و ارتباطات رخ داده است. یکی از این تحولات که با تولید، انتقال، توزیع، تبدیل و کاربرد اطلاعات ارتباط دارد، سواد اطلاعاتی است. عبارت سواد اطلاعاتی اولین بار دردهه 1970 میلادی به کار گرقته شده. زورکفسکی[7] نخستین کسی بود که سواد اطلاعاتی را به کار برد و چنین تعریف کرد: "افرادی با سواد هستند که درزمینه کاربرد منابع اطلاعاتی برای کار خود آموزش می‌بینند" (نظری،1384،ص.90)

این مهارت به مدد فناوری­های نوین گسترش فوق العاده­ای یافته است. تا کنون تعاریف متعددی از سواد اطلاعاتی ارائه شده است که در اکثر آنها سواد اطلاعاتی به‌ معنای‌توانایی در اتخاذ رفتار اطلاع­یابی‌ مناسب و به منظور شناسایی اطلاعات مورد نیاز برای تأمین نیازهای اطلاعاتی است به طوری که دسترسی به اطلاعات موردنظر به استفاده صحیح اخلاقی و موثر از اطلاعات درجامعه منجر شود. اطلاعات مورد نیازممکن است ازطریق هرکانال یارسانه­ای که میسر باشد بدست آید. با توجه به تعریف سواد اطلاعاتی باسواد اطلاعاتی کسی که آموخته باشد چگونه بیاموزد. ارزش اطلاعات تشخیص داده و وقتی برای حل مشکلی، به اطلاعات نیازمند است، توانایی پیداکردن و تحلیل آن ها را داشته و قادر است محتوای اطلاعات را با دید انتقادی ارزیابی‌کند، همچنین استفاده از محتوای اطلاعاتی را به درستی و با مهارت انجام دهد و از طرفی، توانایی ایجاد محتوای کیفی را نیز دارد و دسترسی به اطلاعات و استفاده از آن را ازجنبه­های اخلاقی و حقوقی موردتوجه قرار      می‌دهد.

کاربران در فرایند دستیابی به‌اطلاعات با سوالات‌و‌مشکلاتی مواجه می­شوند.حرفه کتابداری و اطلاع رسانی، که همواره در ایجاد راههای موثر دسترسی به اطلاعات نقش اساسی داشته، در رفع این مشکل نیزپیشگام است. باتوجه به خصوصیات ذکرشده کتابداران موجه­ترین افراد برای آموزش سواد اطلاعاتی به شمارمی روند. آنها می­دانند چه تحولاتی در محیط اطلاعاتی رخ داده و استفاده­کنندگان به چه نیازدارند. آنها براساس تجربه و پژوهش دریافته­اند که چه کسانی به چه نوع آموزشی نیاز دارند وچه شیوه­ها و ابزارهایی برای آموزش افراد مختلف مناسب­تراست. براساس اطلاعات [8] اورت(۱۹۸۶)در آلمان ازقرن ۱۸ آموزش ساده­ای برای مراجعان وجود داشته و این فعالیت به طورتقریب، در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به صورت ابتدایی در آمریکا آغاز شد(پریرخ، 1386،ص.24-23). حرفه کتابداری درطول تاریخ خود هیچ گاه ازآموزش جدا نبوده و کتابداران عواملی بوده­اند که به دیگران درکسب دانش کمک می­کردند. در چند دهه اخیر به آموزش کتابداران  برای آموزش توجه خاصی شده است. همچنین با نگاهی‌به فعالیتها و برنامه‌های کتابخانه ها و همایش­های برگزار شده، حرفه کتابداری تا حدی دراین زمینه اقدام کرده است از جمله این فعالیت­ها، تشکیل کمیته­های سواد اطلاعاتی در انجمن های کتابداری و برگزاری همایش­های تخصصی در کشورهای مختلف است اما مساله اساسی این است که کتابداران تا چه اندازه با مهارت سواد اطلاعاتی آشنایی دارند؟ اگر میزان آشنایی آنان کم باشد طبیعتاً نمی­توانند آموزشگرانی موفق باشند. 

1-3 تعاریف مفهومی مسأ له

سواد اطلاعاتی: سواد اطلاعاتی عبارتست از ایجاد توانایی درافراد تا بتوانند تشخیص دهند چه وقت به اطلاعات نیاز دارند، همچنین توانایی ذخیره کردن اطلاعات، ارزشیابی و استفاده موثر از آن را در زمان نیازداشته باشند(زمانی،۱۳۸۲،ص۱۹).

انجمن کتابخانه­های ­دانشکده­ای و پژوهشی(ACRL) نیز قابلیتهای زیر را برای باسواد اطلاعاتی در نظر گرفته­است:

- میزان نیاز اطلاعاتی خود را تعیین کند؛

- اطلاعات مورد نیاز را به صورت مؤثر و کارآمد به دست آورد؛

- اطلاعات و منابع کسب آن را ارزیابی کند؛

- اطلاعات گزیده شده را در مجموعه دانش خود ادغام کند؛

- از اطلاعات به طورمؤثر برای انجام یک کار مشخص استفاده کند؛

- مسایل اقتصادی،حقوقی، و اجتماعی مرتبط با کاربرد اطلاعات را درک کند و در دسترسی و استفاده از اطلاعات به مسایل اخلاقی و حقوقی آن توجه نماید(پریرخ،1386،ص.17).

کتابدار[9]: کسی است که با داشتن دانش کتابداری به کار کتابداری و امور فنی آن اشتغال داشته باشد(سلطانی، راستین،1379،ص.341).

کتابخانه ملی ایران[10]: مطابق تعریف یونسکو کتابخانه ملی کتابخانه­ای است که بدون توجه به نامی که به آن اطلاق می شود، وظیفه به دست آوردن و نگهداری نسخه هایی از همه نشریات مهم منتشر شده  در کشور را بر عهده دارد. چه این وظیفه بر اساس قانون به آن محول شده باشد و چه به ترتیبی دیگر، عملا نقش کتابخانه مادر را ایفا می کند. افزون بر این، کتابخانه ملی به طور متعارف برخی از وظایف زیر را بر عهده دارد. تهیه کتابشناسی ملی، گردآوری و روزآمد نگه داشتن مجموعه­ای از متون و کتاب­های خارجی به ویژه آنها که در مورد کشور مورد نظر است، انجام وظیفه به عنوان مرکز اطلاعات کتابداری و چاپ و نشر کتابشناسی ملی(اجلالی و تابش، 1378).

Abstract:

Purpose: Information literacy is a set of skills including information need recognition, method of finding resources, evaluation of search result, combination of the new knowledge and the old one making a new knowledge and using it, regarding morality in all above-mentioned steps. So information literacy is a set of skills which makes a person able to use resources efficiently and become a permanent learner. As librarians deal with resources more, they benefit information literacy more. The main purpose of this study is to measure librarians’ information literacy in National Archives and Library of Iran.